BUỔI 4: Tiết 10-11-12
CHỦ ĐỀ: VĂN BẢN HIỆN THỰC PHÊ PHÁN
ÔN TẬP VĂN BẢN:

TỨC NƯỚC VỠ BỜ
- TRÍCH “TẮT ĐÈN”-NGÔ TẤT TỐ

I, KIẾN THỨC CƠ BẢN
1, Tác giả:
2. Văn bản
a. Hoàn cảnh sáng tác:
b. -Thể loại: Tiểu thuyết
- PTBĐ: Tự sự, miêu tả, biểu cảm
- Ngôi kể: thứ 3
-Tác dụng:
+ Người kể nhìn nhận khách quan và kể lại chân thực những điều mình chứng kiến
+ Tùy ý đan xen những câu bình luận, nhận xét làm cho tác phẩm sinh động hơn.

c. Bố cục:
** Tóm tắt: Anh Dậu đang ốm cũng bị bọn tay sai xông đến đánh trói, lôi ra
đình cùm kẹp vì chưa đủ tiền nạp sưu. Bị hành hạ, đánh đập tưởng chết, người
ta cõng anh về trả cho chị. Nhờ bà lão hàng xóm cho bát gạo, chị nấu cho anh
húp. Vừa run rẩy kề bát cháo vào đến miệng, cai lệ và người nhà lý trưởng đã
sầm sập tiến vào với những roi song, tay thước và dây thừng đòi tiền sưu. Anh
Dậu hoảng quá, lăn đùng ra. Chị Dậu cũng hoảng, run run van xin chúng kho
khất. Nhưng chúng không nghe, quát với giọng hầm hè và chuận bị đánh anh
Dậu. Chị Dậu xám mặt, van xin tha cho chồng. Cai lệ đấm chị và sấn đến trói
anh Dậu thì chị tức quá không chịu được, liều mạng cự lại. Hắn vẫn nhảy vào
anh Dậu thì chị tức quá không chịu được, liều mạng cự lại. Hắn vẫn nhảy vào
anh Dậu sau khi chị bị tát. Lúc này chị thay đổi cách xưng hô (xưng bà), đánh
lại tên cai lệ và người nhà lí trưởng với sức mạnh của tình yêu thương chồng và
một tinh thần phản kháng tiềm tàng. Khi bị đẩy tới "đường cùng", chị đã vùng
dậy chống trả quyết liệt, với thái độ bất khuất.

d. Giá trị nghệ thuật:
-Xây dựng tình huống gay cấn hấp dẫn để làm nổi bật chủ đề tác phẩm
- XD nhân vật chân thực, sinh động; vẻ đẹp nhân vật hiện lên qua ngoại hình,
ngôn ngữ và tâm lí
- Miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật bằng nghệ thuật liệt kê, tăng tiến.
- Đan xen giữa ngôn ngữ nhân vật( lời ăn tiếng nói của nhân dân) với ngôn ngữ
tác giả tạo sự chân thực, gần gũi.
- Cốt truyện kịch tính, mâu thuẫn được đẩy lên đỉnh điểm nhưng cách giải
quyết mâu thuẫn nhanh gọn, giọng điệu hả hê, hài hước khi miêu tả sức mạnh
của chị Dậu và sự nhục nhã của 2 tên tay sai.
e. Giá trị nội dung:  
-Giá trị hiện thực: phản ánh hiện thực thuế khóa nặng nề, cuộc sống cơ cực
của người nông dân trong XHTDPK; phản ánh bộ mặt tàn ác, bất nhân của 2
tên tay sai- tầng lớp thống trị.

-Giá trị nhân đạo:
+ Lên án, tố cáo sự tàn ác, bất nhân của 2 tên tay sai- tầng lớp thống trị- không quan
tâm đến người dân
+ Bộc lộ lòng thương cảm của t/giả cho số phận của những người “ thấp cổ bé họng”
+ Ca ngợi, trân trọng vẻ đẹp phẩm chất và sức sống tiềm tàng của người phụ nữ nông
dân.
+ Mở đường cho người dân đấu tranh…
g. Ý nghĩa nhan đề:
+ Nghĩa đen: 1 hiện tượng tự nhiên khi nước quá nhiều làm bờ ngăn nước bị vỡ.
+ Nghĩa bóng: phản ánh quy luật tất yếu của cuộc sống: Có áp bức thì có đấu tranh.
Hành động vùng lên của chị Dậu thể hiện sức mạnh tiềm tàng, tinh thần bất khuất
kiên cường của người nông dân Việt Nam nói chung, của người phụ nữ Việt Nam
nói riêng.
- Hành động ấy phản ánh một quy luật xã hội: ở đâu có áp bức, ở đó có đấu tranh.

II, LUYỆN TẬP: ĐỀ 1: Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:
Chị Dậu xám mặt, vội vàng đặt con xuống đất, chạy đến đỡ lấy tay hắn:
- Cháu van ông, nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!
- Tha này! Tha này!
Vừa nói hắn vừa bịch luôn vào ngực chị Dậu mấy bịch rồi lại sấn đến để trói anh Dậu.
Hình như tức quá không thể chịu được, chị Dậu liều mạng cự lại:
- Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!
Cai lệ tát vào mặt chị một cái đánh bốp, rồi hắn cứ nhảy vào cạnh anh Dậu.
Chị Dậu nghiến hai hàm răng:
- Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!
Câu 1: Đoạn trích trên trích trong văn bản nào của tác giả nào?
Câu 2: Nêu phương thức biểu đạt và nội dung chính của đoạn trích?
Câu 3: Giải thích từ “cai lệ”? Cai lệ là danh từ chung hay danh từ riêng? Tên cai lệ
này có vai trò gì trong vụ thuế ở làng Đông Xá?
Câu 4: Xác định vị thế xã hội, thái độ, tính cách của hai nhân vật (chị Dậu và cai lệ)
trong đoạn trích. Nhận xét về sự thay đổi trong cách xưng hô của chị Dậu và giải thích
lí do.
Câu 5: Giải thích ý nghĩa nhan đề văn bản? Đặt tên nhan đề như vậy có thỏa đáng
không? Vì sao? Tìm một số thành ngữ có ý nghĩa tương tự.

Câu 1: Đoạn trích trên tích trong văn bản “ Tức nước vỡ bờ” của tác giả Ngô Tất Tố.
Câu 2: - Phương thức biểu đạt: Tự sự
- Nội dung chính : Kể về sự việc chị Dậu bị cai lệ đàn áp và sự phản kháng của chị
Dậu.
Câu 3: Ở làng Đông Xá, cai lệ được coi là tên tay sai đắc lục của quan phủ, giúp bọn
lí dịch tróc nã những người nghèo chưa nộp đủ tiền sưu thuế. Với những người dân
cùng thì hắn như một hung thần ác sát, tha hò đánh, trói, bắt bớ, tha hồ tác oai, tác
quái, làm mưa, làm gió .
Câu 4: Ở phần dầu của đoạn trích do có sự cách biệt về địa vị, hoàn cảnh, thái độ, tính
cách giữa các nhân vật cho nên cách xưng hô cũng rất cách biệt. Chị Dậu, người dân
thấp cổ bé họng lại đang thiếu sưu nên phải hạ minh, nhịn nhục, xưng hô là cháu, nhà
cháu - ông. Còn cai lệ, người nhà lí trưởng cậy quyền, cậy thế nên rất hống hách, xưng
hô là ông - thằng kia, mày. Sang đoạn sau, cách xưng hô thay đổi. Chị Dậu chuyển
sang tôi – ông, dấu hiệu của sự phản kháng. Sau đó, không thể chịu được nữa, chị Dậu
đã đứng lên, với vị thế của kẻ ngang hàng, trực diện với kẻ thù và chuyển sang bà –
mày. Đó là hành vi thể hiện sự “tức nước – vỡ bờ”, sự tự vệ cần thiết để bảo vệ chồng
của chị.

Câu 5: Ý nghĩa nhan đề: + Nghĩa đen: 1 hiện tượng tự nhiên khi nước quá nhiều làm
bờ ngăn nước bị vỡ.
+ Nghĩa bóng: phản ánh quy luật tất yếu của cuộc sống: Có áp bức thì có đấu tranh.
Hành động vùng lên của chị Dậu thể hiện sức mạnh tiềm tàng, tinh thần bất khuất kiên
cường của người nông dân Việt Nam nói chung, của người phụ nữ Việt Nam nói riêng.
- Đặt tên như vậy là thỏa đáng vì điều ấy được thể hiện rõ trong đoạn trích:
+ Chị Dậu đang chăm sóc người chồng ốm yếu vừa được thả về sau khi bị trói, đánh
đập thì bị bọn cai lệ và người nhà lí trưởng lại đến đòi nộp sưu và đòi đánh anh Dậu.
Chị Dậu đã hạ mình nhẫn nhụn và van xin chúng.
+ Nhưng bất chấp tình cảm ốm đau của anh Dậu và sự van nài của chị Dậu, bọn chúng
đã xông vào đánh chị và hành hạ chồng chị. Không thể chịu đựng được nữa, chị Dậu
đã vùng lên, chống trả quyết liệt.
- Một số thành ngữ tương tự: Con giun xéo mãi cũng quằn, Ở đâu có áp bức, ở đó có
đấu tranh.

ĐỀ 2: Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:
“ Rồi chị túm cổ hắn, ấn dúi ra cửa. Sức lẻo khẻo của anh chàng
nghiện chạy không kịp với sức xô đẩy của người đàn bà lực điền, hắn
ngã chỏng quèo trên mặt đất, miệng vẫn nham nhảm thét trói vợ chồng
kẻ thiếu sưu.”
Câu 1: Đoạn trích trên tích trong văn bản nào? Của tác giả nào?
Câu 2: Nêu phương thức biểu đạt và nội dung chính của đoạn trích?
Câu 3: Tìm trường từ vựng chỉ “ bộ phận của con người” và “hoạt
động của con người”?
Câu 4: Tìm từ từ tượng thanh, tượng hình và nêu tác dụng?
Câu 5: Cho câu chủ đề: "Chị Dậu là người phụ nữ hết lòng yêu thương
chồng con". Hãy viết thành đoạn văn theo lối diễn dịch, quy nạp, tổng
phân hợp. Nêu cách chuyển đổi.

Câu 1: Đoạn trích trên tích trong văn bản “ Tức nước vỡ bờ” của tác giả
Ngô Tất Tố.
Câu 2:
- Phương thức biểu đạt: Tự sự
- Nội dung chính : Kể về sự việc chị Dậu quật ngã tên cai lệ.
Câu 3:
- Trường từ vựng chỉ hoạt động của con người: túm, dúi, ấn, xô, đẩy, chạy,
ngã, thét.
- Trường từ vựng chỉ bộ phận của con người: miệng, cổ.
Câu 4: - Từ tượng thanh: nham nhảm.
- Tượng hình : lẻo khoẻo, chỏng quèo
=> Tác dụng: Làm nổi bật hình ảnh, bộ dạng hết sức thảm hại và hài hước
của tên tay sai khi bị chị Dậu đánh bại.

Câu 5: Đoạn văn cần đảm bảo các ý sau :
- Chồng chị bị chúng đánh đập ngất xỉu và trả về cho chị, được hàng xóm
cứu giúp anh mới tỉnh lại.
- Chị nấu cháo, dỗ dành chồng ăn cho lại sức: cử chỉ, lời nói âu yếm thiết tha.
- Chị vô cùng đau đớn khi nghe tiếng hai đứa trẻ gào khóc.
- Chính vì lòng yêu chồng, thương con, để bảo vệ chồng, bảo vệ con, bảo
vệ gia đình chị đã đánh lại tên cai lệ và người nhà lí trưởng, cũng là vùng
lên chống lại cường quyền bạo lực.
 Người vợ hiền dịu, sống rất tình nghĩa, thương chồng, thương con. Đó
là nét đẹp trong tính cách của người phụ nữ Việt Nam.
* Cách chuyển đổi: Dựa vào đặc điểm của các kiểu đoạn văn, em có thể
trả lời được. Và qua bài tập này, em thấy rõ: có thể diễn đạt ý, xây dựng
đoạn linh hoạt tuỳ theo dụng ý của người viết.

ĐỀ 3: Đọc đoạn văn sau và trả lười câu hỏi: “ Khi rón rén bưng bát cháo cho
chồng và theo dõi xem chồng có ăn ngon miệng không, khi hạ mình van xin kẻ
ác và khi nghiến răng quật ngã chúng, nỗi sợ hiện hữu của kẻ bị áp bức phút
chốc tiêu tan, chỉ còn lại nhân cách cứng cỏi của một con người chân chính.
Hành động chống đối bộc phát đó chính là biểu hiện cụ thể của tình yêu thương
mãnh liệt trong trái tim người phụ nữ dường như sinh ra để suốt đời nhường
nhịn hay hi sinh.”
Câu 1: Cho biết đoạn trích trên viết về nhân vật nào? Trong văn bản nào và
của tác giả nào?
Câu 2: Đặt câu với thán từ bộc lộ cảm xúc của em về nhân vật trên trong đoạn
trích, gạch chân dưới thán từ ấy?
Câu 3: Theo em, sức mạnh nào đã khiến nhân vật vùng lên quật ngã tên tay
sai?
Câu 4: Em hãy trình bày những đặc điểm cơ bản của nhân vật trên?
Câu 5: Hãy nêu giá trị nhân đạo của đoạn trích Tức nước vỡ bờ.

GỢI Ý: Câu 1: Đoạn trích trên viết về nhân vật Chị Dậu trong văn bản “ Tức
nước vỡ bờ” của Ngô Tất Tố.
Câu 2: Chao ôi! Sức mạnh của chị Dậu thật phi thường.
Câu 3: Những sức mạnh đã khién chị Dậu vung lên quật ngã bọn tay sai là:
- Do tình yêu thương chồng, con.
- Do chế độ phong kiến đã đùn đẩy chị vào bước đường cùng, bắt buộc chị phải
đấu tranh chống lại áp bức, bóc lột.
- Lòng căm thù xã hội phong kiến, độc ác, bất nhân bấy giờ.
Câu 4: Đặc điểm của chị Dậu:
- Yêu thương chồng: Nấu cháo cho chồng, chờ xem chồng ăn có ngon miệng
không. Bảo vệ chồng trước đòn roi.
- Là người phụ nữ thông minh, khôn khéo: Có lỡi lẽ ngon ngọt, van xin, chống
lại.
- Là người dũng cảm, khỏe mạnh ( sức sống tiềm tàng, mạnh mẽ): dám đấu
tranh, dám bảo vệ lẽ phải.

Câu 5: Giá trị nhân đạo của đoạn trích Tức nước vỡ bờ :
- Vạch trần bộ mặt tàn ác, bất nhân của xã hội thực dân
phong kiến đương thời. Tố cáo xã hội bất công luôn đẩy
người nông dân vào tình cảnh khổ cực không lối thoát.
- Ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ nông dân,
vừa giàu tình yêu thương vừa có sức sống tiềm tàng mạnh
mẽ.
- Ca ngợi tình vợ chồng, tình mẹ con, tình nghĩa xóm
làng giữa những con người cùng khổ.

•Đề bài: Hãy tượng tượng mình là chị Dậu và kể lại
câu chuyện trên theo ngôi thứ nhất cho cả lớp nghe.
(Trong khi kể có thể kết hợp với các động tác, cự chỉ,
nét mặt... để miêu tả và thể hiện tình cảm).

•Gợi ý:
- Chuyển thành ngôi thứ nhất xưng "tôi". Đây là lời kể của chị Dậu
nên giọng điệu, ngôn ngữ phải thể hiện được tâm trạng, cách nhìn
của người trong cuộc. Kể phải linh hoạt, đảm bảo kịch tính, căng
thẳng. Có lời thoại phải chuyển thành lời kể (trực tiếp thành gián
tiếp).
- Miêu tả: Hình ảnh, thái độ điệu bộ, cử chỉ của cai lệ và người nhà lí
trưởng; hình ảnh anh Dậu; sự sợ hãi, tiếng kêu khóc của hai đứa trẻ.
- Biểu cảm: Diễn biến tâm trạng của "tôi". Lúc đầu hoảng sợ, nhẫn
nhục vạn xin; sau đó tức giận nhưng cố kìm nén; uất ức, căm phẫn
tột độ không thể kìm nén; nỗi thương chồng, cay đắng, xót xa cho
thân phận của mình.

Ví dụ: "Tôi xám mặt, vội vàng đặt con bé xuống đất, chạy đến đỡ
lấy tay người nhà lí trưởng và van xin: "Cháu van ông, nhà cháu vừa
mới tỉnh được một lúc ông tha cho!", "Tha này! Tha này!" Vừa nói
hắn vừa bịch luôn vào ngực tôi mấy bịch rồi lại đến để trói chồng tôi.
Lúc ấy, tức quá không thể chịu được, tôi liều mạng cự lại:
- Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!
Cai lệ tát vào mặt tôi một cái đánh bốp, rồi hắn cứ nhảy vào chồng
tôi. Tôi nghiến hai hàm răng:
- Mày trói chồng bà đi, bà cho mày xem!
Rồi tôi túm lấy cổ hắn, ấn giúi ra cửa. Sức lẻo khẻo của anh chàng
nghiện ngập này làm sao chịu nổi sức xô đẩy của tôi, nên hắn ngã
chỏng quèo trên mặt đất, trong khi miệng miệng vẫn nham nhảm thét
trói vợ chồng tôi...".