HỌC VIỆN THANH THIẾU NIÊN VIỆT NAM
PHÂN VIỆN MIỀN NAM
CHƯƠNG 5: VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
BỘ MÔN: ĐỀ CƯƠNG VĂN HÓA VIỆT NAM
Th.s Bùi Văn Tuyển
NỘI DUNG CHÍNH
1. Giao lưu với văn hóa Ân Độ: Văn Chăm
2. Phật giáo và văn hóa Việt Nam
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
4. Đạo giáo và văn hóa Việt Nam
5. Phương tây và văn hóa Việt Nam
1. Giao lưu với văn hóa Ân Độ: Văn Chăm
1.1. Bà la môn giáo và ba nguồn gốc của văn hóa Chăm
1.1.1. Bà la môn giáo là gì?
Nghĩa là “đại hồn” là môn giáo được hình thành trên cơ sở kinh veda, là chúa tể các thần nguồn gốc của vũ trụ hiện ở ba ngôi như thể thống nhất bao gồm bộ 3 vị thần: Thần ánh sáng, thần bảo tồn, thần hủy diệt.
1. Giao lưu với văn hóa Ân Độ: Văn Chăm
1.1. Bà la môn giáo và ba nguồn gốc của văn hóa Chăm
1.1.2. Nguồn gốc hình thành văn hóa chăm
Ảnh hưởng Bà la môn giáo Ấn Độ
Kế thừa di sản văn hóa Sa Huỳnh
Kế thừa văn hóa khu vực và bản địa
+ Chất dương tính trong tính cách chăm
+ Hài hòa âm dương có thiên về âm tính

1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Tháp chăm
1.2. Những đặc điểm của kiến trúc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Tháp chăm
- Độ tinh tế: Xây cất bằng gạch, tôn trọng bản chất, chạm khắc tinh tế, tính nghệ thuật cao
1.2. Những đặc điểm của kiến trúc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Tháp chăm
Cấu trúc quần thể: Kiến trúc bộ ba, kiến trúc quần thể tháp giữa và nhiều tháp xung quanh
1.2. Những đặc điểm của kiến trúc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Tháp chăm
- Hình dáng: Dạng núi cao thấp; mái cong hình thuyền
1.2. Những đặc điểm của kiến trúc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Chức năng
Là nơi thờ vua (lăng mộ)
Đền thờ thần
1.2. Những đặc điểm của kiến trúc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Linga
- Linga đơn
1.3. Những đặc điểm của điêu khắc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Linga
- Lin ga hai phần
1.3. Những đặc điểm của điêu khắc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Liga
- Lin ga ba phần
1.3. Những đặc điểm của điêu khắc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+Siva (thần hủy diệt)
1.3. Những đặc điểm của điêu khắc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
+ Bầu vú phụ nữ
1.3. Những đặc điểm của điêu khắc chăm
1. Giao lưu với văn hóa Ấn Độ: Văn hóa chăm
Trong kiến trúc tháp chăm
Trong thờ tự sinh lực khí
Thờ mẫu hệ
1.4. Sức mạnh bản địa hóa ảnh hưởng Bàlamôn giáo
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.1. Sự hình thành và nội dung cơ bản của phật giáo
+ Sự hình thành Phật giáo
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.1. Sự hình thành và nội dung cơ bản của phật giáo
+ Nội dung cơ bản của Phật giáo: Về nỗi khổ và sự giải thoát khỏi nỗi khổ
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.1. Sự hình thành và nội dung cơ bản của phật giáo
+ Nội dung cơ bản của Phật giáo: “ Tứ diệu đế”
Khổ đế: Chân lý cơ bản thuộc về nỗi khổ
Nhân đế (tập đế) Nguyên nhân của nỗi khổ
Diệt đế: Chân lý về cảnh giới diệt khổ
Đạo đế: Đường diệt khổ
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.1. Sự hình thành và nội dung cơ bản của phật giáo
+ Nội dung cơ bản của Phật giáo: Tam Bảo
- Phật (đức phật)– Pháp (giáo lý) – Tăng(người tu hành)
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.1. Sự hình thành và nội dung cơ bản của phật giáo
+ Các giáo phái trong Phật giáo
Theo xu hướng bảo thủ: Phái thượng tọa
Theo xu hướng không cố chấp theo kinh điển: Phái đại chúng
* Phái đại chúng soạn ra sách riêng tự xưng là đại thừa(cỗ xe lớn) phát triển lên phía bắc gọi là Bắc tông và tiểu thừa(cỗ xe nhỏ) phát triển xuống phía nam gọi là Nam tông
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.2. Qúa trình thâm nhập và phát triển của Phật giáo vào Việt Nam
+ Từ Ấn Độ:
Theo đường biển các nhà sư Ấn Độ đến Việt Nam ngay từ những ngày đầu công nguyên. Hình thành nên trung tâp phật giáo lớn ở Luy lâu Bắc Ninh.
Phật giáo đến Việt Nam được bản địa hóa gọi đức phật thành Bụt.
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.2. Qúa trình thâm nhập và phát triển của Phật giáo vào Việt Nam
+ Từ Trung Hoa: Với ba tông phái chính đó là
Thiền Tông ( tĩnh tâm)
Tịnh độ tông: Hướng đến cõi niết bàn cực lạc
Mật tông (bí mật) sử dụng những phép tu huyền bí như mật chú, ấn quyết.
Lúc này chúng ta mới chính thức gọi đức phật là Phật
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính tổng hợp
Khuynh hướng thiên về nữ tính
Tính linh hoạt
Cải biến linh hoạt trên cơ sở tổng hợp đạo phật(phật giáo hòa hảo)
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính tổng hợp
+ Tiếp xúc ngay với các tín ngưỡng truyền thống dân tộc như trong chùa có thờ thành hoàng làng, thờ vị anh hùng dân tộc, thờ thần linh
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính tổng hợp
+ Tổng hợp nhiều tông giáo phái khác nhau như: Thiền, Mật, tịnh tông
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính tổng hợp
+ Tổng hợp với các tôn giáo khác như: Nho giáo, đạo giáo
+ Kết hợp chặt chẽ giữa đạo và đời
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Khuynh hướng thiên về nữ tính
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính linh hoạt
+ Đức phật trở nên thân thiết gần gũi gọi là Bụt
+ Tượng phật mang dáng dấp hiền hòa gọi tên thân mật: Ông nhịn ăn mà mặc (Tuyết sơn gầy ốm), Ông nhịn mặc mà ăn ( Phật dị lặc)…
+ Ngôi chùa: mái cong 3, 5 gian, và hai chái.
2.Phật giáo và văn hóa Việt Nam
2.3. Những đặc điểm của Phật giáo ở Việt Nam
Tính linh hoạt
Cải biến linh hoạt trên cơ sở tổng hợp đạo phật(phật giáo hòa hảo) lấy pháp môn tịnh độ làm cơ bản ra thuyết tứ ơn: ơn tổ tiên cha mẹ, ơn tổ quốc, ơn tam bảo, ơn đồng bào và nhân loại
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 1. Sự hình thành Nho giáo
+ Một vài cách hiểu về nho giáo
“Nho” là một danh hiệu chỉ những người có người học thức, biết nghi lễ
Nho giáo: Là hệ thống giáo lý của nhà nho nhằm tổ chức xã hội hiệu quả
Nho giáo được hình thành từ thời Tây Chu do Khổng Tử phát triển tư tưởng Chu Công
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 1. Sự hình thành Nho giáo
+Sách kinh điển của Nho giáo
Ngũ Kinh:
Kinh thi (thơ ca, dân gian)
Kinh thư (truyền thuyết và các biến cố của các vị vua)
Kinh lễ (ghi chép những nghi lễ đời trước)
Kinh dịch (ghi chép âm dương bát quái)
Kinh xuân thu ( sử kí nước Lỗ)
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 1. Sự hình thành Nho giáo
+Sách kinh điển của Nho giáo
Tứ thư:
Đại học: cái học của bậc đại nhân và cái học của người muốn làm bậc đại nhân
Trung dung: Việc làm có ý nghĩa và luôn luôn dung hòa
Luận ngữ: Là những ghi chép và lời dạy của Khổng Tử
Mạnh Tử: Ghi lại những đối đáp của người với chư hầu
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 2. Nội dung cơ bản và sự phát
triển Nho giáo
+ Quân tử trở thành người cai quản xã hội
Tu đạo: trong cách cư xử với Tam cương và ngũ luân
Đạt đức: Ngũ thường: Nhân- Lễ- Nghĩa- Trí – Tín.
Biết: Thi – Thư – Lễ - Nhạc
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 2. Nội dung cơ bản và sự phát
triển Nho giáo
+Hành động: “ Tề gia trị quốc bình thiên hạ”
Nhân trị: Tình người
Chính danh: Phải làm đúng với danh hiệu, tên gọi của mình. Vua ra vua, tôi ra tôi không được lẫn lộn
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 3. Qúa trình thâm nhập và phát triển
và những đặc điểm nho giáo ở VN
+ Qúa trình thâm nhập
+ Những đặc điểm Nho giáo ở VN
Nho giáo đã mang lại cho dân tộc Việt Nam ý thức tự tôn dân tộc, lòng yêu nước, trọng người tài đức vẹn toàn
Tứ kinh và ngũ thư: Tạo điều kiện để VN tuyển chọn người tài qua các kỳ thi
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 3. Qúa trình thâm nhập và phát triển
và những đặc điểm nho giáo ở VN
+ Những đặc điểm Nho giáo ở VN
- Chiều hướng động lực phát triển Nho giáo ở VN: Từ công việc triều đình,quản lý thần dân, xắp xếp lại hệ thống quan lại, tổ chức kỳ thi, ổn định nhân dân, giáo dục con người…điều dựa vào nho giáo
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 3. Qúa trình thâm nhập và phát triển
và những đặc điểm nho giáo ở VN
+ Những đặc điểm Nho giáo ở VN
Phong cách tư duy của Nho giáo VN
Hướng tới cái thực tế công lợi, xa cách cái siêu hình cao xa.( Mục đích học tập là thi cử để làm quan, để sung sướng)
Thích đơn giản và ngắn gọn: ( Tứ thư ngũ kinh rút thành Thuyết ước và giải ước)
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 3. Qúa trình thâm nhập và phát triển
và những đặc điểm nho giáo ở VN
+ Những đặc điểm Nho giáo ở VN
Phong cách tư duy của Nho giáo VN
Lối suy nghĩ chiết chung và dung hợp (Từ bi của Phật, thanh tịnh của Lão,Nhân nghĩa trung tín của Nho, tam giáo đồng nguyên , ta giáo nhất thể)
Tập quán sùng bái thánh hiền giáo điều và máy móc
3. Nho giáo và văn hóa Việt Nam
3. 3. Qúa trình thâm nhập và phát triển
và những đặc điểm nho giáo ở VN
+ Nguyên nhân
Truyền bá Nho giáo và phát triển nho giáo ở VN diễn ra không bình thường
Chế độ chuyên chế phong kiến ở VN chỉ cho phép Nho giáo phát triển theo một chiều hướng và trong phạm vi có lợi cho sự thống trị của triều đình
Do nền nông nghiệp thấp kém nên không thể tạo ra điều kiện cho Nho giáo Phát triển tới mức cần thiết
4. Đạo giáo và văn hóa Việt Nam
4.1. Từ đạo Gia đến đạo giáo
+ Đạo gia và đạo giáo: là triết lý âm dương giữa đạo với cái tự nhiên (xuất phát từ tự nhiên, gần gũi với tự nhiên)
Đạo: Là phạm trù hóa triết lý tôn trọng tự nhiên
Đức: Là triết lý hóa luật âm dương biến đổi
4. Đạo giáo và văn hóa Việt Nam
4.1. Từ đạo Gia đến đạo giáo
+ Nội dung đạo gia
Về nhận thức: Tuyệt đối hóa sự vận động, xóa nhòa mọi ranh giới giữa con người với tự nhiên, giữa phải và trái.
Lĩnh vực xã hội: Bất hợp pháp với giai cấp thống trị, nguyền rủa bọn trộm cướp
Chủ trương: Hòa mình với tự nhiên và trở về với thời nguyên thủy
Đạo giáo đã trải qua thời gian dài và được thần bí hóa thành đạo giáo
4. Đạo giáo và văn hóa Việt Nam
4.1. Từ đạo Gia đến đạo giáo
+ Nội dung của đạo giáo:
Chủ trương: Tập hợp nông dân chống lại giai cấp thống trị
Tôn thờ Lão Tử thành “Thái Thượng lão quân”
Mục đích: Tu theo đạo để sống lâu
Giáo phái:
Đạo phủ thủy (Dùng pháp thuật trị bệnh cho thần dân mạnh khỏe)
Đạo thần tiên (Dạng tu luyện, luyện đan dành cho quý tộc tu thành bất tử)
- Kinh điển: Lễ, nghi, giáo lý; các loại sách dưỡng sinh, tướng số, coi nhà, đất, thiên văn, bút ký…
4. Đạo giáo và văn hóa Việt Nam
4.1. Sự thâm nhập và phát triển đạo giáo ở VN
+ Thâm nhập từ thế kỷ thứ II
+ Đạo giáo đã tìm được ngay những tín ngưỡng đã tương đồng với chúng ta ngay từ lâu: Vì người Việt chúng ta thích bói toán, phù phép, bùa chú, tà ma
+ Mang lại tư tưởng phản kháng giai cấp thống trị -> được người dân sử dụng làm vũ khí chống lại giai cấp thống trị
+ Ngoài thờ Thái Thượng lão quân chúng ta còn thờ Đức Trần Hưng Đạo, Chúa Liễu Hạnh, Chữ Đồng Tử...
+ Xu hướng lui về ở ẩn
+ Vào năm 1933 Đạo giáo được coi như là một tôn giáo tàn lụi ở Việt Nam.
5. Phương Tây với văn hóa Việt Nam
5.1. Ki – tô giáo với Văn hóa VN
+ Qúa trình hình thành
Được hình thành ở Việt Nam bắt đầu từ thế kỷ XVI – XVII tuy nhiên những giáo sỹ phương tây đến VN từ đầu công nguyên
Tuy nhiên nó chính thức xuất hiện ở Việt Nam vào năm 1953 ở Nghệ An với 12 công giáo Toàn Tòng
Ki –tô giáo ( cơ đốc giáo, thiên chúa giáo) là tên gọi cho tất cả tông phái cùng thờ chúa Jesu. Đây là tôn giáo của những người bị áp bức
5. Phương Tây với văn hóa Việt Nam
5.1. Ki – tô giáo với Văn hóa VN
+ Qúa trình hình thành
Ki tô giáo tách ra làm hai:
Phía tây: Công giáo Chung cho toàn thế giới. Sau này tách ra thành (Tin lành và anh giáo)
Phía đông: Chính thống giáo ( là trọng tâm)
-Tiếp xúc với văn hóa Phương đông diễn ra trên phương diện tôn giáo và thương mại (Giáo sỹ mang hàng hóa đến buôn bán trao đổi với các quốc gia)
Nhà Nguyễn giữ nguyên đạo trạng của Ki tô giáo khi vào VN thực hiện “Bế môn tỏa cảng” không khuyến khích phát triển
Ngày nay Ki tô giáo cũng rất phát triển ở VN với 5 triệu tín đồ
5. Phương Tây với văn hóa Việt Nam
5.2. Văn hóa phương Tây và Văn hóa VN
+ Trên bình diện văn hóa tư tưởng:
- Phân hóa linh hoạt, tiếp nhận những gì có ích và biến đổi cho phù hợp( Nhà thờ hình mái cong, Đức mẹ được đặt nơi trang trọng nhất)
Cho ra đời chữ Quốc Ngữ
Sự ra đời báo chí
Văn hóa bắt đầu có tiểu thuyết
Ngôn ngữ Tiếng Việt vay mượn Phương Tây
Nghệ thuật hội họa, sân khấu, ca, múa, nhạc
Giáo dục bắt đầu định ra các bậc Đại học
Tiếp xúc tư tưởng dân chủ tư sản sau đó là chủ nghĩa mác xít
5. Phương Tây với văn hóa Việt Nam
5.2. Văn hóa phương Tây và Văn hóa VN
+Trên bình diện văn hóa Vật chất
Đô thị VN từ mô hình trung tâm chính trị sang mô hình trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa và xã hội
Giao thông vận tải: Xây dựng hệ thống giao thông đường bộ , đường sắt
+ Nền khoa học hiện đại phát triển
=> Khích lệ lòng yêu nước, yêu dân tộc và tự hào dân tộc
XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN!