BÀI GIẢNG TRỰC TUYẾN
NGỮ VĂN 8

DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM

GIÁO VIÊN: NGUYỄN THỊ BÍCH VIÊN

TRƯỜNG: THCS TT TRI TÔN
HĐ1: Khởi động CÁC LOẠI DẤU CÂU ĐÃ HỌC

Tiết 55:
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
Ngữ văn 8
Mục tiêu cần đạt:
Hiểu công dụng và biết cách sử dụng dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm trong khi viết.
Lưu ý: học sinh đã học hai dấu này ở Tiểu học.
1. Kiến thức:
Công dụng của dấu ngoặc đơn, dấu hai chấm.
2. Kĩ năng:
- Sử dụng dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm.
- Sửa lỗi về dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm.
TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
I/ Dấu ngoặc đơn
VD:
a. Đùng một cái, họ (những người bản xứ) được phong cho cái danh hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.
(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)
b. Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây (ba khía là một loại còng biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn rất ngon). (Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)


c. Lí Bạch (701-762), nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời Đường, tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Long thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên). (Ngữ văn 7, tập 1)
a) Đùng một cái, họ
được phong cho cái danh hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.


(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)






(những người bản xứ)
I/ Dấu ngoặc đơn:
1. VD/134:
Đánh dấu làm rõ phần giải thích họ là ai.
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
b. Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây



(Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)
(ba khía là một loại còng biển lai cua, càng
sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn
rất ngon).
→ Đánh dấu phần thuyết minh về loài động vật có tên là Ba
Khía, được dùng để gọi tên một con kênh.)
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
c. Lí Bạch , nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời Đường, tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Long thuộc Miên Châu . (Ngữ văn 7, tập 1)
(701-762)
(Tứ Xuyên)
Bổ sung thêm thông tin về năm sinh và năm mất của nhà thơ
Bổ sung thông tin Miên Châu thuộc tỉnh nào
TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
a. Đùng một cái, họ (những người bản xứ) được phong cho cái danh hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.
(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)
b.Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây (ba khía là một loại còng biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn rất ngon). (Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)

c. Lí Bạch (701-762), nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời Đường, tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Long thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên).
( Ngữ văn 7, tập một)


→ Bỏ phần trong ngoặc đơn thì nghĩa của các đoạn trích dẫn không thay đổi vì khi đặt một phần nào đó trong dấu ngoặc đơn thì người viết đã coi đó là phần chú thích nhằm cung cấp thông tin bổ sung, đi kèm theo.
I/ Dấu ngoặc đơn:
1. VD/134: Công dụng của dấu ngoặc đơn:
a/ Giải thích họ là ai.
b/ Thuyết minh về con ba khía để người đọc hình dung được đặc điểm của con kênh Ba Khía.
c/ - Bổ sung năm sinh và năm mất của Lí Bạch.
- Bổ sung thông tin về Miên Châu.
2. Ghi nhớ : ( SGK trang 134)
Dấu ngoặc đơn dùng để đánh dấu phần chú thích (giải thích, thuyết minh, bổ sung thêm)
TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM

1. Nam Cao sinh năm 1915(?)-1951 nhưng có tài liệu ghi năm sinh của ông là 1917.

2. Một thế kỉ văn minh khai hóa (!) của thực dân cũng không làm ra được một tấc sắt.Tre vẫn còn vất vả mãi với người. ( Thép Mới- Cây Tre Việt Nam).


Tỏ ý nghi ngờ.
Tỏ ý mỉa mai.
LƯU Ý
Bài tập nhanh :
Phần nào trong câu có thể cho vào dấu ngoặc đơn ?
a/ Bạn Nam , lớp trưởng lớp 9A1, học rất giỏi.
b/ Mùa xuân , mùa đầu tiên của một năm, là mùa cây cối đâm chồi nảy lộc.
c/ Bộ phim “Đất và người ”, do Việt Nam sản xuất, rất hay.
( )
( )
(
)
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
II/ Dấu hai chấm:
1.VD/135:
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
a. Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo:
- Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào.
Dế Choắt nhìn tôi mà rằng:
- Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào giúp cho em một cái ngách sang bên nhà anh, phòng khi tắt lửa tối đèn có đứa nào đến bắt nạt thì em chạy sang...
(Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)


b. Như tre mọc thẳng, con người không chịu khuất. Người xưa có câu: “Trúc dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”. Tre là thẳng thắn, bất khuất ! (Thép Mới, Cây tre Việt Nam)

c. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên thấy lạ. Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn: hôm nay tôi đi học. ( Thanh Tịnh, Tôi đi học)
a.Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo:
Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào.
Dế Choắt nhìn tôi mà rằng:
Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào giúp cho em một cái ngách sang bên nhà anh, phòng khi tắt lửa tối đèn có đứa nào đến bắt nạt thì em chạy sang.. (Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)


II. Dấu hai chấm:
1.VD/135
Đánh dấu (báo trước) lời đối thoại của Dế Mèn và Dế Choắt .
b.Như tre mọc thẳng, con người không chịu khuất. Người xưa có câu: “Trúc dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”. Tre là thẳng thắn, bất khuất !
(Thép Mới, Cây tre Việt Nam)

Đánh dấu (báo trước) lời dẫn trực tiếp của người xưa.

TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
II/ Dấu hai chấm:
1.VD/135:
c. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên thấy lạ. Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn: hôm nay tôi đi học (Thanh Tịnh, Tôi đi học)
Đánh dấu (báo trước) phần giải thích lí do thay đổi tâm trạng của nhân vật tôi.
dấu đi kèm
TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
II/ Dấu hai chấm:
1VD/135:
Bài tập nhanh
Đoạn văn sau còn thiếu dấu gì? Em hãy đặt dấu đó vào vị trí thích hợp?
Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường, Bác viết “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”.
Đáp án: Dấu hai chấm
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
:
Lưu ý:
1/ Khi đánh dấu lời thoại, dấu hai chấm đi kèm với dấu gạch ngang.
2/ Khi đánh dấu lời dẫn trực tiếp, dấu hai chấm đi kèm với dấu ngoặc kép.
3/ Phải viết hoa sau dấu hai chấm khi báo trước lời dẫn, lời thoại.
TIẾNG VIỆT : TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
SƠ ĐỒ BÀI HỌC:
DẤU CÂU
Dấu ngoặc đơn
Dấu hai chấm
Dùng để đánh dấu phần chú thích
Giải thích
Thuyết minh
Bổ sung
Đánh dấu báo trước
Phần giải thích, thuyết minh
Lời dẫn trực tiếp ( dùng với dấu ngoặc kép)
Lời đối thoại ( dùng với dấu gạch ngang)
Bài 1: Giải thích công dụng của dấu ngoặc đơn trong những đoạn trích sau:
a) Qua các cụm từ “tiệt nhiên” (rõ ràng,dứt khoát như thế, không thể khác), “định phận tại thiên thư” (định phận tại sách trời), “hành khan thủ bại hư” (chắc chắn sẽ nhận lấy thất bại), hãy nhận xét về giọng điệu của bài thơ.
(Ngữ văn 7, tập một)
-> Đánh dấu phần giải thích ý nghĩa của các cụm từ tiệt nhiên, định phận tại thiên thư, hành khan thủ bại hư.
b) Chiều dài của cầu là 2290m (kể cả phần cầu dẫn với chín nhịp dài và mười nhịp ngắn).
(Thúy Lan, Cầu Long Biên – chứng nhân lịch sử)
-> Đánh dấu phần thuyết minh giúp người đọc hiểu rõ trong 2290m chiều dài của cầu có tính cả phần cầu dẫn.

c) Để văn bản có tính liên kết, người viết (người nói) phải làm cho nội dung của các câu, các đoạn thống nhất và gắn bó chặt chẽ với nhau; đồng thời, phải biết kết nối các câu, các đoạn đó bằng những phương tiện ngôn ngữ (từ, câu,…) thích hợp.
(Ngữ văn 7, tập một)
->Vị trí 1: Đánh dấu phần bổ sung có quan hệ lựa chọn.
->Vị trí 2: Đánh dấu phần thuyết minh làm rõ phương tiện ngôn ngữ.
Bài tập 3 (sgk/ 136): Có thể bỏ dấu hai chấm trong đoạn trích sau được không? Dấu hai chấm trong đoạn trích có tác dụng gì ?
Tiếng Việt có những đặc sắc của một thứ tiếng đẹp, một thứ tiếng hay. Nói thế có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt là một thứ tiếng hài hòa về mặt âm hưởng, thanh điệu mà cũng rất tế nhị, uyển chuyển trong cách đặt câu. Nói thế cũng có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt có đầy đủ khả năng diễn đạt tình cảm, tư tưởng của người Việt Nam và để thỏa mãn cho yêu cầu của đời sống văn hóa nước nhà qua các thời kì lịch sử.
(Đặng Thai Mai,Tiếng Việt, một biểu hiện hùng hồn của sức sống dân tộc).

Trả lời: Có thể bỏ dấu hai chấm vì ý nghĩa cơ bản của câu, của đoạn văn không thay đổi, nhưng khi bỏ dấu hai chấm nghĩa không được nhấn mạnh bằng khi có dấu hai chấm.
Động Khô
Động Nước
A
B
Phong Nha gồm hai bộ phận: động khô và động nước.
Phong Nha gồm hai bộ phận (động khô và động nước).
Thay được, vì nghĩa cơ bản không thay đổi.
Phong Nha gồm: động khô và động nước.
Phong Nha gồm (động khô và động nước).
Bài 4:
Không thay được, vì vế “động khô và động nước” không thể coi là thành phần chú thích.
HĐ4: VẬN DỤNG (Viết đoạn văn)
Bài 6: Dựa vào nội dung đã học ở Văn bản Bài toán dân số, hãy viết một đoạn văn ngắn về sự cần thiết phải hạn chế việc gia tăng dân số; trong đoạn văn có dùng dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm.
Đoạn văn tham khảo:
Chưa bao giờ vấn đề dân số và kế hoạch hóa gia đình lại trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhân loại như bây giờ. Sự bùng nổ dân số đã kéo theo nhiều hệ lụy: nghèo đói, lạc hậu, kinh tế chậm phát triển, giáo dục không được đầu tư… Nếu con người không nhanh chóng kiểm soát tỉ lệ sinh thì chẳng bao lâu nữa (theo Thái An trong bài “Bài toán dân số”): “… mỗi con người trên trái đất này chỉ còn diện tích một hạt thóc”. Và hạn chế gia tăng dân số là con đường tồn tại của chính loài người.
HĐ5: TÌM TÒI, MỞ RỘNG
Tri Tôn (An Giang) là một vùng đất đang phát triển về tiềm năng du lịch và các làng nghề truyền thống. Nói đến Tri Tôn, ngoài nơi có nhiều ngọn núi(thất sơn) thì không thể không kể đến những món ăn (đặc sản) như: trái thốt nốt (thịt rất ngọt và mềm dẻo, nước dùng để giải khát những buổi trưa nắng gắt bởi vị ngọt thanh). Ngoài ra, nước còn dùng để nấu thành đường có thể làm bánh, làm màu ướp cá kho, thịt kho là trên cả tuyệt vời. Hiện nay, du khách còn có thể khám phá thêm món gà đốt (Ô Thum), đu đủ đâm (Châu Lăng), cháo bò (Tri Tôn),... Hứa hẹn là một điểm đến lý tưởng trong dịp tết Nguyên đán Nhâm Dần 2022 này.
? Dấu ngoặc đơn trong đoạn văn trên dùng để làm gì?
Em hãy trả lời bằng cách gõ nội dung vào chỗ trống trong ô bên dưới
ĐÁ: Đánh dấu phần giải thích, bổ sung thêm Tri Tôn thuộc tỉnh nào và thuyết minh cho tên các món ăn đặc sản của những nơi ở huyện Tri Tôn.
Có anh tính hay khoe của. Một hôm, may được cái áo mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua người ta khen. Đứng mãi từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Đang tức tối, chợt thấy một anh, tính cũng hay khoe, tất tưởi chạy đến hỏi to:
- Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không ?
Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả !
(Theo Truyện cười dân gian Việt Nam)









? Cho biết hình ảnh trên minh họa cho truyện cười nào mà em đã học?

Đáp án gồm có 4 chữ em hãy điền 4 chữ đó vào chỗ trống để trả lời tên văn bản
Đá: Lợn cưới, áo mới
? Dấu hai chấm trong truyện trên dùng để làm gì?
ĐÁ: Dùng để đánh dấu lời đối thoại của 2 nhân vật anh có lợn cưới và anh có áo mới.


Ghi nhớ công dụng của dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm.
Làm bài tập còn lại ở SGK.
Tiết sau học bài : “Dấu ngoặc kép”. Đọc và trả lời các vd mục I/141-142. Xem trước luyện tập sgk/142-143-144.
TIẾNG VIỆT: TIẾT 55
DẤU NGOẶC ĐƠN VÀ DẤU HAI CHẤM
Hướng dẫn học tập ở nhà:
CẢM ƠN VÀ CHÚC SỨC KHỎE
QUÍ THẦY CÔ
CHÚC CÁC EM HỌC GIỎI