Tiết: 110
NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
GIÁO VIÊN:…..

KHỞI ĐỘNG

Tối nay Nam rủ các bạn đi xem bộ phim " Bẫy
rồng"được
cả nhóm3cóvé
5 bạn.
ĐãĐếnmua
-> Trả
cổng rạp chiếu phim, Hải hỏi Nam:
- Cậu
lời
đã mua
trựcvé tiếp
chưa?
Nam trả lời:
Nam- Tớcòn
báo cho
mua ngầm
rồi.
Cách
lời:mình
Tớ mua còn
được 3thiếu
vé .
bạn2 Nam
biếttrảlà

2 vé nữa mới đủ cho mọi
người.

HÌNH THÀNH KIẾN
THỨC:

I. Phân biệt nghĩa tường
minh và hàm ý

Ví dụ: sgk trang 74, 75
- Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh Ở
niên
giật
mình ơi
nói! to,
câu
“ Trời
chỉgiọng
còn cười nhưng đầy
tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía5 sau,
trở vào
phútrồi” em
hiểuliền,
anhtay
ý cầm một cái làn.
Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế,
thanh niên muốn nói
thong thả đi đến chỗ bác già.

điều gì ?

- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại
bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô
gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi .
(Theo Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

Chỉ tâm trạng
tiếc nuối vì
sắp phải chia
tay.

1. Phân tích ngữ liệu
Trời ơi ! chỉ còn 5 phút.

TheoTác
em,dụng
thôngcủa
báo
Thông báo Từ
thời
này
được
diễn
đạt
ngữ
thông
báo
cụ
những
từ
ngữ
này
gian chỉ còn bằng
5
cách
nào
?
thể
là
gì
?
trong
câu?
phút.

Diễn đạt trực
tiếp bằng từ ngữ
trong câu

Anh thanh niên muốn
nói thêm rằng “Anh
rất tiếc vì thời gian
còn quá ít”

Ngoài ẩn ý trên, còn có
những cách hiểu nào
khác?

1. Phân tích ngữ liệu
Trời ơi ! chỉ còn 5 phút.

Tại sao con
người cứ phải
chia tay nhỉ?

Tâm trạng tiếc nuối đó có được
Thế là tôi lại thuidiễn đạt trực tiếp không ? Vì
sao ?
thủi 1 mình.
? Vì
sao
anh
Tại
sao
nóithanh
câu "niên
Trờikhông
ơi chỉ
nóicòn
thẳng
mình
vớivừa
hoạGiá
sĩ mà nhà hoạ sĩ và
có ý5 của
phút"
là câu
có
cô kĩ sư ở lại thêm 1
và cô
gái vừa
? có hàm
nghĩa tường
minh
ý
thời gian nữa thì hay
?
biết bao.

1. Phân tích ngữ liệu
Trời ơi ! chỉ còn 5 phút.
Có thể anh thanh
niên ngại ngùng vì
muốn che giấu tình
cảm của mình.

-> trong câu nói
của mình anh
thanh niên đã sử
dụng hàm ý

=> Anh thanh niên đã
dùng cách diễn đạt ý
của mình bằng những
từ ngữ khác

Câu nói thứ hai của anh
thanh niên “Ô! Cô còn
quên chiếc mùi soa đây
này!” có ẩn ý gì
không ? Tại sao ?

1. Phân tích ngữ liệu
“Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa
đây này.

=> Câu có nghĩa
tường minh

Tại sao nói câu " Trời ơi chỉ
Câu này không có còn có 5 phút" là câu vừa có
nghĩa tường minh vừa có hàm ý
ẩn ý gì.
-> Là phần thông báo
?
được diễn đạt trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu.

" Trời ơi chỉ còn có 5 phút"
5 phút nữa đến giờ chia tay
-> Nội dung thông báo mà ai cũng hiểu.

Thái độ tiếc rẻ
-> Tình cảm của anh thanh niên được
che giấu.

-> Hàm ý không phải ai cũng hiểu được.

" Trời ơi chỉ còn có 5 phút"

=> Vừa diễn đạt trực tiếp điều muốn nói
vừa chứa ẩn ý.
“Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này.
=> Chỉ
Em có nhận
xétdiễn
gì đạt trực tiếp điều muốn nói,
không
về cách
diễnchứa
đạt ẩn ý.
qua hai câu nói của
anh thanh niên ?

Từ phân tích ví dụ trên,
em hãy rút ra: Thế nào
là cách hiểu trực tiếp?
Thế nào là cách hiểu
gián tiếp.

2. Nhận xét
Cách hiểu trực tiếp: Hiểu ngay điều
muốn nói-> Nghĩa tường minh

Qua các ví dụ trên
Dấu
hiệu
xác
định
em
hiểu
nghĩa
Cách hiểu gián tiếp (Không diễn đạt trực
nghĩa
tường
minh
tiếp): tường
Theo
nghĩa
suy ra->
ý
minh
vàHàm
hàm
và nhau
hàm ýở ?điểm
ý khác
nào?

Nghĩa tường minh > <
Hàm ý
Đối lập với nhau
(diễn đạt trực tiếp)
(không diễn đạt trực tiếp)

Dấu hiệu xác định

Căn cứ vào cách thức diễn đạt, vào
ngữ cảnh, văn cảnh, người nói, người
viết.

Em hiểu thế nào là
nghĩa tường minh
và hàm ý ?

Hàm ý được hiểu khi chúng ta suy ra từ
những từ ngữ được sử dụng

2. Nhận xét

Phần thông báo được diễn đạt trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu => Nghĩa tường
minh.

Phần nghĩa có thể suy ra từ những từ
ngữ trong câu=> Hàm ý.

Cho ví dụ sau ở đó người nói có sử dụng nghĩa
tường minh và hàm ý không?

Nếu tách khỏi văn
A: Chiều
cậu đi xem phim với
cảnh, câu
trả lờimai
của
tớ nhé.
B có còn
mang hàm
B: Chiều mai tớ phải học Tin rồi.
ý nữa
?
A: không
Tiếc quá.
=> B từ chối khéo lời mời của A
bằng một lí do
-> Hàm ý
=> Không, nó chỉ có chức năng
thông báo sự việc sẽ diễn ra.

2. Nhận xét

Phần thông báo được diễn đạt trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu => Nghĩa tường
minh.

Phần nghĩa có thể suy ra từ những từ
ngữ trong câu=> Hàm ý.

Hàm ý gắn với một 1 tình huống cụ thể,
để người nghe hiểu được -> hàm ý dùng
riêng.

1

Tìm hàm ý trong đoạn đối thoại sau:
- Ôi, quả ổi trông
ngon chưa kìa!

- Cành cây cao quá
không với được!

 Hàm ý: Không thể hái quả ổi trên cành cây xuống được.

2
- Minh ơi, lấy áo
quần vào đi con!

- Con đang học
bài mẹ ạ!

Hàm ý: Người con không lấy áo quần vào được.

Ví dụ sgk trang 90:
Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần con. Con chỉ được ăn ở nhà bữa này
nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no, không phải
nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng
luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?
Điểm thêm một “giây” nức nỏ̉, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
- Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ
khoai vào rổ và òa lên khóc:
- U bán con thật đấy ư? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u
đừng bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.

THẢO LUẬN

1. Nêu hàm ý của
những câu in đậm.
Vì sao chị Dậu
không nói thẳng với
con mà phải dùng
hàm ý?

2. Hàm ý trong câu
nói nào của chị Dậu
rõ hơn? Vì sao chị
Dậu phải nói rõ hơn
như vậy? Chi tiết
nào cho thấy cái Tý
đã hiểu hàm ý của
mẹ?

Hàm ý có 2 đặc tính
Người nghe có năng lực thì có thể giải
đoán được hàm ý khi lời nói có hàm ý

Ghi nhớ: ( SGK-75)

Cũng có thể chối bỏ được vì người nói
có thể không chịu trách nhiệm về hàm ý
chứa trong lời nói của mình

II. Luyện tập

Bài 1 / T75: Đọc đoạn trích sau

“ - Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng
đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm
một cài làn. Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên,
đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.”
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại
bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới
trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay
vội đi.”
( Trích Lặng lẽ Sa Pa Nguyễn Thành Long)

Stt

Câu hỏi:

Câu trả lời:

1. Câu nào cho thấy họa sĩ - Câu: “Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi đứng
cũng chưa muốn chia tay dậy”.
anh thanh niên? Từ ngữ nào
- Từ: “tặc lưỡi”.
giúp em nhận ra điều ấy?

2. Tìm những từ ngữ miêu tả - Mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn,
thái độ của cô gái trong câu quay vội đi.
cuối đoạn văn? Thái độ ấy
giúp em đoán ra điều gì liên  Cô gái rất bối rối ngượng ngùng, cô
định kín đáo để lại chiếc khăn tay làm
quan tới chiếc mùi soa?

kỉ niệm cho anh thanh niên, thế mà anh
lại quá thật thà tưởng cô bỏ quên, nên
gọi cô để trả lại.

Bài 2/T75. Hãy cho biết hàm ý của câu in đậm
trong đoạn trích sau
Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội họa và cô gái:
- Đây, tôi giới thiệu với anh một họa sĩ lão thành nhé. Và cô đây
là kĩ sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước
chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước
mưa thơm như nước hoa của Yên Sơn nhà anh.

Hàm ý: ông họa sĩ chưa kịp uống nước chè.

Bài 3 / T75. Tìm câu chứa hàm ý và cho biết nội
dung của hàm ý trong đoạn trích sau
Mẹ nó đâm
nổi giận quơ
đ
ũ
a bếp dọa đ
Câu chứa hàm ý:
ánh, nó phả
i
g
ọi nhưng lại
Cơm chín rồi!
nói trổng:
- Vô ăn cơm
!
Anh Sáu vẫn
Nội dung hàm ý:
ngồi im giả
v
ờ
không nghe
→ Bé Thu muốn bảo
, chờ nó gọ
i
“
B
a v ô ă n c ơm
ông Sáu vô ăn
”. Con bé cứ
đ
ứ
ng trong bếp
cơm.
nói vọng ra:
- Cơm chín r
ồi!
Anh cũng k
hông quay
lại.

Bài tập số 4
a. Câu “H
à, nắng
gớm ,về nà
o…” không
có
hàm ý mà c
hỉ là câu “đ
ánh
trống lảng”
b. Câu “ Tô
i thấy người
ta đồn…” k
hông có hàm
ý,
mà chỉ là câu
nói bỏ lửng.

Bập số 5: Viết đoạn hội thoại có sử dụng
cách nói hàm ý.
- Hoa ơi ch
o tớ mượn
quyển truyệ
tuần trước có
n bạn mới
được không
mua
?
- Những tớ c
hưa đọc xon
g.
- Vậy khi nà
o bạn đọc xo
ng thì cho tớ
- Nhưng cái
mượn nhé.
Nụ nhà tớ c
ũng rất thích
là khi tớ đọc
đọc, tớ đã h
xong sẽ đến
ứa
lượt nó đọc
- Ừ thế thì ti
rồi.
ếc thật.

5

1
3

2

6
Đặc biệt

Bài học

4

Ngôi sao may mắn

pipi

Câu 1: Phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ
ngữ trong câu được gọi là

You are given 3 candies
Nghĩa tường minh.
GO HOME

Câu 2: Phần nghĩa có thể suy ra từ những từ ngữ trong
câu được gọi là

You are given 1 candies
Hàm ý

GO HOME

Câu 3: Để người nghe hiểu được thì hàm ý gắn với
một……………………

You are given 5 candies
Tình huống cụ thể.

GO HOME

Câu 4: Người nghe có ………..thì có thể giải đoán được
hàm ý khi lời nói có hàm ý.

You are given 8 candies
năng lực

GO HOME

Câu 5: Người nghe (người đọc) có năng lực ………..hàm
ý.

You are given 10 candies
giải đoán

GO HOME

Câu 6: Hiểu ngay điều muốn nói là

You are given 2 candies
cách hiểu trực tiếp
GO HOME

VẬN DỤNG

Tìm hiểu về hàm ý trong các ví dụ sau:
* Nhóm 1:
Người vợ chua ngoa:
- Tôi mà biết anh như thế này thà tôi lấy quỷ sa tăng còn hơn.
Người chồng đáp lời:
- Ủa lạ nhỉ? Bộ dưới âm ti địa ngục người ta cho phép họ hàng lấy nhau hả ?
* Nhóm 2:
Một anh sờ lên cổ áo thấy con rận, sợ người ta cười vội vàng hất nó xuống đất và nói:
- Tưởng là con rận, hoá ra không phải.
Có người cúi xuống đất cố tình tìm được con rận nhặt lên cười:
- Tưởng là không phải, hoá ra là con rận.
* Nhóm 3:
Vợ chàng quỷ quái tinh ma
Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau
Kiến bò miệng chén chưa lâu
Mưu sâu thì trả nghĩa sâu cho vừa.
* Các nhóm thảo luận và đưa ra đáp án, các nhóm khác có thể bổ sung hoàn chỉnh.

TÌM TÒI, MỞ RỘNG

Viết đoạn hội thoại và chỉ
ra nghĩa tường minh và
hàm ẩn có trong đó

HƯỚNG DẪN TỰ HỌC

1.

Xem lại bài.

3.

2.

Sưu tầm các đoạn
văn, thơ sử dụng hàm
ý.

Luyện tập.

4.

Chuẩn bị bài: Nói với
con

HẸN GẶP LẠI CÁC EM
Ở CÁC TIẾT HỌC SAU!
GIÁO VIÊN:…..