BÀI 12:
CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH
GIỚI TÍNH
NST GIỚI TÍNH
CƠ CHẾ NST XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA GIỚI TÍNH
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH
GIỚI TÍNH
I. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH
Hãy quan sát hình bên: Nêu những điểm giống và khác nhau của bộ NST ở ruồi giấm đực và ruồi giấm cái?
Ruồi giấm cái
Ruồi giấm đực
6A + XY
6A + XX
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
+ Giống nhau:
- Số lượng NST: 2n = 8
- Hình dạng: 1 cặp hình hạt, 2 cặp hình V (NST tương đồng)
+ Khác nhau:
- Con cái: 1 cặp hình que (XX – tương đồng)
- Con đực: 1 chiếc hình que, 1 chiếc hình móc ( XY- Không tương đồng).
NST thường (A)
NST giới tính (XX và XY)
- Số lượng NST: 2n = 46
- Cặp số 23 là NST giới tính:
22A + XY
22A + XX
Quan sát bộ NST ở người: cho biết số lượng NST và chỉ ra cặp nào là NST giới tính ?
+ Nữ: Cặp NST tương đồng XX.
+ Nam: Cặp NST không tương đồng XY.
Bộ NST nữ
Bộ NST nam
NST giới tính là gì
2n=8
6A+XX
6A+XY
44A+XX
2n=46
44A+XY
Em có nhận xét gì về các cặp NST trong tế bào lưỡng bội?
Chức năng của NST giới tính là gì?
Ví dụ: Ở người, NST Y mang gen SRY còn gọi là nhân tố xác định tinh hoàn. NST X mang gen lặn quy định máu khó đông.
Theo em NST giới tính có ở tế bào nào?
NST giới tính có ở tb sinh dưỡng và tb sinh dục
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
I. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH
Có nhiều cặp
Chỉ có 1 cặp
+ Có thể tương đồng (XX) hoặc không tương đồng (XY).
+ Luôn tồn tại thành từng cặp tương đồng.
- Giống nhau ở cá thể đực và cái.
- Khác nhau ở cá thể đực và cái.
Mang gen quy định các tính trạng thường.
Mang gen quy định các tính trạng liên quan và không liên quan với giới tính.
Baûng so sánh sự khác nhau giữa NST thường và NST giới tính?
VD: Một số hiện tượng phân hoá giới tính ở động vật
- Đa số loài (người ,thú ,ruồi giấm,,,vv)
Một số loài chim ,bướm bò sát ,cá..)
Bọ xít ,châu chấu ,rệp, ong
XY
XX
XO
XX
XY
XX
Giới tính ở nhiều loài phụ thuộc vào sự có mặt của cặp XX hoặc XY trong tế bào.
Ở người, động vật có vú, ruồi giấm, cây gai... Cặp NST giới tính của giống cái là: XX, giống đực là XY.
Ở chim, ếch nh�i, bò sát, bướm, dâu tây...cỈp NST giíi t�nh cđa gi�ng ��c l� XX, cđa gi�ng c�i l� XY.
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
I. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH
- Ở tế bào lưỡng bội bên cạnh các cặp NST thường (A) giống nhau ở cả 2 giới tính , còn có 1 cặp NST giới tính. Ví dụ : ( SGK)
- Cặp NST giới tính có tương đồng ( XX) hoặc không tương đồng (XY) tùy giới tính và tùy loài SV .Ví dụ :
+ Ở người và động vật có vú, ruồi giấm .... XX ở giống cái, XY ở giống đực.
+Ở chim, ếch nhái, bò sát, bướm.... XX ở giống đực còn XY ở giống cái.
(Hoặc châu chấu , rệp ong.. đực là X0, cái là XX . Bọ nhảy đực là XX, cái là XO) .
- NST giới tính mang gen qui định tính đực, cái và các tính trạng liên quan đến giới tính.
Có nhiều cặp
Chỉ có 1 cặp
+ Có thể tương đồng (XX) hoặc không tương đồng (XY).
+ Luôn tồn tại thành từng cặp tương đồng.
- Giống nhau ở cá thể đực và cái.
- Khác nhau ở cá thể đực và cái.
Mang gen quy định các tính trạng thường.
Mang gen quy định các tính trạng liên quan và không liên quan với giới tính.
Sự khác nhau giữa NST thường và NST giới tính?
Bố
Mẹ
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
G
22A +X
( n)
22A +Y
(n)
22A +X
(n)
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
P
Con trai
Con gái
Cơ chế NST xác định giới tính ở người
F
II. CƠ CHẾ NST GIỚI TÍNH:
Đọc thông tin sgk/39 kết hợp quan sát hình 12.2, thảo luận nhóm: ( 3 phút)
Nhóm 1 + 2: Có mấy loại tinh trùng và trứng được tạo ra qua giảm phân?
Nhóm 3 + 4: Sự thụ tinh giữa các loại tinh trùng mang NST giới tính nào với trứng để tạo hợp tử phát triển thành con trai hay con gái ?
Nhóm 5 + 6: Tại sao tỉ lệ con trai và con gái sơ sinh là xấp xỉ 1:1?
Nhóm 7 + 8: Cơ chế NST xác định giới tính là gì?
Bố
Mẹ
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
G
22A +X
( n)
22A +Y
(n)
22A +X
(n)
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
P
Con trai
Con gái
F1
Cơ chế NST xác định
giới tính ở người
Nhóm 1 + 2: Có mấy loại tinh trùng và trứng được tạo ra qua giảm phân?
Qua giảm phân:
+ Nam giới tạo ra hai loại tinh trùng là: 22A + X và 22A + Y

+ Nữ giới tạo ra một loại trứng là 22A + X.
Bố
Mẹ
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
G
22A +X
( n)
22A +Y
(n)
22A +X
(n)
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
P
Con trai
Con gái
F1
Cơ chế NST xác định
giới tính ở người
Nhóm 3 + 4: Sự thụ tinh giữa các loại tinh trùng mang NST giới tính nào với trứng để tạo hợp tử phát triển thành con trai hay con gái ?
Trong thụ tinh:
* Tinh trùng 22A+X
+ với trứng 22A+X

* Tinh trùng 22A+Y
+ với trứng 22A+X
Con
gái
Con
trai
Ở các loài giao phối, giới tính được xác định trong quá trình nào?
Quá trình thụ tinh
Bố
Mẹ
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
G
22A +X
( n)
22A +Y
(n)
22A +X
(n)
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
P
Con trai
Con gái
F1
Cơ chế NST xác định
giới tính ở người
Nhóm 5 + 6: Tại sao tỉ lệ con trai và con gái sơ sinh là xấp xỉ 1:1?
Tỉ lệ trai : gái sơ sinh xấp xỉ 1:1 là do
+ Số lượng giao tử (tinh trùng mang X) và giao tử (tinh trùng mang Y) tương đương nhau
+ Quá trình thụ tinh của 2 loại giao tử này với trứng X sẽ tạo ra 2 loại tổ hợp XX và XY ngang nhau.
+ Các hợp tử có sức sống ngang nhau.
Một số nghiên cứu trước đây về giới tính ở người
Thực tế hiện nay tỉ lệ bé trai : bé gái ở Việt Nam khoảng 130 trai /100 gái. Đây là tình trạng mất cân bằng giới tính.
Nguyên nhân?
Giải pháp?
Tỉ lệ trai gái xấp xỉ 1:1 đúng khi:
- Số lượng nghiên cứu phải đủ lớn.
- Không bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh...
-Trứng và tinh trùng thụ tinh hoàn toàn ngẫu nhiên.
Tỉ lệ nam : nữ ảnh hưởng tới mức tăng giảm dân số, sự phân công lao động, chính sách kinh tế, xã hội.










Vì vậy phát triển dân số hợp lí bằng cách sinh đẻ có kế hoạch.
Tại sao tỉ lệ nam và nữ xấp xỉ 1 : 1 từ lúc lọt lòng nhưng về già số cụ bà lại nhiều hơn số cụ ông?
Vác lúa kiếm sống
Sử dụng ma túy
Hút thuốc lá
Bố
Mẹ
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
G
22A +X
( n)
22A +Y
(n)
22A +X
(n)
44A + XY
(2n)
44A + XX
(2n)
P
Con trai
Con gái
F1
Cơ chế NST xác định
giới tính ở người
Nhóm 7 + 8: Cơ chế NST xác định giới tính là gì?
Cơ chế xác định giới tính là sự phân li của cặp NST giới tính trong quá trình phát sinh giao tử và được tổ hợp lại trong quá trình thụ tinh.
Ở đa số loài giao phối, giới tính được xác định trong trình thụ tinh.
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II. CƠ CHẾ NST GIỚI TÍNH:
- Tỉ lệ nam: nữ xấp xỉ 1:1 do
+ Số lượng giao tử (tinh trùng mang X) và giao tử (tinh trùng mang Y) tương đương nhau
+ Quá trình thụ tinh của 2 loại giao tử này với trứng X sẽ tạo ra 2 loại tổ hợp XX và XY ngang nhau.
+ Các hợp tử có sức sống ngang nhau.
Sơ đồ cơ chế NST xác định giới tính:
P: ♀44A + XX x ♂ 44A + XY
GP : 22A + X 22A + X, 22A + Y
F1 :
- Sự phân li của cặp NST giới tính trong quá trình phát sinh giao tử và tổ hợp lại trong thụ tinh là cơ chế xác định giới tính.
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾ SỰ PHÂN HÓA GIỚI TÍNH:
Tìm hiểu thông tin từ một số ví dụ sau.
Trong đàn cá hề toàn con đực và chỉ có một con cái, khi nó chết vì một lý do nào đó thì một con đực trong đàn sẽ biến đổi thành con cái thay thế và làm nhiệm vụ sinh sản.
Lớp trong (lớp lưới) tiết hormon điều hòa sinh dục nam tính, trong đó chủ yếu là anđrôgen, ngoài ra còn có một lượng không đáng kể ơstrôgen. Anđrôgen có tác dụng lên sự phát triển các đặc tính nam. Trong quá trình phát triển phôi, sự phân hóa giới tính nam chủ yếu là do tác dụng của anđrôgen. Đến tuổi dậy thì, anđrôgen cùng với hormon tinh hoàn (testôstêrôn) kích thích cơ quan sinh dục phát triển. Tuyến trên thận ở nữ cũng tiết loại hormon này, nếu tiết nhiều trong thời kì còn là thai nhi, có thể phát triển tính nam (thể hiện ở cơ quan sinh sản về bề ngoài hơi giống nam giới)
Sử dụng hooc môn sinh dục kết hợp với giải phẫu, anh Thanyarasmi đã chuyển đổi giới tính thành nữ và đoạt vương miện hoa hậu chuyển đổi giới tính Thái Lan 2002.
Cũng như Thanyarasmi, nam diễn viên Hàn Quốc Lee Si Yeon đã chuyển đổi thành một cô gái và đã lấy chồng vào năm 2008.
Điều chỉnh giới tính ở người
Ở Việt Nam:
Theo các chuyên gia, lệch lạc giới tính ở vị thành niên không còn là hiện tượng hiếm gặp trong thời điểm hiện nay khi Việt Nam đang trong giai đoạn văn hoá mở. Toàn bộ những trẻ bị nghi ngờ về giới tính được gia đình đưa đến khám phần lớn ở trong độ tuổi chưa định hình nhân cách, lại dễ thần tượng, bắt chước, dễ bị lôi kéo… nên nhiều trường hợp chính trẻ cũng hoài nghi về giới tính thật của mình. Điều đáng nói, chính sự thiếu hiểu biết, cách hành xử không đúng của cha mẹ đã góp phần khiến trẻ rối loạn giới tính, đẩy trẻ đến tình trạng lệch lạc nhanh hơn, nặng hơn.
“Con trai sinh ẻo lả, con gái chuẩn MEN”
Hãy nêu những yếu tố ảnh hưởng đến sự phân hoá giới tính ?
- Môi trường trong: là các hooc môn sinh dục.
+ Rối loạn tiết hooc môn sinh dục sẽ làm biến đổi giới tính, tuy nhiên cặp NST giới tính không thay đổi.
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
- Môi trường ngoài: nhiệt độ, ánh sáng, đời sống… cũng làm biến đổi giới tính sinh vật.
Các yếu tố nêu trên có ý nghĩa gì trong thực tiễn?
- Ý nghĩa: Giúp con người chủ động điều chỉnh tỉ lệ đực, cái ở vật nuôi cho phù hợp với mục đích sản xuất.
- Sự phân hoá giới tính không hoàn toàn phụ thuộc vào cặp NST giới tính mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường :
+ Môi trường trong : như rối loạn hoocmôn sinh dục dẫn tới sự biến đổi giới tính.
+ Môi trường ngoài : nhiệt độ, ánh sáng , nồng độ CO2
- Chủ động điều chỉnh tỷ lệ đực/cái ở vật nuôi và cây trồng phù hợp với mục đích sản xuất.
BÀI 12: CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾ SỰ PHÂN HÓA GIỚI TÍNH:
1/ Trong tế bào lưỡng bội,
số lượng cặp NST giới tính là:
LUYỆN TẬP

A. 1 cặp, khác nhau ở cá thể đực và cái
C. 3 cặp khác nhau ở cá thể đực và cái
B. 2 cặp, giống nhau ở cá thể đực và cái
D. 4 cặp, giống nhau ở cá thể đực và cái
2/ Giới tính sinh vật được xác
định trong quá trình nào?

A. Quá trình nguyên phân
C. Quá trình giảm phân 2
B. Quá trình giảm phân 1
D. Quá trình thụ tinh

Là phương pháp hỗ trợ sinh sản xuất hiện sớm nhất với mục đích giúp các “tinh binh“ rút ngắn quãng đường gian nan tìm đến với trứng ở tử cung để thụ tinh.
Nó được áp dụng cho trường hợp các quý ông bị tinh trùng hơi yếu, thiểu tinh, xuất tinh ngược dòng…  và tình trạng sức khỏe sinh sản của quý bà không gặp trở ngại gì lớn. Bạn có thể hiểu đơn giản là “các chú lính” đi máy bay đến “điểm tập kết”, chứ không phải tốn thời gian, công sức “lội bộ”, nên khả năng “hy sinh” dọc đường cũng được hạn chế tối đa.
Ưu điểm của phương pháp này là kỹ thuật đơn giản, giá thành rẻ. Tuy nhiên, vì chủ yếu là hỗ trợ về “tàu xe” nên  kết quả việc thụ tinh còn phụ thuộc nhiều vào khả năng của cơ thể. Chúng có vẻ thích hợp là sự lựa chọn của người trẻ hơn.
Các quý ông phải làm tinh dịch đồ để xác định tinh trùng có đủ khả năng thực hiện IUI hay không. Các kỹ thuật viên sẽ lọc rửa để tìm những "anh lính chiến" nhất. Về phía quý bà có thể được cho dùng thuốc để kích thích rụng trứng hoặc tạo môi trường nội mạc tử cung tốt cho quá trình thụ tinh và canh ngày rụng trứng để tiến hành bơm tinh trùng.

Thụ tinh nhân tạo
Đây phương pháp được lựa chọn nhiều vì tính hiệu quả cao. Thụ tinh trong ống nghiệm (In vitro fertilization - IVF) là hiện tượng thụ tinh bên ngoài cơ thể. Chúng bao gồm nhiều bước, nhóm kỹ thuật khác nhau. Tùy vào tình trạng của người hiếm muộn, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện cho tinh trùng tự thụ tinh với trứng trong ống nghiệm, tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI), nuôi trứng non rồi cho thụ tinh… Đây là các kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi các bác sĩ có tay nghề cao.
Thụ tinh trong ống nghiệm được chỉ định cho các trường hợp như tắc ống dẫn trứng, lạc nội mạc tử cung, tinh trùng yếu, dị dạng, không có tinh trùng trong tinh dịch (phải phẫu thuật mào tinh, tinh hoàn) người hiếm muộn lớn tuổi hoặc đã áp dụng phương pháp IUI nhưng không thành công. Phụ nữ có thể được cho dùng thuốc giúp kích thích buồng trứng, tiến hành chọc hút trứng. Phôi được thụ tinh sẽ đưa ngược trở lại cơ thể. (Đây cũng là phương pháp sử dụng cho các trường hợp người hiếm muộn xin trứng, xin tinh trùng).
Khi quyết định làm thụ tinh trong ống nghiệm, phụ nữ là người cần đầu tư nhiều về thời gian và nhọc công hơn cả. Vì chọc hút trứng là phương pháp có xâm lấn, phải được làm các xét nghiệm nội tiết, máu, xét nghiệm chức năng gan, thận.
Thụ tinh trong
ống nghiệm
Cá biển có thể thay đổi giới tính
Em có biết - CÁ BIỂN D?U XANH CÓ THỂ THAY ĐỔI GIỚI TÍNH

- Loài cá này có cấu trúc giới tính linh
hoạt để gia tăng cơ hội sinh sản của
chúng. Ban đầu chúng chỉ là những
Ấu trùng không có giới tính xác định,
khi phát triển chúng sẽ quyết định trở
thành con đực hay con cái.
- Khi có ít con cái trong đàn, con non dễ chuyển thành con cái để có cơ hội giao phối nhiều hơn.
- Khi có nhiều con cái trong đàn, con non lại chuyển sang thành con đực.
- Tuỳ thuộc vào môi trường sinh sản một số con có thể chuyển đổi giới tính cho dù đã lớn.
- "Khi cá chuyển từ con cái trưởng thành sang con đực, cuộc thay đổi rất khốc liệt. Chúng sẽ trông hoàn toàn khác, bộ phận sinh dục thay đổi, hành vi thay đổi và cuộc sống cũng hoàn toàn thay đổi”.
- Đọc mục: “ Em có biết” sgk/41 để hiểu biết thêm về sự thụ tinh trong ống nghiệm.
* Nghiên cứu bài: DI TRUYỀN LIÊN KẾT
+ Xem lại kiến thức bài: Nhiễm sắc thể, lai hai cặp tính trạng, phép lai phân tích.