ÔN TẬP VĂN BẢN:

ĐỒNG CHÍ

- Chính Hữu -

I. Tìm hiểu chung

CHÍNH HỮU (1926- 2007)
- Tên thật là Trần Đình Đắc, quê
ở Hà Tĩnh.
- Năm 1946, ông gia nhập Trung
đoàn Thủ đô và hoạt động trong
quân đội suốt hai cuộc kháng
chiến chống Pháp và chống Mỹ.

- Ông bắt đầu làm thơ năm
1947, thơ ông hầu như chỉ
viết về người lính và chiến
tranh.
- Ông được nhà nước trao
tặng giải thưởng Hồ Chí
Minh về văn học nghệ thuật
năm 2000.

TÁC PHẨM CỦA CHÍNH HỮU

ĐỒNG CHÍ
Quê hương anh nước mặn, đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau.
Súng bên súng, đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ
Đồng chí!
Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính.
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh,
Sốt run người, vừng trán ướt mồ hôi.

Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay!
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo.
2-1948

HOÀN CẢNH SÁNG TÁC
Sáng tác cuối năm 1948
(thời kì đầu cuộc kháng
chiến chống Pháp), in
trong tập “Đầu súng
trăng treo”

Phương thức
biểu đạt
Tự
sự

Miêu
tả

Biểu
cảm

Đề tài, chủ đề
Ngợi ca tình đồng chí,
đồng đội thắm thiết, sâu
nặng của những người
lính cách mạng dựa trên
cơ sở cùng chung cảnh
ngộ và lí tưởng chiến đấu.

7 câu thơ đầu:
Cơ sở của tình
đồng chí.

10 câu thơ
tiếp: Những
biểu hiện của
tình đồng chí

BỐ CỤC

3 câu thơ
cuối: Bức
tranh đẹp về
người lính

II. Đọc hiểu văn bản

1. Cơ sở của tình đồng chí

Quê hương anh nước mặn, đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá.
 Thành ngữ sóng đôi
 Những người lính nông dân ra đi từ
những miền quê nghèo khó
 Tương đồng về cảnh ngộ xuất thân

Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau,
Súng bên súng, đầu sát bên đầu,
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ.
- Ngôn ngữ bình dị, mộc mạc
 Chung lý tưởng
 Sẵn sàng chia sẻ khó khăn gian khổ.

Cơ sở tình đồng chí:
Chung hoàn cảnh xuất thân: từ
miền quê nghèo khó
Chung lí tưởng, mục đích: lên
đường vì Tổ quốc
Chung hoàn cảnh chiến đấu
gian khổ

Chủ đề của bài thơ
Câu đặc biệt
“Đồng chí!”

Khẳng định tình đồng chí, đồng
đội giữa hai người lính
Nhịp cầu nối đoạn 1 và đoạn 2

Tiến
trình
hình
thành

Nghệ
thuật

Xa lạ

Cấu trúc song hành
Thành ngữ

Chung lí
tưởng

Tri kỉ

Đồng
chí

Thông cảm, chia sẻ
cùng nhau chiến
đấu là nguồn cội
của tình đồng chí
keo sơn

2. Những biểu hiện của tình đồng chí

Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính.
Tôi với anh biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người quầng trắng ướt mồ hôi.
Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.

Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính.

Không gian thân thuộc, bình dị

Sự gắn bó nghĩa tình, sâu sắc
Sự thấu hiểu tâm tư, thông cảm
cho nhau

Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi
Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.

Những biểu hiện của tình đồng chí

Thấu hiểu

Đồng cam
cộng khổ

- Hoàn cảnh

- Sốt rét rừng

- Nỗi lòng

- Thiếu thốn

Yêu thương
gắn bó
- Tay nắm lấy
bàn tay

- Thiên nhiên khắc nghiệt
 Tình cảm chân thành, sâu sắc, nâng đỡ người lính trên mọi nẻo đường

Nhịp thơ ngắn, phép đối

Biểu hiện: Sự đồng cảm +
Cùng đồng cam cộng khổ +
Yêu thương, gắn bó

Biểu hiện của tình đồng chí

Ca ngợi sức mạnh thiêng
liêng của tình đồng chí, đã
giúp họ vượt qua tất cả
mọi khó khăn gian khổ.

Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo

Hoàn cảnh
khắc nghiệt

Chung sức
đồng lòng, gắn
bó

Ý nghĩa biểu tượng:

Súng

Trăng

Chiến sĩ

Thi sĩ

Gần

Xa

Ý chí chiến đấu

Khát vọng hòa bình

Hiện thực khốc liệt

Tâm hồn lãng mạn

 Hình ảnh “đầu súng trăng treo” là hình ảnh mang tính lãng mạn và hiện
thực, thể hiện tâm hồn “thi sĩ” của những người chiến sĩ.

PHIẾU BÀI TẬP SỐ 1

Cho câu thơ sau:
“Quê hương anh nước mặn, đồng chua”
Câu 1: Chép tiếp để hoàn thành khổ thơ trên. Cho biết tên và hoàn cảnh sáng tác bài thơ.
Câu 2: Giải thích từ Hán Việt “tri kỷ” và tìm một từ thuần Việt đồng nghĩa với nó. Theo em, có thể thay từ
thuần Việt đó cho từ “tri kỷ” được không? Vì sao?
Câu 3: Câu thơ thứ sáu cùa đoạn thơ trên có từ “tri kỷ”. Một bài thơ đã học trong chương trình Ngữ văn
lớp 9 - Tập I cũng có câu thơ dùng từ “tri kỷ”. Em hãy chép lại câu thơ đó và cho biết tên bài thơ. Cách sử dụng
từ “tri kỷ” ở hai bài thơ có gì khác nhau?
Câu 4: Nếu phân loại theo cấu tạo ngữ pháp, dòng thơ cuối là kiểu câu gì? Nêu tác dụng của việc sử dụng
kiểu câu đó trong văn cảnh trên?
Câu 5: Đoạn thơ trên đã cho thấy cơ sở hình thành tình đồng chí giữa những người lính Cách mạng thời kì
kháng chiến chống Pháp. Em hãy cho biết tình đồng chí đó được xây dựng dựa trên những cơ sở nào?
Câu 6: Bằng một đoạn văn Tổng - Phân - Hợp (khoảng 12 câu), hãy làm rõ nội dung đoạn thơ vừa chép.
Trong đoạn văn có sử dụng một câu bị động và một câu ghép.
Câu 7: Từ cảm nhận về đoạn thơ trên, hãy phát biểu suy nghĩ của em về một tình bạn đẹp. (Trình bày bằng
một đoạn văn khoảng 8-10 câu).

Câu 1: Chép tiếp để hoàn thành khổ Câu 1: Chép tiếp để hoàn thành khổ thơ:
“Quê hương anh nước mặn đồng chua
thơ trên. Cho biết tên và hoàn cảnh
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá.
sáng tác bài thơ.
Anh với tôi đôi người xa lạ”
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau,
Súng bên súng, đầu sát bên đâu,
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ.
Đồng chí!''

- Bài thơ “Đồng chí” của tác giả Chính
Hữu.
- Hoàn cảnh sáng tác: Bài thơ sáng tác
năm 1948, thời kì đầu của cuộc kháng chiến
chống Thực dân Pháp, khi tác giả là chính
trị viên Đại đội tham gia chiến dịch Việt
Bắc 1947.

Câu 2: Giải thích từ Hán Việt “tri kỷ”
và tìm một từ thuần Việt đồng nghĩa
với nó. Theo em, có thể thay từ thuần
Việt đó cho từ “tri kỷ” được không?
Vì sao?

Câu 2: Giải thích từ “tri kỷ”
- Tri kỷ: (xét trong câu thơ) thân thiết,
hiểu bạn như hiểu mình. Từ thuần Việt
đồng nghĩa với từ tri kỷ là “bạn thân”
- Không thề thay từ “bạn thân” cho từ
“tri kỷ” vì nếu thay sẽ làm mất đi sự
trang trọng, thiêng liêng...

Câu 3: Câu thơ thứ sáu cùa đoạn thơ trên có từ “tri kỷ”. Một bài thơ đã học trong
chương trình Ngữ văn lớp 9 - Tập I cũng có câu thơ dùng từ “tri kỷ”. Em hãy chép
lại câu thơ đó và cho biết tên bài thơ. Cách sử dụng từ “tri kỷ” ở hai bài thơ có gì
khác nhau?
Câu 3: Trong “Ánh trăng” Nguyễn Duy cũng sử dụng từ “tri kỷ”.
“hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỷ”
Cách dùng từ: Từ "tri kỷ" trong hai câu thơ có cùng nghĩa chỉ đôi bạn thân thiết,
thấu hiểu tâm tư tình cảm cùa nhau. Nhưng trong mỗi trường hợp cụ thể có nét
nghĩa khác nhau, ở câu thơ của Chính Hữu: "tri kỷ" chỉ tình cảm giữa người với
người. Còn câu thơ cùa Nguyễn Duy: “tri kỷ” lại chỉ tình bạn giữa vầng trăng với
người.

Câu 4: Nếu phân loại theo cấu tạo ngữ pháp, dòng thơ cuối là kiểu
câu gì? Nêu tác dụng của việc sử dụng kiểu câu đó trong văn cảnh
trên?
Câu 4: Cấu tạo và tác dụng của câu thơ “Đồng chí”
- Cấu tạo: Dòng thơ cuối thuộc kiểu câu đặc biệt
- Tác dụng: Câu đặc biệt như một lời khẳng định, một phát hiện sự
kết tinh tình cảm của người lính. Câu đặc biệt con như bản lề gắn kết
hai khổ thơ —> Bộc lộ chủ đề tác phẩm.

Câu 5: Đoạn thơ trên đã cho thấy cơ sở hình thành tình đồng chí giữa
những người lính Cách mạng thời kì kháng chiến chống Pháp. Em hãy
cho biết tình đồng chí đó được xây dựng dựa trên những cơ sở nào?
Câu 5: Cơ sở hình thành tình đồng chí:
- Sự tương đồng cảnh ngộ nghèo khó
- Chung lí tưởng, mục đích cao cả: chiến đấu giành độc lập, tự do
cho Tổ quốc
- Chung hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn của đời lính

Câu 6: Bằng một đoạn văn Tổng - Phân - Hợp (khoảng 12 câu), hãy làm rõ nội dung đoạn thơ
vừa chép. Trong đoạn văn có sử dụng một câu bị động và một câu ghép.
Viết đoạn văn, cần đảm bảo các ý sau:
- Mở đầu bằng hai câu thơ đối nhau rất chỉnh:
“Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá"
- Những người lính đều là con em nông dân từ các miền quê nghèo hội tụ về đây trong một đội ngũ cùng hoàn cảnh nghèo
khó.
“Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau”
- Từ “đôi” chỉ hai người, hai đối tượng chẳng thể tách rời nhau kết hợp với từ “xa lạ” làm cho ý xa lạ được nhấn mạnh hơn.
- “Tự phương trời” tuy chẳng quen nhau nhưng cùng đồng điệu trong nhịp đập của trái tim, cùng tham gia chiến đấụ, giữa họ
đã nảy nở thứ tình cảm cao đẹp: Tình đồng chí - tình cảm ấy không phải chỉ là cùng cảnh ngộ mà còn là sự gắn kết trọn vẹn cả
về lý trí, lý tưởng và mục đích cao cả: chiến đấu giành độc lập tự do cho Tổ quốc.
“Súng bên súng, đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ.
Đồng chí!”
- Từ “chung” bao hàm nhiều ý: chung cảnh ngộ, chung giai cấp, chung chí hướng, chung một khát vọng...
- Câu đặc biệt “Đồng chí” làm cho đoạn thơ kết thúc thật đặc biệt, sâu lắng => như một nốt nhạc làm bừng sáng cả bài
thơ, là kết tinh của một tình cảm cách mạng mới mẻ chỉ có ở thời đại mới.

Câu 7: Từ cảm
nhận về đoạn
thơ trên, hãy
phát biểu suy
nghĩ của em về
một tình bạn
đẹp. (Trình bày
bằng một đoạn
văn khoảng 810 câu).

Câu 7: Suy nghĩ của em về một tình bạn đẹp
a. Khẳng định: Tình đồng chí trong bài thơ cùng tên của nhà thơ Chính Hữu là một biểu hiện của tình bạn
đẹp.
b. Giải thích khái niệm:
- Tình bạn là tình cảm gắn bó thân thiết giữa những người có nét chung về sở thích, tính tình, ước mơ, lý
tưởng...
- Tình bạn đẹp là tình bạn gắn bó, yêu thương, sẻ chia, đồng cảm, trách nhiệm và giúp đỡ nhau trong cuộc
sống. Tình bạn đẹp phải trên cơ sở tôn trọng, chân thành và tin cậy lẫn nhau.
c. Biểu hiện:
- Luôn chia sẻ với nhau mọi niềm vui, nỗi buồn, biết động viên, an ủi, khích lệ..
- Giúp đỡ nhau trong cuộc sống, trong học tập, biết chỉ ra khuyết điểm, sai lầm để bạn sửa chữa, không a
dua, che giấu cho khuyết điểm của bạn, luôn mong muốn bạn tiến bộ...
d. Ý nghĩa:
- Làm cho cuộc sống có ý nghĩa hơn, mang lại niềm vui,
- Trở thành động lực giúp nhau thành công
e. Lên án tình bạn chưa đẹp:
- Dân gian có câu “Giàu vì bạn, sang vì vợ” nhưng cũng có câu “Tin bạn mất bò” bởi lẽ có nhiều người
tưởng như là bạn nhưng thật ra lại lợi dụng ta để mưu cầu lợi ích cá nhân.
- Chọn người bạn tốt mà chơi để tránh xa những kẻ trục lợi, lừa thầy phản bạn
f. Khẳng định, liên hệ hành động:
Suy nghĩ, hành động bản thân: có ý thức và có hành động cụ thể để xây dựng và giữ gìn tình bạn đẹp.

Trong bài thơ Đồng chí, Chính Hữu đã viết rất xúc động về người chiến sỹ thời kháng chiến chống
Pháp:
[...] Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không, mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính.
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi.
Áo anh rách vai quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
PHIẾU
Chân không giày
SỐ 2
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.
Câu 1: Từ Đồng chí nghĩa là gì? Theo em, vì sao tác giả lại đặt tên bài thơ của mình là Đồng chí?
Câu 2: Trong câu thơ “Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính”, nhà thơ đã sử dụng phép tu từ gì? Nêu
rõ hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ ấy.
Câu 3: Dựa vào đoạn thơ trên, hãy viêt một đoạn văn (khoảng 10 câu) theo cách lập luận tồng hợp phân tích - tổng hợp trong đó có sử dụng phép thế và một câu phủ định đề làm rõ sự đồng cảm, sẻ chia
giữa những người đồng đội (Gạch dưới câu phủ định và những từ ngữ làm phép thế).

Từ Đồng chí nghĩa là gì? Theo em, vì sao tác giả lại đặt tên bài thơ của mình là Đồng chí?
Câu 1: Giải nghĩa tự “Đồng chí” và ý nghĩa nhan đề:
- Giải nghĩa từ “Đồng chí”: người có cung chí hướng, lí tưởng. Người cùng ở trong
một đoàn thề chính trị hay một tổ chức cách mạng thường gọi nhau là “đồng chí”. Từ
sau Cách mạng tháng Tám 1945, “đồng chí” trở thành từ xưng hô quen thuộc trong
các cơ quan, đoàn thể, đơn vị bộ đội.
- Ý nghĩa nhan đề: Bài thơ được đặt tên “Đồng chí” nhằm nhấn mạnh sức mạnh và
vè đẹp tinh thần của người lính cách mạng - những người có cùng chung cảnh ngộ, lí
tưởng chiến đấu, gắn bó keo sơn trong chiến đấu gian khổ thời chống Pháp. Tinh
đồng chí vừa là tình chiến đấu, vừa là tình thân. Cả hai đều là máu thịt, hữu cơ, nó là
sinh mạng con người cầm súng. Nó còn là lời nhắn gửi, lời kí thác của nhà thơ với
người, với mình, nó là tiếng gọi sâu thẳm, thiêng liêng, nó là vật báu phải giữ gìn trân
trọng.

Câu 2: Trong câu thơ “Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính”, nhà thơ đã sử
dụng phép tu từ gì? Nêu rõ hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ ấy.
Câu 2: Câu thơ “Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính”
- Câu thơ “Giếng nươc gốc đa nhớ người ra lính” diễn tả tình cảm của
con người một cách gián tiếp, kín đáo qua các sự vật trong những mô tip
rất quen thuộc về làng quê của ca dao: “giếng nước gốc đa”.
- Câu thơ sử dụng biện pháp nghệ thuật hoán dụ và nhân hóa đã góp
phần thể hiện một cách sâu sắc tình cảm của quê hương, của người hậu
phương đối với người bộ đội. Ngoài ra các biện pháp nghệ thuật đó còn
làm cho lời thơ vừa có sắc thái dân gian, vừa hiện đại.