Ôn lại bài cũ:

Văn bản là gì? Đặc điểm của Văn bản? Phân loai?
GIÀ LÀNG KỂ SỬ THI (KHAN)
Nếu người kinh tự hào có nguồn ca dao, tục ngữ phong phú; người Thái có truyện thơ “Tiễn dặn người yêu”; người Mường trong các dịp lễ hội hay đám tang ma lại thả hồn mình theo những lời hát mo “Đẻ đất đẻ nước”,… thì đồng bào Tây Nguyên cũng có những đêm không ngủ , thao thức nghe các già làng kể khan Sử thi “Đăm Săn” bên ngọn lửa thiêng nơi nhà Rông.
Chiến thắng mtao – mxây
Tiết 7
(Trích đam săn – Sử thi tây nguyên)
KHÔNG GIAN VĂN HÓA
CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN
Được UNESCO công nhận là kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể nhân loại vào ngày 15/11/2005.
Trải dài trên 5 tỉnh Tây Nguyên: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Chủ thể của không gian văn hóa này gồm nhiều dân tộc khác nhau: Êđê, Jarai, Ba Na, Mạ, Lặc...
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên bao gồm các yếu tố bộ phận sau: cồng chiêng, các bản nhạc tấu bằng cồng chiêng, những người chơi cồng chiêng, các lễ hội có sử dụng cồng chiêng (Lễ mừng lúa mới, Lễ cúng Bến nước...), những địa điểm tổ chức các lễ hội đó (nhà dài, nhà rông, nhà gươl, rẫy, bến nước, nhà mồ, các khu rừng cạnh các buôn làng Tây Nguyên,...), v.v.


I. Tìm hiểu chung:

1. Thể loại sử thi dân gian dân gian Việt Nam.
a. Khái niệm:
Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hoặc nhiều biến cố lớn diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời cổ đại.
Từ khái niệm về Sử thi, em hãy cho biết Sử thi có mấy loại? Đặc điểm nổi bật mỗi loại?

b. Phân loại:

* Ví dụ: Đăm Săn, Đăm Di, Xinh Nhã, Khinh Dú (Ê- đê), Đăm Noi (Ba- Na)...
+ Sử thi thần thoại
+ Sử thi anh hùng
* Ví dụ: Đẻ đất đẻ nước (Mường), Ẩm ệt luông (Thái), Cây nêu thần (Mnông)...
2. Sử thi Đăm Săn

a. Tóm tắt tác phẩm: ( SGK - tr30)

Đăm Săn lấy hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị, trở thành một tù trưởng giàu có và uy danh lừng lẫy. Các tù trưởng Kên Kên (Mtao Grư), tù trưởng sắt ( Mtao Mxây ) lừa lúc Đăm Săn cùng các nô lệ lên rẫy, ra sông làm lụng đã kéo người tới cướp phá buôn của chàng, bắt Hơ Nhị về làm vợ.”
Cả hai lần, Đăm Săn đều tổ chức đánh trả và đều chiến thắng, cứu được vợ và tịch thu của cải, đất đai của kẻ địch khiến oanh danh của chàng càng lừng lẫy, bộ tộc càng gìau có, đông đúc.
Một lần tình cờ gặp cây sơ-múc (cây thần vật tổ bên nhà vợ), Đăm Săn ra sức chặt đổ kì được. Liền đó cả hai vợ đều chết và Đăm Săn phải tìm lối lên trời xin thuốc thần cứu vợ sống lại.
Ít lâu sau, Đăm Săn lại tìm cách lên trời hỏi nữ thần Mặt Trời ( con gái của Trời ) về làm vợ. Tức giận vì bị từ chối, chàng bỏ về và cả người lẫn ngựa bị chết ngập ở rừng Sáp Đen nhão như bùn nước. Hồn Đăm Săn biến thành con ruồi bay vào miệng chị gái là Hơ Âng khiến nàng có mang và sinh ra đứa con trai. Đó là Đăm Săn cháu, lớn lên lại đi tiếp con đường của người cậu anh hùng.”
Hãy nêu giá trị của Sử thi “Đăm săn”?
b. Giá trị.
- Tiêu biểu cho loại sử thi anh hùng của người Ê-đê (Tây Nguyên nói riêng) và kho tàng sử thi dân gian nước ta nói chung.
- Kể về cuộc đời người tù trưởng Đăm Săn, nhưng qua đó người nghe nhận ra hình ảnh của cả cộng đồng thị tộc Ê đê trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động và số phận cá nhân của người anh hùng thống nhất cao với số phận của cả thị tộc.( chiến tranh là một đề tài nổi bật của sử thi anh hùng- trong đó có sử thi Đăm Săn).
Hãy nêu vị trí; Bố cục và nội dung từng phần của đoạn trích mà em đã chia?
3. Đoạn trích:
Vị trí :
Thuộc phần giữa tác phẩm, miêu tả cuộc chiến giữa Đăm Săn và Mtao Mxây.
b. Bố cục:
Phần 1 (từ đầu đến
“cắt đầu Mtao Mxây
đem bêu ngoài đường”)
→Cuộc chiến giữa Đăm Săn và Mtao Mxây
Phần 2 (tiếp theo đến
“họ đến bãi ngoài làng,
rồi vào làng”)
→Cảnh Đăm Săn cùng
nô lệ ra về sau chiến thắng.
Phần 3 (còn lại )
→Cảnh Đăm Săn ăn mừng chiến thắng
c. Đọc, tóm tắt
1. Mtao Mxây múa trước, dùng khiên vụng về, đâm không trúng Đăm Săn.
2. Trời bày cho Đăm Săn lấy chày giã gạo ném vào vành tai Mtao Mxây.
3. Đăm Săn gọi Mtao Mxây xuống đánh.
4. Dân làng và tôi tớ kéo đi theo Đăm Săn, mang theo của cải của Mtao Mxây.
5. Đăm Săn múa, nhưng không đâm thủng thịt Mtao Mxây.
6.Tại buôn làng mình, Đăm Săn tổ chức lễ ăn mừng chiến thắng.
7. Đăm Săn làm theo, Mtao Mxây ngã, Đăm Săn cắt đầu Mtao Mxây cắm lên cọc.
3. Đăm Săn gọi Mtao Mxây xuống đánh.
1. Mtao Mxây múa trước, dùng khiên vụng về, đâm không trúng Đăm Săn.
5. Đăm Săn múa, nhưng không đâm thủng thịt Mtao Mxây.
2. Trời bày cho Đăm Săn lấy chày giã gạo ném vào vành tai Mtao Mxây.
7. Đăm Săn làm theo, Mtao Mxây ngã, Đăm Săn cắt đầu Mtao Mxây cắm lên cọc.
4. Dân làng và tôi tớ kéo đi theo Đăm Săn, mang theo của cải của Mtao Mxây.
6. Tại buôn làng mình, Đăm Săn tổ chức lễ ăn mừng chiến thắng.
Hãy nêu đại ý (nội dung chính) của đoạn trích?
d. Đại ý:
Đoạn trích miêu tả cuộc đọ sức giữa Đăm Săn và Mtao Mxây (kẻ thù địch), cuối cùng Đăm Săn đã chiến thắng. Qua đoạn trích, hình tượng Đăm Săn nổi bật lên với vẻ đẹp về tài năng, sức lực, phong độ, phẩm chất, đồng thời thể hiện niềm tự hào của lũ làng về người anh hùng của mình.
1. Cuộc chiến giữa Đăm Săn và Mtao Mxây trong đoạn trích chia làm mấy chặng?
2. Diễn biến cuộc chiến trải qua mấy hiệp?
3. Em nhận xét gì về hình ảnh Đăm Săn và Mtao Mxây được miêu tả cụ thể trong từng hiệp?
4. Vì sao Đăm Săn được thần linh giúp đỡ?Thần linh có phải là yếu tố quyết định sự chiến thắng của Đăm Săn không?
5. Hãy rút ra ý nghĩa cuộc chiến của Đăm Săn?
6. Nhận xét đặc săc nghệ thuật khi kể, miêu tả lại trận chiến của Đăm Săn và Mtao Mxây?


II. Đọc hiểu văn bản:

1. Hình tượng Đăm Săn trong trận chiến với Mtao Mxây.
a. Cuộc đọ sức và dành chiến thắng của Đăm Săn.
*Đăn Săn khiêu chiến khiến Mtao Mxây đáp lại(chặng 1):
Đăm Săn khiêu chiến với thái độ quyết liệt và tự tin vào tài năng của mình.
- Mtao Mxây ban đầu có vẻ ngạo nghễ, chọc tức. Nhưng sau đó tỏ ra run sợ.
→ Đăm Săn hơn hẳn Mtao Mxây về tài năng và phẩm chất.
* Vào cuộc chiến( chặng 2):
- Hiệp một:
+ Trong khi Mtao Mxây múa khiên trước, Đăm Săn vẫn giữ thái độ bình tĩnh, thản nhiên. Điều này thể hiện bản lĩnh của chàng.
+ Mtao Mxây đã lộ rõ sự kém cỏi nhưng vẫn nói những lời huênh hoang

Hiệp hai:
+ Đăm Săn múa khiên làm cho Mtao Mxây hốt hoảng trốn chạy với bước cao bước thấp (yếu sức) → sức mạnh của Đăm Săn và sự yếu sức của Mtao Mxây.
+ Mtao Mxây vội cầu cứu Hơ Nhị quăng cho miếng trầu. Đăm Săn giành được miếng trầu, mạnh hẳn lên

- Hiệp ba:
+ Đăm Săn múa khiên dũng mãnh và đuổi theo Mtao Mxây.
+ Đăm Săn đâm trúng Mtao Mxây nhưng không thủng được áo hắn. Chàng phải cầu cứu thần linh
Hiệp bốn:
+ Đăm Săn được thần linh giúp sức.
+ Chàng đuổi theo và giết chết kẻ thù. Cuộc đọ sức kết thúc.
→Với lối mô tả song hành, lối so sánh phóng đại, miêu tả sự việc, chi tiết tỉ mỉ. →Đăm Săn hơn hẳn Mtao Mxây về cả tài năng, sức lực, phẩm chất và phong độ.
→ Ý nghĩa cộng đồng: Đòi vợ chỉ là cái cớ, cao hơn chính là mở mang bờ cõi, làm nổi uy danh cộng đồng mà Đăm Săn là một nhân vật anh hùng sử thi đích thực.
1. Cuộc đối thoại giữa Đăm Săn và dân làng (nô lệ) của Mtao Mxây diễn ra qua mấy lần hỏi – đáp? Qua đó chúng ta hiểu gì về Đăm Săn, uy tín, tình cảm của dân làng đối với chàng?
2. Ý nghĩa của cảnh mọi người theo Đăm Săn về đông vui như hội?

2. Thái độ của mọi người đối với chiến thắng của Đăm Săn

Cuộc đối thoại giữa Đăm Săn với dân làng (nô lệ) của Mtao Mxây khi chàng đến từng nhà kêu gọi mọi người đi theo mình:
+ Đăm Săn gọi-hỏi ý kiến và mọi người hưởng ứng-đáp.
+ Sau ba lần hỏi-đáp, mọi người đều coi chàng là tù trưởng, là anh hùng của họ→ cùng ra về với Đăm Săn đông, vui như hội: “Đoàn người đông như bầy cà toong, đặc như bầy thiêu thân, ùn ùn như kiến như mối”



Ý nghĩa:
+ Thể hiện sự thống nhất cao độ giữa quyền lợi, khát vọng của cá nhân anh hùng đối với cộng đồng, bộ tộc.
+ Thể hiện lòng yêu mến, sự tuân phục của tập thể cộng đồng đối cá nhân anh hùng . Đây cũng là biểu hiện của ý thức dân tộc.
- Nghệ thuật: ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, so sánh tăng cấp.
1.Sức mạnh, vẻ đẹp dũng mãnh của Đăm Săn được miêu tả như thế nào trong cảnh ăn mừng chiến thắng? Biện pháp nghệ thuật nổi bật được sử dụng?
2. Ý nghĩa của cách nhìn, miêu tả của sử thi qua cảnh này?


3. Buổi lễ ăn mừng chiến thắng- thể hiện niềm tự hào của cộng đồng bộ tộc về người anh hùng của mình.

- Đăm Săn hiện lên ngoài vẻ đẹp hình thể còn là sức mạnh uy vũ, vô biên trong con mắt ngưỡng mộ của lũ làng.
- Hình ảnh Đăm Săn được miêu tả hoà vào với lũ làng trong niềm vui chiến thắng: đông vui nhộn nhịp, ăn mừng hoành tráng.
+ Người tới ăn mừng: “đông nghịt”, “chật ních cả nhà”.
+ Âm vang tiếng cồng chiêng, tiếng nói cười.
+Tiệc tùng linh đình kéo dài suốt cả mùa khô
→ Khát vọng về cuộc sống no đủ, giàu có, thịnh vượng và sự đoàn kết của tộc người, đồng thời nói lên tầm vóc lớn lao của người anh hùng sử thi đối với lịch sử cộng đồng→ so sánh tăng cấp, ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh, cảm xúc.
1. Nhận xét đặc sắc nghệ thuật của đoạn trích?
2. Ý nghĩa đoạn trích?

4. Đặc sắc nghệ thuật

- Nghệ thuật so sánh, phóng đại:
+ So sánh tương đồng: như lốc gào, như những vệt sao băng
+ So sánh tăng cấp:
đoạn tả cảnh Đăm Săn múa khiên
đoạn tả cảnh đoàn người đông đảo: “Tôi tớ cõng nước”
đoạn mô tả thân hình lực lưỡng của Đăm Săn: “Bắp chân xà dọc”
+ So sánh tương phản: tả cảnh múa khiên của Đăm Săn và Mtao Mxây
- Nghệ thuật tự sự kết hợp với miêu tả tạo nên nét đặc sác, độc đáo.
- Các hình ảnh, sự vật được đem ra làm chuẩn so sánh được lấy từ thế giới thiên nhỉên, vũ trụ bao la => Đề cao tầm vóc lớn lao của người anh hùng, khát vọng không có giới hạn của cộng đồng Ê-đê về một tương lai hùng mạnh, thịnh vượng.

III. Tổng kết: (SGK/ 36)
Từ hình tượng Đăm Săn, em nhận thức được điều gì về lẽ sống của một người công dân trong cộng đồng?
BÀI TẬP CỦNG CỐ
Câu 1. Sử thi Đăm Săn là của dân tộc nào ?

A. Ba-na
B. Ê-đê
C. Tày
D. Mường

Câu 2. Sự kiện nào không có trong văn bản “Chiến thắng Mtao Mxây” ?

A. Đăm Săn gọi Mtao Mxây xuống đánh.
B. Đăm Săn dẫn dân làng ra bờ sông.
C. Đăm Săn cắt đầu Mtao Mxây cắm lên cọc.
D. Đăm Săn lấy chày mòn đâm vào vành tai của Mtao Mxây.

Câu 3. Nhân vật Đăm Săn được miêu tả chủ yếu bằng thủ pháp nghệ thuật nào?

A. So sánh, nhân hoá
B. Ẩn dụ, so sánh
C. So sánh, phóng đại
D. Ẩn dụ, phóng đại
Câu 4. Đọc đoạn văn sau: “Bắp chân chàng (Đăm Săn) to bằng cây xà ngang, bắp đùi chàng to bằng  ống bễ, sức chàng ngang sức voi đực, hơi thở chàng ầm ầm tựa sấm dậy, chàng nằm sấp thì gãy rầm sàn, chàng nằm ngửa thì gãy xà dọc.” (Trích sử thi Đăm Săn). Đoạn văn sử dụng biện pháp nghệ thuật gì ?

A. So sánh, tương phản 
B. So sánh, ẩn dụ
C. So sánh, nhân hóa
D. So sánh, phóng đại

Câu 5. Hành động nào của Đăm Săn thể hiện rõ nhất tính cộng đồng ?

A. Gọi dân làng theo mình
B. Đăm Săn mộng thấy ông Trời.
C. Gọi Mtao Mxây xuống đánh.
D. Đăm săn cúng thần linh.

Câu 6. Chi tiết nào sau đây sử dụng biện pháp so sánh, phóng đại ?
A. Chàng chạy vun vút qua phía đông, vun vút qua phía tây.
B. Đăm Săn uống không biết say, ăn không biết no.
C. Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc.
D. Đăm Săn cắt đầu Mtao Mxây đem bêu ngoài đường.

Câu 7. Tại sao Đăm Săn được thần linh giúp đỡ ?

A. Vì cuộc chiến của Đăm Săn là chính nghĩa.
B. Vì Đăm Săn là người lương thiện.
C. Vì đó là nghĩa vụ của thần linh.
D. Vì Đăm Săn bị ràng buộc bởi thần quyền.
Câu 8.Ý nào sau đây không đúng khi nói về ý nghĩa cuộc chiến đấu của Đăm Săn và Mtao Mxây ?

A. Cuộc chiến đấu nhằm mục đích giành lại vợ.
B. Cuộc chiến đấu nhằm xâm chiếm đất đai, mở rộng buôn làng.
C. Cuộc chiến đấu nhằm bảo vệ danh dự và cuộc sống bình yên của dân làng. 
D. Cuộc chiến đấu nhằm thể hiện sự thống nhất giữa quyền lợi cá nhân và cộng đồng. 
Câu 9. Những đặc điểm nào sau đây không có trong nghệ thuật của sử thi anh hùng Tây Nguyên ?

A. Hình tượng nghệ thuật hoành tráng
B. Có qui mô lớn, chia thành nhiều chương
C. Ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh so sánh
D. Kết thúc có hậu, cái thiện chiến thắng cái ác

Câu 10. Sử thi xây dựng nhân vật anh hùng nhằm đề cao sức mạnh của ai trong buổi đầu ổn định địa bàn cư trú ?
A. Cá nhân 
B. Cộng đồng
C. Thần linh 
D. Tù trưởng