Bài 12
ÁNH SÁNG, TIA SÁNG

Hình 2

Hình 1

Hình 4

Hình 3

Hình 5

Các em hãy quan sát các hình ảnh và cho biết vai trò
quan trọng của năng lượng ánh sáng trên Trái Đất.

NỘI DUNG BÀI HỌC
I. Năng lượng ánh sáng
II. Tia sáng
III. Bóng tối, bóng nửa tối

Bài 12. ÁNH SÁNG, TIA SÁNG.

I. Năng lượng ánh sáng

Luyện tập 1. Giải thích vì sao chai nước để ngoài nắng, sau một khoảng
thời gian thì nóng lên. Năng lượng ánh sáng đã chuyển hoá thành dạng
năng lượng nào?

Trả lời:
Chai nước dể ngoài nắng, sau một
khoảng thời gian thì nóng lên. Năng
lượng ánh sáng đã chuyển hoá thành
nhiệt năng làm nước nóng lên.

Bài 12. ÁNH SÁNG, TIA
I. Năng lượng ánh
sáng
SÁNG.
Kết luận: Ánh sáng là một dạng của năng lượng.

.

Bằng sự hiểu biết của mình, hãy chọn các vật tự phát ra ánh sáng

Nguồn sáng

Vật hắt lại ánh sáng

I. Năng lượng ánh sáng

- Nguồn sáng là các vật tự phát ra ánh sáng.
VD: Mặt trời, ngọn lửa...

- Vật sáng gồm nguồn sáng và những vật hắt
lại ánh sáng chiếu và nó.
VD: Mặt Trăng, cái bàn, chiếc váy..

Mặt Trăng là một vật sáng, nó hắt lại ánh sáng một phần
ánh sáng từ Mặt Trời chiếu đến.

I. Năng lượng ánh sáng

Câu 1. Với các dụng dụ: đèn sợi đốt,
kính lúp, tờ bìa màu đen, nhiệt kế
a. Hãy lên phương án và tiến hành thí
nghiệm để thu được năng lượng ánh
sáng
b. Trong thí nghiệm của em và thí
nghiệm ở hình 12.1, năng lượng ánh
sáng đã chuyển hóa thành các dạng
năng lượng nào?

Trả lời:
a. Phương án thí nghiệm: dùng kính lúp
thu các tia sáng Mặt Trời vào phần tiếp
xúc giữa bóng đèn và tấm bìa. Sau một
thời gian các vị trí đó nóng lên (kiểm
tra sự thay đổi nhiệt độ bằng nhiệt kế),
bóng đèn phát sáng yếu.
b. Trong thí nghiệm trên năng lượng
ánh sáng đã chuyển hóa thành nhiệt
năng và quang năng.

Luyện tập 2: Các vật nào dưới đây được coi là nguồn sáng?
1. ngọn lửa.
2. Mặt Trời.
3. cái bàn.
4. Mặt Trăng.
5. bóng đèn đang sáng.
6. quyển sách.
Trả lời: ngọn lửa, Mặt Trời, bóng đèn đang sáng

Luyện tập 3: Nêu thêm ví dụ về sử dụng năng lượng ánh sáng
Mặt Trời ở gia đình hoặc địa phương em. Cho biết năng lượng
ánh sáng Mặt trời đã chuyển hóa thành những dạng năng lượng
nào trong mỗi ví dụ.Tại sao cần ưu tiên sử dụng năng lượng ánh
sáng Mặt Trời?

- Thu nhiệt năng từ ánh sáng:

Phơi quần áo

Phơi rơm rạ

Phơi thóc
Bình nước nóng
năng lượng mặt
trời

Sưởi nắng (mùa đông)

Làm muối

Bếp năng lượng mặt trời

- Thu điện năng từ ánh sáng:

+ Hệ thống điện mặt trời hòa lưới:
năng lượng Mặt trời chuyển thành
điện năng.

+ Máy tính cầm
tay sử dụng năng
lượng ánh sáng.

+ Đèn năng lượng mặt trời

- Thu hóa năng từ ánh sáng: Thực vật (hoa màu, lúa ngô…)

Quang hợp (hóa năng)

II. Tia sáng
1. Tia sáng
Ánh sáng truyền đi theo đường thẳng trong những trường hợp nào?

- Ánh sáng truyền đi theo đường thẳng trong các môi trường
trong suốt và đồng tính như không khí, thủy tinh, nước,...

Thí nghiệm tạo tia sáng bằng chùm sáng hẹp song song
Miếng bìa có
khoét lỗ nhỏ

Màn hứng

Đèn pin
Vệt sáng trong thí nghiệm trên được coi là một tia sáng.

II. Tia sáng
1. Tia sáng

Quy ước biểu diễn đường truyền của ánh sáng như thế nào?

- Quy ước biểu diễn đường truyền của ánh sáng bằng một đoạn thẳng có mũi tên chỉ hướng
truyền của ánh sáng, gọi là tia sáng.

Đoạn thẳng có hướng SM biểu diễn một tia sáng.

2. Chùm sáng

Trong thực tế ta không nhìn thấy tia sáng mà thường nhìn thấy các chùm sáng.

2. Chùm sáng
HOẠT ĐỘNG NHÓM

- Có mấy loại chùm sáng?
Nêu tên gọi mỗi loại, vẽ
hình biểu diễn mỗi loại?
Nêu ví dụ chùm sáng song
song, chùm sáng hội tụ,
chùm sáng phân kì trong
thực tế

2. Chùm sáng
Ánh sáng truyền đi trong không gian thành những chùm sáng có hình dạng và kích
thước khác nhau

Có ba loại chùm sáng thường gặp:

2. Chùm sáng
- Có 3 loại chùm sáng :
+ Chùm sáng song song: Là chùm sáng giới hạn bởi hai đường
thẳng song song
Ví dụ: Chùm ánh sáng phát ra từ bút laser...
+ Chùm sáng hội tụ: là chùm sáng được giới hạn bởi hai
đường thẳng cắt nhau.
Ví dụ: Ánh sáng đi qua kính lúp
+ Chùm sáng phân kì: Là chùm sáng giới hạn bằng hai
đường thẳng loe ra.
Ví dụ: Chùm sáng phát ra từ mặt trời, bóng đèn, ngọn nến

III. BÓNG TỐI, BÓNG NỬA TỐI
KHỞI ĐỘNG
Trò chơi tạo bóng tay trên tường
Nhiệm vụ: Đặt tay thế để tạo được bóng các
con vật trên tường. Quan sát bóng con vật trong
hai trường hợp: Khi dùng bóng đèn dây tóc và
khi dùng bóng đèn ống. Rút ra nhận xét?

Chiếu ánh sáng từ một nguồn sáng nhỏ vào một vật cản có kích thước lớn
hơn nguồn sáng, phía sau đặt màn hứng sẽ thấy xuất hiện phần không nhận
được ánh sáng, gọi là bóng tối.

Chiếu ánh sáng từ một nguồn sáng lớn vào một vật cản, phía sau đặt
màn hứng sẽ thấy xuất hiện phần không nhận được ánh sáng, gọi là
bóng tối và phần nhận được ít ánh sáng, gọi là bóng nửa tối.

❗Hiện tượng nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất
thì một phần ánh sáng từ Mặt Trời chiếu đến Trái Đất sẽ bị Mặt Trăng che
khuất. Khi đó trên Trái Đất sẽ xuất hiện bóng tối và bóng nửa tối.

Tương tự, hiện tượng nguyệt thực xảy ra khi Mặt Trăng đi vào vùng tối do
Trái Đất tạo ra. Khi đó người sẽ thấy Mặt Trăng bị Trái Đất che khuất.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 1: Năng lượng ánh sáng có thể chuyển hóa thành các dạng năng
lượng nào?
A. Điện năng
B. Nhiệt năng
C. Quang năng
D. Tất cả đều đúng
Câu 2: Điền từ còn thiếu vào chỗ trống trong câu sau đây:
Ánh sáng phát ra từ nguồn sáng và truyền trong không gian thành
những…
A. Chùm sáng
B. Ánh sáng
C. Tia sáng
D. Năng lượng

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 3: Có mấy loại chùm sáng thường gặp. Đó là các chùm
sáng nào?
A. Có hai loại chùm sáng: chùm sáng song song và chùm sáng
giao nhau
B. Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng hội tụ,
chùm sáng phân kỳ.
C. Có 2 loại chùm sáng: chùm sáng song song và chùm sáng
phân kỳ
D. Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng giao
nhau, chùm sáng phân kỳ.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 4: Người ta quy ước vẽ chùm sáng như thế nào?
A. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng.
B. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai mũi tên chỉ đường truyền
của ánh sáng.
C. Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng, có mũi tên chỉ đường truyền của ánh sáng.
D. Quy ước vẽ chùm sáng bằng các đoạn thẳng có sự giới hạn.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 5: Chọn đáp án sai:
A. Quy ước biểu diễn đường truyền của ánh sáng bằng một
đoạn thẳng gọi là tia sáng.
B.Có 3 loại chùm sáng: chùm sáng song song, chùm sáng hội
tụ, chùm sáng phân kỳ.
C.Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đoạn thẳng giới hạn chùm
sáng, có mũi tên chỉ đường truyền của ánh sáng.
D.Ánh sáng phát ra từ nguồn sáng và truyền trong không
gian thành những chùm sáng.

PHIẾU HỌC TẬP

Câu 6: Các phát biểu sau là đúng hay sai?
A.Vùng tối nằm ở phía sau vật cản, không nhận được ánh sáng từ nguồn
sáng truyền tới.Đúng
B. Ánh sáng không mang năng lượng. Sa
C.Tia sáng là đoạn thẳng có mũi tên chỉi hướng truyền của ánh sáng. Đúng
D.Trong không khí, đôi khi ánh sáng truyền đi theo đường cong. Đúng
E. Khi xảy ra hiện tượng nhật thực, tất cả mọi nơi trên Trái Đất đều quan
sát được. Sa
i

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 7: Chùm sáng nào sau đây được coi là mô hình tia sáng?
A. Chùm sáng phát ra từ mặt trời
B.Chùm sáng phát ra từ một bút laser
C.Chùm sáng phát ra từ đèn pin
D.Chùm sáng phát ra từ đèn ống

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 9: Chùm ánh sáng phát ra từ đèn pha xe máy khi chiếu xa là chùm
ánh sáng
A. hội tụ.
B. phân kì.
C. song song.
D. Cả A, B, c đểu sai.
Câu 10: Máy tính cầm tay sử dụng năng lượng mặt trời đã chuyển hoá
năng lượng
ánh sáng thành
A. điện năng.
B. nhiệt năng.
C. hoá năng.
D. cơ năng.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 11: Hình 15.1 biểu diễn một tia sáng truyền trong không khí, mũi tên cho ta biết:
A. Màu sắc của ánh sáng
B.Hướng truyền của ánh sáng
C. Tốc độ truyền ánh sáng
D. Độ mạnh yếu của ánh sáng
Câu 12: Một vật cản được đặt trong khoảng giữa một bóng điện dây tóc đang sáng và một màn
chắn. Kích thước của bóng nửa tối thay đổi như thế nào khi đưa vật cản lại gần màn chắn hơn?
E.tăng lên
B. Giảm đi
C. không thay đổi
D. lúc đầu tăng lên, sau giảm đi
Câu 13: Yếu tố quyết định tạo bóng nửa tối là:
    A. Ánh sáng không mạnh lắm        
B. Nguồn sáng to
    C. Màn chắn ở xa nguồn        
D. Màn chắn ở gần nguồn.
Câu 14: Thế nào là bóng tối?
    A. Là vùng không nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
    B. Là vùng chỉ nhận được một phần ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới.
C. Là vùng nhận được ánh sáng từ nguồn sáng truyền tới
D. Là vùng nằm phía trước vật cản.

Bài tập 1: Mặt Trời là nguồn năng lượng khổng lồ. Năng lượng mà
Trái Đất nhận được từ Mặt Trời trong 2 giờ nhiều hơn toàn bộ lượng
năng lượng mà con người tiêu thụ trong một năm.
Năng lượng Mặt Trời truyền đến Trái Đất bằng cách nào?
Trả lời:
Mặt Trời phát ra ánh sáng và chiếu tới Trái Đất, do đó năng lượng
Mặt Trời truyền đến Trái Đất qua các chùm ánh sáng.

Bài tập 2: Khi em soi gương vào buổi tối, để nhìn rõ ảnh khuôn mặt của mình
trong gương, em nên chiếu sáng
A. khuôn mặt.
B. mặt gương.
C. ảnh khuôn mặt trong gương.
Giải thích lựa chọn của em.
Trả lời:
Đáp án đúng là: A
Khi em soi gương vào buổi tối, để nhìn rõ ảnh khuôn mặt của mình trong gương,
em nên chiếu sáng khuôn mặt vì khi khuôn mặt được chiếu sáng, ánh sáng từ
nguồn sáng chiếu đến mặt được hắt trở lại, truyền tới mặt gương và bị phản xạ lại
trên mặt gương.

Bài tập 3: Vì sao khi đặt bàn tay ở dưới một ngọn đèn sợi đốt thì bóng của bàn
tay trên mặt bàn rõ nét, còn khi đặt dưới bóng đèn ống thì bóng của bàn tay lại
nhòe?
Trả lời:
- Khi đặt bàn tay ở dưới một ngọn đèn sợi đốt thì bóng của bàn tay trên mặt bàn rõ
nét vì đèn sợi đốt là một nguồn sáng hẹp. Do đó, ta chỉ nhìn thấy chủ yếu là vùng
bóng tối rõ nét, còn vùng bóng nửa tối ở xung quanh không đáng kể.
- Khi đặt dưới bóng đèn ống thì bóng của bàn tay lại nhòe vì đèn ống là nguồn sáng
rộng. Do đó, vùng bóng tối gần như không đáng kể, phần lớn là vùng bóng nửa tối
ở xung quanh nên bóng bàn tay bị nhòe.

Bài tập 4: Vì sao trong phòng mổ người ta thường phải sử dụng nhiều đèn ở các
vị trí khác nhau?

Trả lời:
Trong phòng mổ người ta thường phải sử dụng nhiều đèn ở các vị trí khác nhau để
tránh hiện tượng che khuất ánh sáng do người và các dụng cụ khác trong phòng tạo
nên bóng tối và bóng nửa tối ảnh hưởng tới ca mổ.

Bài 5: Bằng hiểu biết của mình về ánh sáng, em hãy giải thích tại sao lại quan sát
thấy khoảng tối dưới chân đèn.

Trả lời:
Ta quan sát thấy khoảng tối dưới chân đèn là do ánh sáng từ đèn bị cọc đèn che
khuất nên tạo ra bóng tối dưới chân của chính nó.

SƠ ĐỒ TƯ DUY

VẬN DỤNG

Em hãy vận dụng kiến thức đã học giải thích hiện tượng
nhật thực toàn phần, nhật thực một phần?

Khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất
thẳng hàng thì phía sau Mặt Trăng
xuất hiện vùng tối và vùng tối không
hoàn toàn. Đứng tên Trái Đất, ở chỗ
vùng tối, không nhìn thấy Mặt Trời,
đó là vùng có nhật thực toàn phần; ở
chỗ vùng tối không hoàn toàn, nhìn
thấy một phần Mặt Trời, đó là vùng
có nhật thực một phần

VỀ NHÀ
Mỗi nhóm HS hãy chế tạo 1
chiếc kính lúp từ vật liệu tái chế
là vỏ chai nhựa trong suốt.

`