BÀI 1. KHẢ NĂNG
LỚN LAO CỦA TIỂU THUYẾT

HOẠT ĐỘNG 1:

KHỞI ĐỘNG

https://www.mentimeter.com/app/presenta
tion/alfuzpf1haio1i3mxqvaujrtgjgto68i/view?
question=161cy75qnkvq
HS dùng điện thoại quét mã QR và trả lời câu hỏi: “Theo em, vì
sao tiểu thuyết thường được chuyển thể thành phim?”
-

GV nêu yêu cầu: Các em hãy xem các trích đoạn phim ngắn sau
và cho biết các trích đoạn đó được chuyển thể từ những tác
phẩm nào, do ai sáng tác, thuộc thể loại gì? …
-

1.

 
 
 

Trích đoạn 1

2. Trích đoạn 2
https://youtu.be/
JFuOOoMNA38

3. Trích đoạn 3.
https://youtu.be/
uDJgkb4KNB4

 

 

-

HS dùng điện thoại vào link Padlet và trả
lời câu hỏi theo yêu cầu: điều gây ấn
tượng nhất trong các trích đoạn phim.

https://padlet.com/nguyenphanlongg/ieu-e-an-tuong-nhat-trongcac-thuoc-phim-trich-tu-so-o-ccrfza4a5bcn4k6i
09/17/26

SAMPLE FOOTER TEXT

4

HOẠT ĐỘNG 2:

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

I.

TÌM HIỂU TRI THỨC NGỮ VĂN

HOẠT ĐỘNG NHÓM BÀN
Làm việc theo nhóm bàn. Mỗi nhóm bàn 1 nhiệm
vụ.
+ Nhóm bàn 1: Tìm hiểu về thể loại tiểu thuyết
+ Nhóm bàn 2: Tìm hiểu về phong cách hiện
thực
+ Nhóm bàn 3: Tìm hiểu về biện pháp nói mỉa và
nghịch ngữ

Các phương diện
Khái niệm
Phân loại
Đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại
Các phương diện
Khái niệm
Lĩnh vực nghệ thuật tồn tại
Các nhà văn hiện thực thế giới
Các nhà văn hiện thực Việt Nam
Mối quan hệ với phong cách lãng mạn
Các phương diện
Nói mỉa
Cách thức tạo biện pháp nói mỉa
Nghịch ngữ
Cách thức tạo nên nghịch ngữ

Nội dung cụ thể

THỂ LOẠI
TIỂU THUYẾT

Nội dung cụ thể
PHONG CÁCH
HIỆN THỰC

 
Nội dung cụ thể

BIỆN PHÁP
NÓI MỈA VÀ
NGHỊCH
NGỮ

I. Tri thức Ngữ văn
1. Tiểu thuyết hiện đại
Các phương
diện
Khái niệm

Phân loại

Nội dung cụ thể
Tác phẩm tự sự quy mô lớn, nội dung đa dạng, bao quát phạm vi hiện thực
rộng trên nhiều không gian, thời gian nhưng chú ý đặc biệt tới đời tư, số phận
con người cá nhân.
- Tiểu thuyết cổ điển
-Tiểu thuyết hiện đại

Đặc điểm của- Tư duy mới, mang tính hiện đại về đời sống
tiểu
thuyết- Nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư; thường ngày.
hiện đại
Nhân vật là “con người nếm trải”, con người phức tạp về tính cách, tâm lí.
-

-

Kết cấu nhiều tầng lớp, đan xen nhiều bè ngôn ngữ, phản ánh sự xung đột
giữa các ý thức xã hội.

I. Tri thức Ngữ văn
2. Phong cách hiện thực
Các phương diện
Khái niệm

Nội dung cụ thể
Là phong cách nghệ thuật chú trọng mối quan hệ giữa hoàn cảnh xã
hội với sự hình thành tính cách con người, quan tâm miêu tả một cách
chi tiết, “như thật” những hình ảnh hiện
thực cuộc sống.

Lĩnh vực nghệ thuật

Thuộc nhiều thể loại như thơ, truyện, tiểu thuyết, kí, kịch, tác phẩm

tồn tại

tạo hình ...

Các nhà văn hiện thựcS.Đích-ken(Ch. Dickens - Anh), H. đờ Ban-dắc (H. de Balzac-Pháp),
thế giới

L.Tôn-xtôi (L. Tolstoy - Nga), Ph. Đốt-xtôi-ép-xki (F.Dostoyevsky Nga), Lỗ Tấn (Trung Quốc),…

I. Tri thức Ngữ văn
2. Phong cách hiện thực
Các phương diện Nội dung cụ thể
Các nhà văn hiệnNgô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam
thực Việt Nam
Mối quan hệ với
phong cách lãng
mạn

Cao,..
-

-

-

Quan hệ đối lập
Phong cách hiện thực miêu tả “như thật” những hình ảnh
phong phú, phức tạp của hiện thực cuộc sống.
Phong cách lãng mạn ưu tiên việc thể hiện cảm nhận chủ
quan, lí tưởng hóa đối tượng, coi trọng sự tưởng tượng,
liên tưởng phóng túng

I. Tri thức Ngữ văn
3. Biện pháp nói mỉa và nghịch ngữ
Các phương diện
Nói mỉa
Cách thức tạo biện
pháp nói mỉa

Nội dung cụ thể
Là biện pháp tu từ thể hiện thái độ mỉa mai hay sự đánh giá
mang tính phủ định ngầm ẩn của người nói, người viết về sự
vật, sự việc được đề cập.
Tạo mâu thuẫn giữa phần hiển ngôn và phần hàm ngôn của lời
nói.
+ Hiển ngôn: ngợi khen, tán thành hoặc trung lập, khách quan.
+ Hàm ngôn: thể hiện thái độ phủ nhận hoặc dè bỉu
-

Nhờ hiệu quả châm biếm lời nói mang lại.

-

Nghịch ngữ có thể tạo nên nói mỉa.

I. Tri thức Ngữ văn
3. Biện pháp nói mỉa và nghịch ngữ
Các phương diện

Nội dung cụ thể

Nghịch ngữ

Là biện pháp tu từ, ở đó người nói, người viết dùng một
cụm từ gây ấn tượng mạnh làm nổi bật tính chất hai mặt của
một tình thế, tâm trạng hoặc phát lộ sự thật về đối tượng
theo quan điểm của mình

Cách thức tạo biện - Sự đối lập về nghĩa của các cụm từ trong câu hoặc trong
pháp nghịch ngữ

các câu liền kề để tạo ra một cảm nhận, phát hiện mới.
- Nghịch ngữ xuất hiện trong nói mỉa:
+ Mỉa mai là mục đích.
+ Nghịch ngữ là phương tiện.

Học sinh xem video ngắn về
cảnh một nhân vật được đám
đông tung hô trên sân quần
vợt. Yêu cầu học sinh suy
nghĩ: Điều gì gây cười, phi lí
trong video?

II. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU CHUNG

1. Tác giả
Vũ Trọng Phụng

-

HS sử dụng AI học tập với
câu lệnh:

“Hãy giới thiệu Vũ Trọng
Phụng bằng 5 thông tin
quan trọng nhất đối với
học sinh lớp 12.”

2. Tác phẩm Số đỏ và văn bản
Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
GV tạo bảng tương tác trên Padlet với chủ đề:
“Hành trình thăng tiến của Xuân Tóc Đỏ”.
https://padlet.com/nguyenphanlongg/hanhtrinh-thang-tien-cua-xuaan-toc-o-

CÂU HỎI TRAO ĐỔI CẶP ĐÔI
Nêu hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ, vị trí của tiểu
thuyết Số đỏ.
Tóm tắt cốt truyện cuốn tiểu thuyết Số đỏ theo
nhân vật chính.
Xác định vị trí đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
và sắp xếp các sự việc dưới đây theo trình tự các
sự việc chính được kể
trong đoạn trích.

TT
1

Sự việc

Xếp thứ

Đến giờ thi đấu nhưng hai quán quân Hải và Thụ chưa có mặt  
ở sân.

2

Ông Giám đốc chính trị Đông Dương yêu cầu ông bầu Văn

 

Minh hạ lệnh cho Xuân thua.
3

Xuân được mời vào thi đấu chung kết với quán quân Xiêm và  
giành phần thắng.

4

Vua Xiêm tới Bắc Kỳ, giải quần vợt được tổ chức.

5

Đám đông tung hô “anh hùng

6

Xuân có cơ hội ngụy biện “hi sinh vì nghĩa lớn” với công

cứu

 

quốc”, vĩ nhân dân tộc.  
 

chúng
Tạo bảng tương tác trên Padlet với chủ đề: “Hành trình thăng tiến của Xuân Tóc Đỏ”.

2. Tác phẩm Số đỏ và văn bản
Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
- Hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ: Bắt đầu từ số
40 (7/10/1936) trên Hà Nội báo
- Vị trí: Đỉnh cao trong văn nghiệp của Vũ
Trọng Phụng và có vị trí quan trọng trong
nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

2. Tác phẩm Số đỏ và văn bản Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
- Cốt truyện:
+ Xuân Tóc Đỏ là đứa trẻ mồ côi, lêu lổng, làm đủ nghề “mạt hạng”.
+ Xuân Tóc Đỏ được bà Phó Đoan – một me Tây nâng đỡ, giới thiệu cho làm ở
tiệm may Âu hóa.
+ Xuân Tóc Đỏ được vợ chồng Văn Minh và những người trong gia đình này tôn
lên làm “nhà cải cách xã hội”, “đốc tờ Xuân”, “giáo sư quần vợt”...
+ Xuân Tóc Đỏ khiến cô Tuyết say mê và được nhiều người nể trọng.
+ Xuân Tóc Đỏ đạt đến vinh quang tột đỉnh khi vua nước Xiêm sang thăm Việt
Nam. Với “thành tích” để thua quán quân vợt người Xiêm trong trận thi đấu thể
thao ngoại giao, Xuân Tóc Đỏ trở thành “vĩ nhân”, “anh hùng cứu quốc”, trở
thành thành viên danh dự của các tổ chức danh giá.

2. Tác phẩm Số đỏ và văn bản Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
Đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc nằm ở nửa đầu chương XX – chương
cuối của tiểu thuyết

III. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

Nhiệm vụ 1. Tìm hiểu khả năng phản ánh hiện thực lớn lao của
tiểu thuyết
- GV cung cấp mã QR dẫn tới Padlet lớp học.
https://www.canva.com/vi_vn/login/?page
Em hãy trao đổi với bạn bên cạnh và cho biết:
+ Hiện thực cuộc đời nào được Vũ Trọng Phụng tái hiện trong đoạn
trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc?
+ Hiện thực đó có đúng với bối cảnh xã hội Việt Nam những năm đầu
thế kỉ XX không? Vì sao?

1. Khả năng phản ánh hiện thực lớn lao trong tiểu thuyết
- Hiện thực về cuộc thi đấu thể thao đặc biệt
trên sân quần Rollandes Varreau của Hà
thành: cuộc thi đấu giao hữu giữa quán quân các
nước. Song hai quán quân của Hà Thành là Hải và
Thụ đều không có mặt. Vì thế Xuân Tóc Đỏ được
cử ra thử tài với quán quân của Xiêm La.

1. Khả năng phản ánh hiện thực lớn lao trong tiểu thuyết
 - Hiện thực về màn ngụy biện hi sinh vì Tổ quốc
của Xuân Tóc Đỏ. Xuân đã thuyết phục quần
chúng bằng tài diễn thuyết. Hắn tỏ vẻ trịch thượng
và tự cho rằng mình đã bỏ qua lòng tự trọng mà
cứu đất nước. Lúc này, quần chúng lại coi hắn như
người hùng cứu quốc thực thụ và tán tụng, ngợi ca.
-> Hiện thực đó chính là thực trạng của xã hội Việt
Nam những năm đầu thế kỉ XX. Giai cấp thượng
lưu bịp bợm, dối trá; quần chúng nhân dân không
tỉnh táo, mê muội.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả
năng lớn lao của tiểu thuyết

Nhóm 1: Mắt tinh

Nhóm 2: Tư duy sắc Nhó
Nhóm 4: Tâm sáng

Nhóm 4: Tâm sáng
Câu 1. Bạn suy nghĩ gì về trạng thái bị thôi miên và lên đồng của một xã hội,
như thực tế được miêu tả trong đoạn trích?
Câu 2. Vũ Trọng Phụng từng phát biểu:“Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu
thuyết. Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi, muốn tiểu thuyết thực sự
là ở đời…”. Bạn hãy làm rõ mối quan hệ giữa tiểu thuyết và hiện thực cuộc
đời qua đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
a.Khả năng lớn lao của ngôi kể và điểm nhìn
+ Ngôi kể: Đoạn trích được kể ở ngôi thứ ba.
+ Điểm nhìn: bên ngoài.
+ Ý nghĩa:
++ Tạo điều kiện bao quát toàn cảnh sự việc, đẩy nhanh nhịp độ kể và làm nổi
bật tính chất “hề” của toàn bộ những gì được kể.
++ Để người đọc thấy được bức tranh tổng thể về những gì đang diễn ra: từ
cảnh náo nhiệt trên sân vận động đến cảnh rỉ tai ám muội giữa các “đấng” tai to
mặt lớn trong ban tổ chức sự kiện; từ cảnh rừng người hò reo đến cảnh đặc tả
từng động tác tay, chân đầy “biểu cảm” của nhân vật chính – Xuân Tóc Đỏ.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
a.Khả năng lớn lao của ngôi kể và điểm nhìn
=> Điểm nhìn toàn tri giúp nhà văn vạch trần những mảng tối trong hiện thực
đồng thời thể hiện sự khinh bỉ đối với xã hội lúc bấy giờ.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
 b. Khả năng lớn lao của tình huống trào phúng
+ Tình huống 1: Hai nhà quán quân cũ là Hải và Thụ mất tích, dẫn đến nguy cơ
trận chung kết quần vợt phải hoãn, đồng thời cũng tạo cơ hội cho Xuân Tóc Đỏ
được ra sân tỉ thí với quán quân Xiêm La.
+ Tình huống 2: Xuân Tóc Đỏ thắng điểm quán quân Xiêm La, vô tình đẩy hai
nước Việt, Xiêm đến miệng hố chiến tranh – một tình trạng nguy cấp phải giải
quyết kịp thời.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
 b. Khả năng lớn lao của tình huống trào phúng
 + Tình huống 3: Đông đảo khán giả đả đảo Xuân, đòi được giải thích, buộc
Xuân và ông bầu Văn Minh phải biện xảo để xoay ngược thế cờ.
=>Trong ba tình huống nêu trên, tình huống chính là tình huống 2. Bởi vì, tình
huống này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên kịch tính và bước ngoặt
của toàn bộ sự kiện được kể, nó liên quan chặt chẽ đến cao trào của sự kiện,
nói lên “số đỏ” của nhân vật Xuân, phơi bày toàn bộ sự bịp bợm của màn kịch
đang diễn ra.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
c. Khả năng lớn lao của nghệ thuật dựng cảnh
-Cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện trước công chúng
+ Nội dung: đề cập đến những hậu quả của một xung đột Việt – Xiêm và nhấn
mạnh rằng cuộc chiến sẽ kéo theo nạn đói và thảm hoạ cho nhân loại.
+ Ngôn từ: “Hỡi công chúng! Mi chưa hiểu rõ những lẽ cực kì to tát nó khiến
ta đành phải nhường giải cho nhà vô địch Xiêm La”; “Mi đã biết đâu cái lòng
hi sinh cao thượng vô cùng”, “điểm cốt yếu của người xả thân cứu nước không
phải là chỉ nghĩ đến mình…”
=> Chứa đầy các yếu tố đối nghịch, hội tụ các mối tương quan xã hội phức tạp.
Chúng xung đột và hoà hợp với nhau một cách kì dị, phản ánh đúng bản chất kì
dị của xã hội đương thời.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
c. Khả năng lớn lao của nghệ thuật dựng cảnh
+ Giọng điệu: kiêu ngạo, hùng biện, bề trên,… => bản chất khôn lỏi, cơ hội
của Xuân.
+ Hành động: nó vỗ vào ngực (tự cao, tự mãn, đề cao bản thân); nó đấm tay
xuống không khí (sự kiên định); nó giơ cao tay lên (sự quyết tâm);…
=> Cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện có dáng dấp của một màn hài kịch, thể hiện
rõ cảm quan của Vũ Trọng Phụng về hiện thực. Xã hội đảo điên đã tạo cơ hội
cho Xuân – một kẻ “hạ lưu” vô học nhưng láu cá – đã chui sâu, leo cao và đạt
được cơ hội “thăng tiến” khó ngờ. Theo ông, tất cả những gì đang diễn ra trong
xã hội đều là một tấn trò não nuột, xen lẫn bi và hài.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
d. Khả năng lớn lao của sự kết hợp giữa ngôn ngữ của người kể chuyện và
ngôn ngữ của nhân vật
+ Sự tương đồng: Thể hiện rõ sắc thái mỉa mai, trào phúng, mặc dù ở lời nhân
vật, sự mỉa mai không mang tính chủ động. Do được đặt trong bối cảnh “hề”
nên ngay cả khi lời nhân vật thể hiện tâm trạng hoảng hốt (lời nhân vật Văn
Minh) hay lâm li, phấn khích (lời nhận vật Xuân Tóc Đỏ), thì tính chất mỉa
maivẫn được bộc lộ rất rõ, hoà điệu với tính chất mỉa mai trong lời người kể
chuyện.

2. Các yếu tố nghệ thuật tạo nên khả năng lớn lao của tiểu thuyết
d. Khả năng lớn lao của sự kết hợp giữa ngôn ngữ của người kể chuyện và
ngôn ngữ của nhân vật
+ Sự khác biệt
Ngôn ngữ của người kể chuyện
Ngôn ngữ của nhân vật
- Là lời người kể chuyện.
- Là lời nhân vật.
- Thực hiện chức năng thuật kể, miêu tả, - Phát ra trong những hoàn cảnh, tình
giới thiệu nhân vật, sự việc.
huống giao tiếp cụ thể
-Thể hiện góc nhìn và quan điểm đánh - Bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của nhân
giá riêng.
vật.

i. Phong cách hiện thực của Vũ Trọng Phụng
- Nhà văn luôn có ý thức phơi bày những mặt trái,
mặt nhố nhăng của hiện thực luôn thường trực.
Trong con mắt của ông, xã hội đương thời đầy rẫy
những biểu hiện tha hoá, suy đồi, dường như vô
phương cứu chữa.
- Sắc sảo trong việc xây dựng những chân dung
biếm hoạ, luôn tìm thấy những chi tiết độc đáo có
thể lột trần chân tướng của sự vật, hiện tượng và con
người thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau.

i. Phong cách hiện thực của Vũ Trọng Phụng
- Nhà văn có trí tưởng tượng, hư cấu độc đáo, xây
dựng nhiều tình huống phi lí và nhân vật quái dị.
- Bằng ngôn ngữ sắc bén, giọng văn mỉa mai cùng
các biện pháp tu từ như nói mỉa, nghịch ngữ, ẩn dụ,
so sánh bất ngờ, tác giả phê phán và tố cáo sự thối
nát của xã hội đương thời.

i. Phong cách hiện thực của Vũ Trọng Phụng
=> Bằng nghệ thuật trào phúng sắc bén, nhịp văn
dồn dập và giọng điệu khinh miệt, nhà văn xây
dựng những nhân vật dị biệt, đại diện cho xã hội lố
lăng, kệch cỡm đương thời.
=> Đoạn trích phê phán một xã hội ngu dốt, sính
quyền lực và hào nhoáng, dễ bị kẻ ranh ma thao
túng, dẫn dắt.

Mối quan hệ
giữa tiểu
thuyết và
hiện thực đời
sống

- Ngôi kể thứ ba và điểm nhìn linh hoạt giúp tác
phẩm bao quát toàn cảnh xã hội trước một sự kiện
thể thao – chính trị được tuyên truyền rầm rộ.
- Tình huống trào phúng và nghệ thuật dựng
cảnh đặc sắc đã phơi bày bộ mặt lố lăng, giả dối của
giới thượng lưu đương thời.
- Nhân vật Xuân Tóc Đỏ được khắc họa là kẻ
ranh mãnh, biết lợi dụng bản chất xã hội để đạt mục
đích ích kỉ.
- Ngôn ngữ kể chuyện, ngôn ngữ nhân vật cùng
các biện pháp nói mỉa, nghịch ngữ đã tái hiện sinh
động nhiều kiểu ý thức xã hội.

III. TỔNG KẾT

1. Văn bản đề cập đến vấn đề gì và đã đem
đến cho người đọc những thông tin,
những cảm xúc như thế nào?
2. Những yếu tố nào về nghệ thuật đã tạo
nên sức hấp dẫn của văn bản?

1. NỘI DUNG
Đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc là một vở bi
hài kịch, phơi bày sự tha hoá về nhân cách của
những kẻ đại diện cho xã hội “chó đểu”; sự
xuống cấp của cả hệ thống, một chế độ xã hội
đang trên đường băng hoại đầu thế kỉ XX trước
cơn xoáy Âu hoá ở Việt Nam.