Tình huống 1
Sắp đến giờ vào lớp, cô
giáo hỏi lớp trưởng:
- Mấy giờ rồi em?
Tình huống 2:
Nam đi học muộn,
cô giáo hỏi:
- Mấy giờ rồi em?
Mục đích của hành động nói trong hai câu hỏi trên có gì khác nhau?
Cô giáo muốn hỏi giờ học sinh
Cô giáo muốn nhắc nhở việc Nam đi học muộn
1. Phân tích ngữ liệu SGK trang 75
I. PHÂN BIỆT NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
- Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi .
( Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)
Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Trời ơi chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc
rẻ. Anh chạy ra nhà sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa
sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả
đi đến chỗ bác già.
H�m �
Câu nói này có thể có những cách hiểu nào?
Cách 1: Chỉ còn năm phút nữa là phải chia tay.
Cách 2:
- Tiếc quá không còn đủ thời gian để tâm sự nữa.
- Giá mà ông họa sĩ và cô kỹ sư ở lại thêm một thời gian nữa thì hay quá.
- Thế là mình lại sắp phải một mình rồi .
- ....
 Không phổ biến (không phải ai cũng hiểu).
Vì nội dung thông báo được thể hiện trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu.
 Phổ biến (ai cũng hiểu).
Vì nội dung không được diễn đạt trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu.
Tường minh
Nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy.
Trong van c?nh năy, ta nín hi?u l?i n�i c?a anh thanh niín theo câch năo?
Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
+ Thông báo thời gian.
-> Diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.
=> Nghĩa tường minh.
+ Thể hiện tâm trạng tiếc nuối thời gian còn quá ít.
-> Có thể suy ra từ những từ ngữ trong câu.
=> Hàm ý.

- Ơ! Cơ cịn qu�n chi?c m�i soa d�y n�y!
-> Không có ẩn ý gì. Phần thông báo được diễn đạt trực
tiếp bằng từ ngữ trong câu.
=> Câu có nghĩa tường minh.
Câu nói này của anh thanh niên có ẩn ý gì không?
Theo nhận xét của em thì nghĩa của hai câu trên được diễn đạt khác nhau như thế nào?
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn,
anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô
gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Tường minh
H�m ��

2. Ghi nhớ (SGK – 75)
Anh: Các bạn đã làm bài tập cô giao chưa?

Cường: Mình làm xong rồi.
Hà: Tối qua mình bận quá.
Bài tập nhanh

8
Tìm hàm ý trong những mẩu đối thoại sau:
- Ôi, quả ổi trông ngon chưa kìa!
- Cành cây cao quá không với được!
 Hàm ý: Không thể hái quả ổi trên cành cây xuống được
1
- Trời nóng quá!
- Mất điện rồi.
Hàm ý: Không bật quạt được.
2
Bài tập nhanh
10
- Minh ơi, lấy áo quần vào nhanh lên con!
- Con đang học bài mẹ ạ!
Hàm ý: Người con không muốn lấy áo quần giúp mẹ.
3
Bài tập nhanh
LƯU Ý
● Nghĩa tường minh câu nào cũng có ● Hàm ý có câu có, có câu không
● Hàm ý có thể giải đoán được. Người nghe có năng lực có thể đoán ra hàm ý trong lời nói có chứa hàm ý.
● Hàm ý có thể chối bỏ được. Người nói luôn luôn có thể chối bỏ rằng họ không thông báo hàm ý nào đó trong lời nói của mình - Tức là người nói có thể không chịu trách nhiệm về hàm ý chứa trong lời nói của chính họ (chối bỏ trách nhiệm ).
Hàm ý thông dụng
● Có hai loại hàm ý:
Hàm ý đặc dụng
II. Điều kiện sử dụng hàm ý
1. Phân tích ngữ liệu (SGK – 90)
Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần con. Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no, không phải nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?
Điểm thêm một “giây” nức nỏ̉, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
- Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và òa lên khóc:
- U bán con thật đấy ư? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.
Hàm ý của những câu in đậm:

- Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.
-> Sau bữa này con không còn được ở nhà với thầy mẹ và các em nữa. Mẹ đã bán con.

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
-> Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài.


Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện:
- Người nói (người viết) có ý thức đưa hàm ý vào câu nói.
- Người nghe (người đọc) có năng lực giải đoán hàm ý.
15
III. Bài tập
Bài 1 – 75: Đọc đoạn trích sau:
“ - Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cài làn. Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.”
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.”
( Trích Lặng lẽ Sa Pa Nguyễn Thành Long)


16
Mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn, quay vội đi.
Câu: “Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi đứng dậy”.
- Từ: “Tặc lưỡi”.
 Cô gái rất bối rối ngượng ngùng, cô định kín đáo để lại chiếc khăn tay làm kỉ niệm cho anh thanh niên, thế mà anh lại quá thật thà tưởng cô bỏ quên, nên gọi cô để trả lại.
17

2/75. Hãy cho biết hàm ý của câu in đậm trong đoạn trích sau:
Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội họa và cô gái:
Đây, tôi giới thiệu với anh một họa sĩ lão thành nhé. Và cô đây là kĩ sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước mưa thơm như nước hoa của Yên Sơn nhà anh.
Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ SaPa
Hàm ý: ông họa sĩ chưa kịp uống nước trà sáng nay trước khi đi.
18

3/75.Tìm câu chứa hàm ý và cho biết nội dung của hàm ý trong đoạn trích sau:
Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại nói trổng:
- Vô ăn cơm!
Anh Sáu vẫn ngồi im giả vờ không nghe, chờ nó
gọi “Ba vô ăn cơm”. Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:
- Cơm chín rồi!
Anh cũng không quay lại.
19
Câu chứa hàm ý:
Cơm chín rồi!
Nội dung hàm ý:
→ Bé Thu muốn bảo ông Sáu vô ăn cơm.
20

- Hà nắng gớm về nào…

→ Câu nói dở dang
4/76. Câu in đậm

→ Câu đánh trống lảng
- Tôi thấy người ta đồn…
=> Cả hai câu không chứa hàm ý
1/91. Xác định hàm ý:
a. - Anh nói nữa đi. - Ông giục.
Báo cáo hết! – Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ.
- Năm phút nữa là mười. Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người họa sĩ già. Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một lượt trước khi ngồi xuống ghế.

- Hàm ý: Mời bác và cô vào uống nước.
b. - […] Anh Tấn này! Anh bây giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các chở lịch kịch lắm. Cho chúng tôi khuân đi thôi. Chúng tôi nhà nghèo dùng được tất.
- Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để …
- Ái chà! Anh bây giờ làm quan rồi mà bảo không sang trọng? Những ba nàng hầu. Mỗi lần đi đâu là ngồi kiệu lớn tám người khiêng, còn bảo là không sang trọng?
Hừ! Chẳng cái gì giấu nổi chúng tôi đâu!
Tôi biết không thể nói làm sao được đành ngậm trong miệng, đứng trầm ngâm.
- Ôi dào! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có.

- Hàm ý: Chúng tôi không thể cho được.
c. Thoắt trông nàng đã chào thưa:
“Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!
Đàn bà dễ có mấy tay,
Đời xưa mấy mặt đời này mấy gan!
Dễ dàng là thói hồng nhan,
Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”
Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu,
Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.
* Hàm ý:
- Câu “Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây”: Quyền quý như tiểu thư cũng có lúc phải đến trước “Hoa nô” này ư? -> giễu cợt
- Câu “Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”: Làm điều độc ác sẽ gặp sự báo oán
Hãy chuẩn bị nhận sự báo oán thích đáng.
2/92. Xác định hàm ý
Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:
- Cơm sôi rồi, chắt nước giùm cái! – Nó cũng lại nói trổng.
Tôi lên tiếng mở đường cho nó:
- Cháu phải gọi “Ba chắt nước giùm con”, phải nói như vậy.
Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:
- Cơm sôi rồi nhão bây giờ!
Anh Sáu vẫn ngồi im […]

- Hàm ý: chắt giùm nước để cơm khỏi nhão.

3/92. Điền vào lượt lời của B một câu có hàm ý từ chối.
A: Mai về quê với mình đi !
B: / … /
A: Đành vậy.

* Điền: - Mình còn rất nhiều bài tập.
- Mai mình phải trông nhà.
- Mình sắp thi rồi.
4/92. Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “ hi vọng” với “con đường” trong các câu sau:
Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là hư. Cũng giống như những con đường trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta đi mãi thì thành đường thôi.
- Hàm ý: Tuy hi vọng chưa thể nói là thực hay hư, nhưng nếu cố gắng thực hiện thì có thể đạt được.
5/93. Tìm câu có hàm ý mời mọc, câu có hàm ý từ chối trong đoạn đối thoại giữa em bé với mây và sóng
- Câu có hàm ý mời mọc:
+ Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà…
+ Bọn tớ ca hát từ sáng sớm cho đến hoàng hôn…
- Câu có hàm ý từ chối:
+ Mẹ mình đang ở đợi ở nhà.
+ Làm sao có thể rời mẹ mà đến được?
1. Học sinh về nhà học bài hoàn chỉnh các bài tập trong SGK trang 75, 76 và 91, 92.
2. Đọc và trả lời các câu hỏi trong bài: Nghị luận về bài thơ, đoạn thơ.
Đọc và phân tích bài thơ Mùa xuân nho nhỏ.
Đọc văn bản: Khát vọng hòa nhập dâng hiến cho đời
+ Vấn đè nghị luận của văn bản là gì?
+ Nêu luận điểm chính của bài văn?