HỊCH TƯỚNG SĨ (Tiết 2)

Trần Quốc Tuấn

HỊCH TƯỚNG SĨ
II. Đọc,
tìm hiểu chi tiết

I. Đọc,
tìm hiểu chung

Tác giả
Đọc,
chú
thích

Hoàn
cảnh

Tác phẩm
Nhan
đề

Thể
loại

Bố
cục

Nêu
gương
sáng

Tội ác
của giặc,
nỗi lòng
vị chủ
soái

III. Tổng kết
Phê phán

sai lầm,
chỉ ra
hành
động
đúng

Kêu
gọi

HỊCH TƯỚNG SĨ
II. Đọc,
tìm hiểu chi tiết

I. Đọc,
tìm hiểu chung

Tác giả
Đọc,
chú
thích

Hoàn
cảnh

Tác phẩm
Nhan
đề

Thể
loại

Bố
cục

Nêu
gương
sáng

Tội ác
của giặc,
nỗi lòng
vị chủ
soái

III. Tổng kết
Phê phán

sai lầm,
chỉ ra
hành
động
đúng

Kêu
gọi

HỊCH TƯỚNG SĨ
II. Đọc,
tìm hiểu chi tiết

I. Đọc,
tìm hiểu chung

Tác giả
Đọc,
chú
thích

Hoàn
cảnh

Tác phẩm
Nhan
đề

Thể
loại

Bố
cục

Nêu
gương
sáng

Tội ác
của giặc,
nỗi lòng
vị chủ
soái

III. Tổng kết
Phê phán

sai lầm,
chỉ ra
hành
động
đúng

Kêu
gọi

HỊCH TƯỚNG SĨ
II. Đọc,
tìm hiểu chi tiết

I. Đọc,
tìm hiểu chung

Tác giả
Đọc,
chú
thích

Hoàn
cảnh

Tác phẩm
Nhan
đề

Thể
loại

Bố
cục

Nêu
gương
sáng

Tội ác
của giặc,
nỗi lòng
vị chủ
soái

III. Tổng kết
Phê phán

sai lầm,
chỉ ra
hành
động
đúng

Kêu
gọi

3. Phê phán những sai lầm và chỉ ra hành động đúng
a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
* Mối quan hệ giữa vị chủ soái và các tướng sĩ

(…)Không có mặc ta cho áo, không có ăn thì ta cho cơm, quan nhỏ thì ta thăng
chức, lương ít thì ta cấp bổng; đi thuỷ thì ta cho thuyền, đi bộ thì ta cho ngựa…kém
gì (...)

- Mối ân tình vào sinh ra tử, đồng cam cộng khổ

- Dựa trên quan hệ chủ - tướng: Giọng nghiêm khắc, đầy quyền uy 
Dựa trên quan hệ cùng cảnh ngộ: Giọng chân thành, ân cần
Tướng sĩ soi lại mình, biết trân trọng giữ gìn mối ân tình
Làm cơ sở cho việc trách mắng, phê phán sai lầm

a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
* Những sai lầm:

(...) “Nay các người nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước
nhục mà không biết thẹn. Làm tướng triều đình phải hầu quân
giặc mà không biết tức; nghe nhạc thái thường để đãi yến nguỵ
sứ mà không biết căm. Hoặc lấy việc chọi gà làm vui đùa, hoặc
lấy việc đánh bạc làm tiêu khiển, hoặc vui thú vườn ruộng, hoặc
quyến luyến vợ con; hoặc lo làm giàu mà quên việc nước, hoặc
ham săn bắn mà quên việc binh; hoặc thích rượu ngon, hoặc mê
tiếng hát”(...)

Trần Quốc Tuấn đã chỉ ra những
sai lầm nào? Nhận xét nghệ thuật
lập luận và từ đó thể hiện thái độ
gì của vị chủ soái?

a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
* Những sai lầm:
(...) “Nay các người nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục
mà không biết thẹn. Làm tướng triều đình phải hầu quân giặc mà
không biết tức; nghe nhạc thái thường để đãi yến nguỵ sứ mà không
biết căm. Hoặc lấy việc chọi gà làm vui đùa, hoặc lấy việc đánh bạc làm
tiêu khiển, hoặc vui thú vườn ruộng, hoặc quyến luyến vợ con; hoặc lo
làm giàu mà quên việc nước, hoặc ham săn bắn mà quên việc binh;
hoặc thích rượu ngon, hoặc mê tiếng hát”(...)

=> Sai lầm của tướng sĩ: Về thái độ : Thờ ơ, bàng quan
Về thú ăn chơi: Tầm thường

a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
* Những sai lầm:
Nhận xét về nghệ thuật
- Từ ngữ: Gây ấn tượng mạnh, từ phủ định: không biết lo, thẹn, tức, căm
- Câu: Các cặp câu sóng đôi đối ứng, kiểu lặp cấu trúc ngữ pháp
- Biện pháp nghệ thuật: Liệt kê; điệp ngữ (không biết; hoặc )
- Đối tượng phê phán: Phiếm chỉ song chỉ tất cả
⇒ Thái độ của vị chủ soái:
+ Nghiêm khắc phê phán sự thờ ơ, vô trách nhiệm của tướng lĩnh
+ Mỉa mai, chế giễu; sỉ mắng thói ăn chơi hưởng lạc, vị kỉ
⇒ Tác động vào lòng tự trọng để thức tỉnh trách nhiệm
với đất nước của tướng sĩ

c

Hãy thử đặt mình vào vị trí của
các tướng sĩ (hoặc của vị chủ soái), em
sẽ có những cảm xúc như thế nào?

a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
* Những sai lầm
* Hậu quả:

(“ Nếu có giặc Mông Thát tràn sang thì cựa gà trống ...có được không?)
- cựa gà trống không thể đâm thủng áo giáp của giặc
- chén rượu ngon không thể làm giặc say chết
- thái ấp của ta không còn
- bổng lộc các người cũng mất
- gia quyến của ta bị tan
- vợ con các ngươi cùng khốn

- xã tắc tổ tông ta bị giày xéo

Để diễn tả những hậu quả đó, tác giả đã
vận dụng nghệ thuật hùng biện rất tài tình.
Em hãy chứng minh điều đó!

+ Điệp ngữ, điệp cấu
trúc ngữ pháp:
“Chẳng những...mà
còn”,
+ Cách dùng câu cảm
thán, câu hỏi tu từ
+ Lối văn biền ngẫu
+ Giọng điệu nghiêm
khắc

- Cho thấy hậu quả khôn lường:
Nước mất nhà tan
- Tấm lòng vì nước vì dân của vị
chủ tướng

a. Phê phán những sai lầm cùng hậu quả
b. Nêu ra hành động đúng:
Đoạn văn : “ Nay ta bảo thật…được không ?”
- đặt mồi lửa vào dưới đống củi
- kiềng canh nóng mà thổi rau nguội
- huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên

+ Phải lo xa, đề cao cảnh giác
+ Tăng cường luyện tập võ nghệ

Hãy nhận xét nghệ thuật so sánh tương phản
ở 2 đoạn văn (chú ý cách dùng từ, thái độ của tác giả)
(1) “Nay các ngươi nhìn chủ nhục...dẫu các ngươi muốn vui vẻ
phỏng có được không?” (Những sai lầm, hậu quả)
(2) “Nay ta bảo thật các ngươi...dẫu các ngươi không muốn vui
vẻ phỏng có được không?” (Hành động đúng)

…Nay các ngươi nhìn chủ nhục mà không biết lo, thấy nước nhục mà không biết thẹn. Làm tướng
triều đình phải hầu quân giặc mà không biết tức nghe nhạc thái thường(18) để đãi yến(19) nguỵ sứ
mà khôn
g biết căm. Hoặc lấy việc chọi gà làm vui đùa, hoặc lấy việc đánh bạc làm tiêu khiến
; hoặc vui thú vườn ruộng, hoặc quyến luyến vợ con; hoặc lo làm giàu mà quên việc nước, hoặc
ham săn bắn mà quên việc binh ; hoặc thích rượu ngon, hoặc mê tiếng hát. Nếu có giặc Mông Thát
tràn sang thì cựa gà trống không thể đâm thủng áo giáp của giặc, mẹo cờ bạc không thể dùng làm
mưu lược nhà binh ; dẫu rằng ruộng lắm vườn nhiều, tấm thân quý nghìn vàng khôn chuộc, vả lại
vợ bìu con díu, việc quân cơ trăm sự ích chi ; tiền của tuy nhiều khôn mua được đầu giặc, chó săn
tuy khoẻ khôn đuổi được quân thù ; chén rượu ngon không thể làm cho giặc say chết, tiếng hát hay
không thể làm cho giặc điếc tai. Lúc bấy giờ, ta cùng các ngươi sẽ bị bắt, đau xót biết chừng nào !
Chẳng những thái ấp (20) của ta không còn, mà bổng lộc các ngươi cũng mất ; chẳng những gia
quyến của ta bị tan, mà vợ con các ngươi cũng khôn; chẳng những xã tắc tổ tông ta bị giày xéo, mà
phần mộ cha mẹ các ngươi cũng bị quật lên ; chẳng những thân ta kiếp này chịu nhục, rồi đến trăm
năm sau, tiếng dơ khôn rửa, tên xấu còn lưu, mà đến gia thanh(21) các ngươi cũng không khỏi
mang tiếng là tướng bại trận. Lúc bấy giờ, dẫu các ngươi muốn vui vẻ phỏng có được không?...

…Nay ta bảo thật các ngươi: nên nhớ câu "đặt mồi lửa vào dưới đống
củi"(22) là nguy cơ, nên lấy điều "kiềng canh nóng mà thổi rau nguội"(23) làm răn
sợ. Huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên ; khiến cho người người giỏi như Bàng
Mông, nhà nhà đều là Hậu Nghệ(24), có thể bêu được đầu Hốt Tất Liệt ở cửa
khuyết(25), làm rữa thịt Vân Nam Vương ở Cảo Nhai(26). Như vậy, chẳng những
thái ấp của ta mãi mãi vững bền, mà bổng lộc các ngươi cũng đời đời hưởng thụ ;
chăng những gia quyến của ta được êm ấm gối chăn, mà vợ con các ngươi cũng
được bách niên giai lão ; chẳng những tông miếu của ta sẽ được muôn đời tế lễ, mà
tổ tông các ngươi cũng được thờ cúng quanh năm ; chẳng những thân ta kiếp này
đắc chí, mà đến các ngươi trăm năm về sau tiếng vẫn lưu truyền ; chẳng những
danh hiệu ta không bị mai một, mà tên họ các ngươi cũng sử sách lưu thơm. Lúc
bấy giờ, dẫu các ngươi không muốn vui vẻ phóng có được không?...

Viễn cảnh 1

Đầu hàng, thất bại -> sẽ mất
tất cả
- Từ ngữ mang tính phủ định :
Không còn,
cũng mất,
cũng khốn
- Thái
độ
ặt chẽ, thuyết phục,
tác động
vàophê
nhận phán
thức,
tình cảm của các tướng sĩ

Viễn cảnh 2
Chiến đấu, thắng lợi -> được cả
chung, riêng
- Từ ngữ mang tính khẳng định:
Mãi mãi vững bền,
đời đời hưởng thụ,
sử sách lưu thơm
- Thái độ động viên

4. Lời kêu gọi
Học tập, rèn
luyện
theo
“Binh thư yếu
lược”

+ Khích lệ, động
viên, cổ vũ ý chí
đánh giặc
+ Giúp binh sĩ từ
bỏ lối sống cá
nhân, vụ lợi, tầm
thường

Theo đặc trưng của thể văn chính luận thì câu kết của bài hịch:
“Ta viết ra bài hịch này để các ngươi biết bụng ta.” có gì lạ không?
Em có cảm nhận như thế nào về câu này?
Gợi ý:
- Giọng văn trong thể hịch thường đanh thép, dứt khoát song câu
cuối lại chất chứa tâm sự của vị thống soái hết lòng vì dân vì nước.
- Chất trữ tình làm tính chính luận bớt đi sự khô khan.
Theo Việt Nam sử lược, tập 1, Trần Trọng Kim, NXB Đại Nam, Sài Gòn:
Binh sĩ nghe xong lời hịch thì nức lòng lấy mực xăm vào tay hai chữ “Sát
Thát” và quyết tâm đánh giặc.

III. TỔNG KẾT

1. Nội dung
- Bài hịch đã phản ánh tinh thần yêu nước nồng nàn
của dân tộc ta trong công cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập,
chủ quyền.
- Đó là những lời khích lệ chân tình của vị chủ tướng
Trần Quốc Tuấn đối với binh sĩ về sự cần thiết phải học
Binh thư.

2. Nghệ t
huật
Lập luận
thuyết
phục,

kết hợp
yếu tố
trữ tình

Lối văn
biền
ngẫu
rất
đặc
trưng

Nghệ thuật

so sánh,
đối,
điệp ngữ,
ẩn dụ,
nói quá

câu hỏi
tu từ,
câu cảm,
câu phủ
định

Hãy kể tên một văn bản mà em biết có tính chất hịch?
- “Phạt Tống lộ bố văn” (Lí Thường Kiệt) 
- “Hịch ra trân” (Quang Trung)
- “Hịch kêu gọi nghĩa binh đánh Tây” (Nguyễn Đình Chiểu)
- “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” (Hồ Chí Minh)

IV. LUYỆN TẬP
Bài 1
“Hịch tướng sĩ” (Trần Quốc Tuần) vừa có lập luận

chặt chẽ, sắc bén vừa thấm đẫm chất trữ tình do đó có sức
thuyết phục cao. Hãy chứng minh điều đó!

* Lập luận chặt chẽ, sắc bén:
- Luận điểm rõ ràng, dẫn chứng phong phú sinh động
- Bố cục mạch lạc
- Phát huy thế mạnh của lối văn biền ngẫu
* Thấm đẫm chất trữ tình:
- Giọng điệu: thống thiết, bi ai
- Lời văn thay đổi linh hoạt dựa trên hai mối quan hệ: Quan hệ
chủ tướng; quan hệ cùng cảnh
- Hình ảnh mang tính ẩn dụ, ước lệ, giàu giá trị biểu cảm
=> Hấp dẫn, thuyết phục

Bài 2:
Em hãy khái quát quá trình lập luận của bài hịch bằng sơ đồ.
Khích lệ
ý chí
lập công danh,
xả thân vì nước

Khích lệ lòng căm
thù giặc;

Khích lệ lòng
trung quân,

nỗi nhục

ái quốc, ý thức

mất nước

trách nhiệm

Khích lệ lòng yêu nước; quyết chiến,
quyết thắng kẻ thù xâm lược

Khích lệ
lòng tự trọng,
sự liêm sỉ;
thấy được
điều đúng

Bài 3:
Quan điểm của Trần Quốc Tuấn được thể hiện như thế nào qua
câu “Nếu các người biết chuyên tập sách này, theo lời dạy bảo của ta,
thì mới phải đạo thần chủ; nhược bằng khinh bỏ sách này, trái với lời
dạy bảo của ta, tức là kẻ nghịch thù.”
Gợi ý:
- Khẳng định, nhấn mạnh giá trị to lớn của tập sách Binh thư yếu
lược
- Thái độ, quan điểm dứt khoát, cương quyết với tướng sĩ; giao
nhiệm vụ cụ thể, rõ ràng cho họ

Bài 4: 
Tinh thần yêu nước là một trong những truyền thống
quí báu của dân tộc ta. Em hãy nêu một vài biểu hiện cho
thấy truyền thống đó ở thế hệ trẻ hiện nay?
Gợi ý:
- Tu dưỡng đạo đức, rèn luyện kĩ năng sống và học tập thật tốt
để sau này phục vụ cho đất nước
- Luôn bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước
- Luôn sẵn sàng lên đường phục vụ, bảo vệ Tổ quốc

HƯỚNG DẪN HỌC BÀI
- Hoàn thiện các bài tập
- Soạn bài “Nước Đại Việt ta”

Vua Trần Nhân Tông hỏi: “Thế giặc
mạnh, giết hại dân tàn bạo có nên hàng
giặc không?
Trần Quốc Tuấn trả lời: “Nếu bệ hạ
muốn hàng giặc thì trước hãy chém đầu
thần rồi hãy hàng”
(Theo Đại Việt sử kí toàn thư)
()

“Tôi thấy các tướng giỏi đời Trần như
Hưng Đạo Vương thì học vấn tỏ ra ở bài hịch,
Phạm điện suý thì hiện ra ở câu thơ. Không
những chỉ chuyên về võ mà dụng binh tinh
diệu, chiến tất phải thắng, đánh tất lấy được,
người xưa không ai hơn.”
(Sử gia Ngô Sĩ Liên)

Xin cám ơn đã lắng nghe!
Xin chào các em!