CHUYÊN ĐỀ 1:
TẬP NGHIÊN CỨU VÀ VIẾT BÁO CÁO VỀ
MỘT VẤN ĐỀ VĂN HỌC DÂN GIAN

KHỞI
ĐỘNG

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

I

YÊU CẦU VÀ CÁCH THỨC NGHIÊN CỨU MỘT VẤN ĐỀ VĂN
HỌC DÂN GIAN

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:
Phiếu HT 01: BẢNG TÌM HIỂU VỀ VẤN ĐỀ VĂN HỌC DÂN GIAN
Đỗ Thị Liệu trường thpt hoa Lư a tỉnh ninh bình-0829516888

1. Văn học Khái niệm
dân gian
Chức năng
Phân loại
Đặc trưng cơ bản

 
 
 
 

2. Vấn đề văn Là gì?

 

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:
1. Văn
Khái niệm
học dân
gian

Là những sáng tác nghệ thuật ngôn từ của nhân dân
lao động, ra đời từ thuở xa xưa và vẫn tiếp tục phát
triển cho đến hôm nay, được phổ biến chủ yếu bằng
phương thức truyền miệng.

Chức năng

Văn học dân gian có chức năng lưu giữ và truyền
lại những tri thức về tự nhiên, xã hội, khám phá các
phương diện khác nhau của cuộc sống; truyền tải
những bài học nhân sinh cho các thế hệ; đồng thời
thể hiện quan điểm thẩm mỹ mang tính cộng đồng
qua những hình tượng nghệ thuật bình dị, sinh
động, đầy sức gợi.

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:

1.
Văn
học
dân
gian

Phân
loại

Có thể chia các sáng tác phong phú của văn học
dân gian thành nhiều loại khác nhau như:
- Nhóm thể loại tự sự dân gian: thần thoại, truyền
thuyết, cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười,
truyện thơ, vè,…
- Nhóm thể loại trữ tình dân gian: ca dao, dân ca,
…
- Nhóm thể loại sân khấu dân gian: chèo cổ,
tuồng đồ, múa rối,…

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:

1.
Văn
học
dân
gian

Đặc
- Tính truyền miệng và Tính tập thể: nhiều
trưng người, nhiều thế hệ cùng tham gia vào quá
cơ bản trình sáng tạo và lưu truyền tác phẩm bằng
phương thức truyền miệng.
 
- Tính thực hành (diễn xướng): tác phẩm
văn học dân gian gắn với việc biểu diễn
trong những sinh hoạt mang tính cộng đồng

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:

2. Vấn đề
Là gì?
văn học dân
gian

Vấn đề văn học dân gian là những điều có
mâu thuẫn hoặc chưa rõ ràng trong văn
học dân gian cần được xem xét, nghiên
cứu, giải quyết. Đó có thể là những sự
kiện chưa rõ, những chi tiết có nhiều cách
hiểu, những đặc điểm hình thức mang
nhiều ý nghĩa, những nhân vật gây nhiều
tranh luận,... trong các tác phẩm văn học
hoặc các thể loại văn học dân gian cần
được làm rõ.

*Tri thức khái quát về Văn học dân gian:

2. Vấn đề Phân Có thể hệ thống hoá các vấn đề VHDG thành
văn học loại những loại sau:
dân gian
- Loại vấn đề liên quan đến một tác phẩm cụ thể.
- Loại vấn đề liên quan đến một hình tượng nhân
vật, một chi tiết nghệ thuật.
- Loại vấn đề liên quan đến các đặc điểm nội
dung, hình thức của một hay một số thể loại.
- Loại vấn đề liên quan đến các đặc trưng của văn
học dân gian

1 Thế nào là nghiên cứu một vấn đề văn học dân gian?

Khái niệm

Nghiên cứu một vấn đề VHDG là hoạt
động thu thập và xử lí thông tin nhằm làm
sáng tỏ một vấn đề chưa được giải quyết
hay làm rõ những băn khoăn, thắc mắc về
một nội dung nào đó của VHDG.

Mục đích của nghiên cứu một vấn đề
VHDG

Giúp HS tập phát
hiện, nêu và giải
quyết những vấn đề
còn chưa hiểu,
chưa thấy thuyết
phục về VHDG.

Mở rộng vốn hiểu
biết về VHDG, góp
phần gìn giữ, phát
huy bản sắc văn
hoá dân tộc

Hình thành một số
thao tác đơn giản và
quen thuộc của hoạt
động nghiên cứu
VHDG: tìm kiến, xử lí
tài liệu; quan sát, phân
tích môi trường diễn
xướng; so sánh, đối
chiếu các dị bản,…

Tìm hiểu cách thức
tiến hành hoạt động
nghiên cứu VHDG

THẢO LUẬN NHÓM

PHIẾU HỌC TẬP 02: Tìm hiểu cách thức tiến hành hoạt động
nghiên cứu VHDG
Nhóm
 
Nhiệm vụ tìm
hiểu

Câu hỏi tìm hiểu
chung của các
nhóm

Nhóm 1, 2
Bước 1: Hình
thành ý tưởng, xác
định đề tài và câu
hỏi nghiên cứu về
văn học dân gian

Nhóm 3, 4
Nhóm 5, 6
Bước 2: Tìm kiếm, Bước 3: Nghiên
thu thập, đánh giá, cứu sâu tài liệu
lựa chọn các
nguồn tài liệu phù
hợp về vấn đề
VHDG

- Chỉ ra cách thức tiến hành trong từng bước của tiến trình
nghiên cứu VHDG.
- Cần lưu ý gì trong mỗi bước của tiến trình?
- Hoàn thành các bài tập SGK cho mỗi bước cua tiến trình.

2 Tiến hành hoạt động nghiên cứu văn học dân gian như thế nào?
2.1 Hình thành ý tưởng, xác định đề tài và câu hỏi nghiên cứu về văn học
dân gian

*Hình thành ý tưởng
Ý tưởng nghiên cứu về một vấn đề VHDG
thường bắt nguồn từ những băn khoăn, thắc mắc
chưa thể lí giải trong quá trình học tập, giao tiếp;
nảy sinh qua hoạt động quan sát, thảo luận, đọc
sách/ báo/ tài liệu,..
Ý tưởng thường hiện diện dưới dạng
các câu hỏi hoặc nêu vấn đề.

Bài tập 1 (Tr. 7/ SGK):
Chủ đề
Vấn đề tôi muốn tìm hiểu
Sử thi của các dân Vẻ đẹp độc đáo của hình tượng người anh hùng trong
tộc Tây Nguyên
sử thi của các dân tộc Tây Nguyên
Hình tượng thiên nhiên trong sử thi của các dân tộc
Tây Nguyên
Nhân vật “thần”
Ý nghĩa của nhân vật “thần” trong thần thoại Hy Lạp.
trong thần thoại
Vẻ đẹp của các nhân vật “nữ thần” trong thần thoại
Hy Lạp
Hy Lạp
Ca dao than thân Những mô tip quen thuộc trong ca dao than thân của
của người Việt
người Việt Nam (người Kinh)
Nam (người Kinh) Nghệ thuật so sánh, ví von trong ca dao than thân của
người Việt Nam (người Kinh)

Xác
định
đề tài

là khoanh vùng lấy một khía cạnh, một
mảng hay một nhánh trong nhiều mặt của
văn học để tìm hiểu.

Lưu ý: Với văn học dân gian, cần quan tâm đến
bản chất thẩm mĩ của ngôn từ, tính hình tượng
trong ý nghĩa và tính diễn xướng trong môi trường
thực tế.

*Xác định các câu hỏi nghiên cứu
Là những khía cạnh nhỏ cần được đặt ra
và giải quyết ở đề tài VHDG đã chọn, là
cơ sở để tìm hiểu các nội dung cụ thể cần
phải thực hiện trong quá trình triển khai
nghiên cứu.

Bài tập 2 (Tr. 7/ SGK):
Vấn đề
Vẻ đẹp độc đáo
của hình tượng
người anh hùng
trong sử thi của
các dân tộc Tây
Nguyên

Câu hỏi nghiên cứu
- Những người anh hùng trong sử thi Tây Nguyên là
những ai? Họ có những vẻ đẹp độc đáo nào?
- Nét đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả vẻ đẹp của hình
tượng người anh hùng trong sử thi của các dân tộc Tây
Nguyên là gì?
- Thông qua vẻ đẹp của hình tượng những người anh
hùng trong sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, tác giả dân
gian muốn thể hiện điều gì?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận dụng trong cuộc
sống hôm nay từ việc tìm hiểu trên.

Bài tập 2 (Tr. 7/ SGK):
Vấn đề
Ý nghĩa của nhân vật
“thần” trong thần thoại
Hy Lạp.

Câu hỏi nghiên cứu
- Các nhân vật “thần” trong thần thoại Hy Lạp
là những ai?
- Nhân vật “thần” trong thần thoại Hy Lạp có
vai trò, ý nghĩa gì? Dựa vào đâu để xác định ý
nghĩa của nhân vật “thần” trong thần thoại Hy
Lạp?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận dụng
trong cuộc sống hôm nay từ việc tìm hiểu trên.

Bài tập 2 (Tr. 7/ SGK):
Vấn đề
Câu hỏi nghiên cứu
Những mô típ - Thế nào là ca dao than thân?
quen thuộc
- Có những mô típ quen thuộc nào trong ca dao than thân
trong ca dao
của người Việt Nam (người Kinh)?
than thân của
người Việt Nam - Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của
(người Kinh) người Việt Nam được xây dựng bằng cách nào?
- Việc sử dụng những mô típ quen thuộc trong ca dao
than thân đem lại giá trị gì về mặt nội dung và mặt nghệ
thuật?
- Bài học nào được rút ra và có thể vận dụng trong cuộc
sống hôm nay từ việc tìm hiểu trên.

2.2 Tìm kiếm, thu thập, đánh giá, lựa chọn các nguồn tài liệu phù hợp
về vấn đề VHDG

a) Sử dụng Internet: Khi
tìm kiếm thông tin trên
Internet, cần nhập các từ
khoá trong đề tài nghiên
cứu; cần đọc và xác định các
địa chỉ đáng tin cậy.

b) Sử dụng thư viện

Bảng thu thập thông tin từ các tài liệu:
Tài liệu

Tên

Nguồn
Sách, báo

Một số đường
dẫn,
trang
trong thư viện của
thông tin trên
nhà trường hoặc thư internet
viện ở địa phương
Tác phẩm văn học dân gian có liên
quan đến đề tài lựa chọn
Tài liệu nghiên cứu có liên quan
Bài viết đề cập tới đề tài, vấn đề
nghiên cứu
Một số đường dẫn, trang thông tin.

…

…

…

…
…

…
…

…
…

…

…

…

c) Sử dụng các phương
thức khác: Có thể thu
thập tài liệu về VHDG ở
những nơi khác như:
Viện Bảo tàng Dân tộc
học, tham gia các Hội
thảo; thực hiện các cuộc
phỏng vấn; đi điền dã
tìm hiểu văn hoá dân
gian địa phương (nghiên
cứu thực địa và quan
sát),…

Bảng thu thập thông tin từ việc phỏng vấn, tham khảo ý kiến chuyên gia:
Mục đích của cuộc phỏng Tìm hiểu:
vấn là gì?
+ Đặc điểm đối tượng
 
+ Ý nghĩa của đối tượng
+ Tác động của đối tượng tới đời sống
cộng đồng
Đối tượng được phỏng Chuyên gia có thể là nghệ nhân dân gian,
vấn là ai?
nhà nghiên cứu văn học dân gian hay giáo
viên có am hiểu về vấn để bạn đang nghiên
 
cứu

Bảng thu thập thông tin từ việc phỏng vấn, tham khảo ý kiến chuyên gia:
Những câu hỏi nào dự kiến + Đặc điểm của của đối tượng là gì?
sẽ được đặt ra trong cuộc + Giá trị độc đáo của đối tượng cho đến hôm
phỏng vấn?
nay?
 
+ Sức ảnh hưởng của đối tượng đối với đời
sống cộng đồng?

+ Ấn tượng đặc biệt về đối tượng?
Cuộc phỏng vấn được thực ……………………….
hiện theo cách thức nào (gặp
trực tiếp, qua điện thoại, qua
email,....)?

PHIẾU HỎI CHUYÊN GIA
Chuyên gia:……………; nơi làm việc:…
Mục đích:………………………………
Cách thức:………………………………
Thời gian, địa điểm:……………………
Nội dung
 

Câu hỏi
 
 
 

Câu trả lời
 
 
 

Các tiến hành

HS chọn lễ
hội, sự kiện
văn hoá có
liên quan đến
vấn đề nghiên
cứu.

Liên hệ với người
tổ chức để tham
dự nghiên cứu (có
thể nhờ GV hoặc
nhà trường giới
thiệu). Việc này
cần làm trước khi
sự kiện diễn ra.

Chuẩn bị, dự đoán
trước những tình
huống có thể xảy
ra, những mốc
thời
gian
và
những sự kiện cần
theo dõi để tránh
lỡ cơ hội.

Phân công
nhiệm vụ
các thành
viên trong
nhóm

Sản phẩm
PHIẾU GHI CHÉP TRẢI NGHIỆM THỰC TIỄN
Miêu tả bối cảnh:
- Thời gian, địa điểm:…………………………….
- Mục đích trải nghiệm:………………………….
- Thành phần tham gia:…………….
- Tình huống tạo nên câu chuyện/ sự việc:
………………………………………………….
Kết cấu sự việc

Văn bản

Cảm nhận
………………….

………………….

…………………..

…………………..

*Lưu ý: Trong quá trình tìm kiếm tài liệu nghiên cứu về VHDG, cần
phải tiến hành việc đánh giá làm căn cứ để lựa chọn tài liệu đáng tin
cậy, phù hợp với vấn đề VHDG:
Đọc tiêu đề
và mục lục
các phần,
chương để có
một cái nhìn
tổng quan về
nội dung tài
liệu.

Tìm ngày,
nẵm xuất bản
để có thể
chọn tài liêu
cập nhật, gần
với thời điểm
tiến hành
nghiên cứu
nhất.

Tham khảo ý kiến
của những người có
hiểu biết để tìm
được tài liệu của
các tác giả có uy tín
về chuyên môn, sát
với vấn đề VHDG
cần nghiên cứu.

Tìm đọc thư mục tham
khảo, các bảng chú giải
thuật ngữ (danh sách các
thuật ngữ chuyên ngành)
để tìm kiếm thêm các
nguồn tài liệu VHDG khác
có liên quan hoặc những
thuật ngữ, khái niệm gắn
với vấn đề đang nghiên
cứu.

Bài tập 3 (Tr. 11- SGK):
Vấn đề
Vẻ đẹp độc đáo
của hình tượng
người anh hùng
trong sử thi của
các dân tộc Tây
Nguyên

Tài liệu
- Sử thi Tây Nguyên, NXB Khoa học xã hội, 2009.

Nguồn (Internet, thư viện,…)

https://ket-noi.com/blog/threads/s
- Văn học dân gian Việt Nam, Đinh Gia Khánh (Chủ biên) o-sanh-hinh-tuong-nguoi-anh-hu
- Chu Xuân Diên - Võ Quang Nhơn, NXB Giáo dục (tái ng-trong-su-thi-ede-va-su-thi-mn
bản lần thứ bảy), 2003,
ong.265018/
- Nguyễn Tiến Dũng (2013, Yếu tố kì ảo trong việc xây https://123docz.net/document/
dựng nhân vật anh hùng trong sử thi Đăm Giông, Tạp chí 1991903-ve-dep-cua-nhung-anhKhoa học ĐHSP TPHCM.
hung-su-thi-ppsx.htm
- Đinh Gia Khánh (Chủ biên, 2009), Văn học dân gian - https://tailieu.vn/doc/yeu-to-kiViệt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.
ao-trong-viec-xay-dung-hinhtuong-nhan-vat-anh-hung-su-thi- Đỗ Bình Trị (1978), Nghiên cứu tiến trình lịch sử của
dam-giong-1773793.html
văn học dân gian, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội xuất
bản.

Ý nghĩa của nhân vật
- Nguyễn Văn Khoả
“thần” trong thần thoại (2008), Thần thoại Hy
Hy Lạp.
Lạp, NXB Văn học.
- Lê Nguyên Cẩn (chủ
biên, 2006), Giáo trình
Văn học phương Tây từ
Cổ đại Hylạp đến thế kỷ
XVI, Trường ĐHSP Hà
Nội 2.

https://tailieu.vn/doc/the
-gioi-nhan-vat-than-linh
-trong-than-thoai-hy-lap
-nhin-tu-ly-thuyet-bieutuong-2529710.html
https://www.tailieudaih
oc.com/3doc/3141073.h
tml

Những mô típ
quen thuộc trong
ca dao than thân
của người Việt
Nam (người Kinh)

- Phạm Thu Yến (chủ
biên, 2008), Giáo trình
Văn học dân gian, NXB
Đại học sư phạm (tái bản)

https://hocnguvan.net/mo-tip-quen-thuoc-tron
g-ca-dao-viet-nam
 

- Nguyễn Xuân Kính, -http://thptnghen.edu.vn/vi/news/Vi-su-tienPhan Đăng Nhật (Đồng bo-phu
Chủ biên, 2001), Kho tàng -nu/NHUNG-CAU-CA-DAO-BAT-DAU-BA
ca dao người Việt, NXB NG-THAN-EM-LOI-THAN-THAN-HAY-S
Văn hoá thông tin, Hà U-PHAN-KHANG-630.html
Nội.
- Vũ Ngọc Phan (2000), https://thegioivanmau.com/mo-tip-quen-thuo
Tục ngữ Ca dao Dân ca c-trong-ca-dao-viet-nam
Việt Nam, NXB Văn học, -https://text.123docz.net/document/7353471Hà Nội.
nhung-bai-ca-dao-bat-dau-bang-mo-tip-thanem.htm

2.3. Nghiên cứu sâu tài liệu
a) Các thao tác nghiên cứu sâu tài liệu gồm:
Thao tác nghiên
Là gì?
cứu sâu
Đọc
- Là phương thức tìm kiếm, lĩnh hội thông tin từ tài liệu
thông qua việc nhận thức về các yếu tố ngôn ngữ và phi
ngôn ngữ (hình ảnh, bảng biểu, sơ đồ,…) được thể hiện
trong tài liệu.
- Cần đọc tổng thể văn bản, sau đó đọc kĩ, đọc sâu các
khia cạnh cụ thể có liên quan đến vấn đề VHDG tìm
tìm hiểu, giải quyết.

2.3. Nghiên cứu sâu tài liệu
a) Các thao tác nghiên cứu sâu tài liệu gồm:
Ghi chép

- Là phương thức thường được sử dụng kết hợp với đọc để ghi chú, lưu
giữ những thông tin quan trọng: những từ ngữ, khái niệm, thuật ngữ cần
tra cứu; những câu hỏi băn khoăn nảy sinh trong đầu khi đọc; cả những
suy nghĩ, cảm xúc tức thời tại thời điểm đọc một nội dung nào đó.
- Có thể sử dụng sổ tay đọc, nhật kí đọc sách, giấy nhớ,.. để ghi chép.

Tra cứu

- Là hoạt động bổ trợ cần thiết trong và sau khi đọc tài liệu nhằm giúp
người đọc hiểu rõ ràng, đầy đủ hơn về các thông tin được đề cập trong
văn bản đọc.
- Có thể tra cứu thông tin ở các trang khác nhau về cùng một tài liệu hoặc
từ các nguồn tài liệu khác nhau (sách, báo, công trình nghiên cứu,
Internet,…)

Phiếu ghi chép các thông tin thu thập được sau khi đọc tài liệu:
PHIẾU THÔNG TIN
Tác giả (Năm xuất bản), Tên tác phẩm, NXB, nơi xuất bản
 
Biết (nội dung chính và thông điệp của tác giả):…………………………..
……………………………………………………………………………..
Hiểu (các thông tin có liên quan cần cho đề tài nghiên cứu):……………..
……………………………………………………......................................
Dùng: (Trích nguyên văn các thông tin quan trọng phục vụ cho dẫn chứng
khi viết báo cáo – số trang)

Gợi ý một số ghi chép thông tin hiệu quả:
Cách làm
Ưu điểm
Cách thực hiện
Ghi chú bên Kích thích trí não, giúp hiểu Có thể sử dụng các giấy ghi chú
lề
rõ nội dung và dễ dàng giữ (Sticky note), những băng giấy
lại thông tin quan trọng.
với những màu sắc khác nhau dán
bên lề trang tài liệu bạn đang đọc.
Sơ đồ
duy

tư - Nắm bắt được vấn đề một Dùng sơ đồ để ghi các ý chính
cách bao quát và hệ thống; (chủ yếu dùng từ khoá); hệ thống
- Ghi nhớ tốt hơn vì chỉ sử hoá các ý từ những mẫu tư liệu
rời; sau đó nhìn vào sơ đồ để xâu
dụng các từ khoá.
chuỗi các ý lại.
- Sáng tạo hơn, vì có thể viết,
vẽ tuỳ ý theo bạn.

Gợi ý một số ghi chép thông tin hiệu quả:
Cách làm
Ưu điểm
Cách thực hiện
Phương
- Thấy được mối Xử lí thông tin theo hình thức chia trang
pháp
quan hệ giữa những giấy thành 3 phần:
Cornell
nội dung cụ thể và + Phần ghi chú (Cột bên phải): ghi lại
nội dung khái quát thông tin, kiến thức cụ thể.
về vấn đề.
+ Phần gợi ý (Cột bên trái): ghi lại các
- Có thể dễ dàng câu hỏi nhằm làm rõ ý nghĩa, kết nối và
điều chỉnh, bổ sung tạo tính liên tục.
thông tin trong từng
+ Phần tóm tắt (Hàng cuối của trang): ghi
cột.
nội dung tổng kết về kiến thức, kĩ năng.

Bài tập 4 (Tr.12 - SGK):

Tự chọn một tài liệu in (từ nguồn thư
viện) và một tài liệu điện tử (từ nguồn
Internet), HS tiến hành đọc, ghi chú và
tra cứu những thông tin cần thiết nhằm
trả lời một trong các câu hỏi nghiên cứu
đã được xác định.

CÁC BƯỚC
Chọn một câu hỏi nghiên cứu về một vấn đề VDG đã lựa chọn ở trên.
Chọn những phần/ chương/ mục trong hai tài liệu (bản in và bản điện tử) có nội
dung liên quan trực tiếp đến việc trả lời câu hỏi nghiên cứu.
Tiến hành đọc và ghi chú bằng cách gạch chân, ghi chú bên lề, sổ tay đọc,…
(với tài liệu bản in của thư viện thì không ghi hay đánh dấu vào các trang sách).
Xác định một số thuật ngữ, khái niệm, từ ngữ,… cần tra cứu bằng từ điển, sách
báo….và tiến hành nghiên cứu.
Tập hợp các thông tin cần thiết cho việc trả lời câu hỏi nghiên cứu.

*Ví dụ: Với đề tài nghiên cứu “Những mô típ quen thuộc trong
ca dao than thân của người Việt Nam (người Kinh)”, ta có thể
chọn 02 tài liệu sau để thu thập thông tin:
+ Tài liệu in: Phạm Thu Yến (chủ biên, 2008), Giáo trình Văn
học dân gian, NXB Đại học sư phạm (tái bản)
+ Tài liệu điện tử: http://thptnghen.edu.vn/vi/news/Vi-su-tien-bophu-nu/NHUNG-CAU-CA-DAO-BAT-DAU-BANG-THANEM-LOI-THAN-THAN-HAY-SU-PHAN-KHANG-630.html

*Đề tài nghiên cứu: Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của người
Việt Nam (người Kinh).
*Câu hỏi nghiên cứu: Những mô típ quen thuộc trong ca dao than thân của người
Việt Nam được xây dựng bằng cách nào?
Cách thức
Tài liệu in
Tài liệu điện tử
nghiên cứu
Đọc
HS đọc mục III.1.a. Tiếng hát than thân (tr.171 HS đọc toàn bộ tài
của giáo trình); mục II. 1. Đặc điểm của kết
liệu điện tử.
cấu ca dao; II.2. Một số biện pháp kết cấu cơ
bản của ca dao (tr.190 – 194 của giáo trình)
Ghi chú
Tra cứu

HS có thể ghi chú bằng sơ đồ tư duy hoặc ghi chú bên lề (tài liệu điện
tử in ra) những thông tin chính trong mục/phần của tài liệu.
“mô típ”; “ca dao than thân”, “kết cấu của ca dao”, “tính truyền
miệng” của VHDG,…

3. Một số phương pháp nghiên cứu văn học dân gian

Phương
pháp
PP phân
tích văn
bản

Là gì?
Là bám sát văn bản
VHDG để tìm hiểu,
phân tích.

Lưu ý về cách thức
Không nên bám vào câu
chữ đơn thuần mà cần bám
vào các sự kiện, tình tiết,
hình ảnh, biểu tượng có giá
trị, ý nghĩa hay những mô
tip được lặp lại.

PP so sánh So sánh, đối chiếu
So sánh, đối chiếu những
những bản ghi khác
bản ghi khác nhau
nhau, cụ thể là những
chi tiết, sự việc, lời kể,
… giống và khác nhau
giữa các văn bản (các dị
bản của tác phẩm
VHDG) để tìm ra
những điểm chung và
đặc sắc riêng.

PP quan sát Là PP sử dụng
giác quan tự nhiên
(thị giác) và các
công cụ quan sát
để thu thập, ghi
nhận những biểu
hiện, đặc tính của
sự vật, hiện tượng,
con người, phục
vụ cho việc
nghiên cứu.

- Được thực hiện chủ yếu trong hoạt động
tìm hiểu đặc tính “diễn xướng” của tác
phẩm VHDG, cũng như những dấu tích,
dấu vết trong thực địa gắn liền với các chi
tiết nghệ thuật.
- Để ghi lại thông tin, bên cạnh các
phương tiện như điện thoại, máy ảnh, máy
quay phim,… có thể sử dụng phiếu quan
sát để xác định những thông tin cần quan
sát, ghi chép theo mục tiêu đã định và cả
những cảm xúc, suy nghĩ trong và sau khi
quan sát.

PP nghiên
Dành thời gian để đi
cứu thực địa, vào môi trường sống,
điền dã
sinh hoạt văn hoá cộng
đồng của nhân dân
(môi trường diễn
xướng), nhất là những
địa phương gốc của
những tác phẩm, vấn
đề VHDG để tìm hiểu.

Người nghiên cứu thường tiến hành
“điều tra văn học dân gian”, bào
gồm:
+ điểu tra cơ bản: là điều tra tương
đối toàn diện, có hệ thống tình hình
cơ bản của VHDG một địa phương
(một làng, bản hay một xã, cụm xã
nhất định)
+ điểu tra chuyên đề (hay chuyên
biệt): nhằm phục vụ cho những yêu
cầu nghiên cứu nhất định.

PP sưu tầm Là PP tiến hành
VHDG
cách hoạt động tìm
kiếm, tập hợp, phân
loại những sáng tác
truyền miệng trong
dân gian.

- PP sưu tầm VHDG gần gũi với PP thực địa/ điền dã,
khác ở chỗ PP sưu tầm VHDG có thể diễn ra ở những
KG khác nhau (thư viện, không gian mạng,..) mà
không cần phải ở những địa phương gốc.
- Khi sưu tầm, cần tiến hành hoạt động ghi chép theo
cách thức khoa học, có mục đích, ý tưởng rõ ràng.
- Có thể sử dụng thêm các phương tiện hỗ trợ trong
quá trình sưu tầm như máy ghi âm, điện thoại,… kết
hợp với cáh ghi nhanh (ghi tốc kí), “ghi cách quãng”,
ghi “nhảy cóc”.
- Có thể phân công đầu việc cho từng thành viên và
phối hợp cùng nhau khi sưu tầm.

PP khảo sát
(bằng phiếu
hỏi/ phỏng
vấn)

Là PP thu thập
thông tin về vấn
đề VHDG thông
qua việc khảo sát
ý kiến, quan điểm
của một hoặc một
số đối tượng nào
đó có liên quan.

Có 2 cách cơ bản:
+ Cách 1 là khảo sát bằng phiếu một
lượng mẫu phù hợp để có thông tin
chung, sau đó, từ thông tin thu thập
được, tiến hành phỏng vấn một số
trường hợp tiêu biểu để tìm hiểu thêm
thông tin.
+ Cách 2 là phỏng vấn một số cá nhân
có hiểu biết về vấn đề VHDG, sau đó, từ
những thông tin thu thập được, tiến
hành khảo sát bằng phiếu trên một mẫu
rộng hơn để tìm kiếm thông tin.