CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN
ĐỊA PHƯƠNG LỚP 9
Thời gian thực hiện: 8 tiết

CHỦ ĐỀ 3. THƠ CÀ MAU
NỘI DUNG 1: TÌM HIỂU HOẠT ĐỘNG VĂN
HOÁ VÀ VĂN HỌC – NGHỆ THUẬT Ở TỈNH
CÀ MAU
(Tiết 1)

MỤC TIÊU
- Hiểu thêm về hoạt động văn hoá và văn học,
nghệ thuật ở tỉnh Cà Mau.
- Vai trò của văn hóa- văn học nghệ thuật trong công
cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước và thời kì xây dựng,
phát triển đất nước nói chung, Cà Mau nói riêng.

I. TRẢI NGHIỆM NỘI DUNG MỤC I (SĐP Trang
38-40)
1. Đọc
2. Tìm hiểu chú thích

II. Suy ngẫm và phản hồi
THẢO LUẬN NHÓM TRẢ LỜI CÁC CÂU HỎI SAU:
 NHÓM 1 ( TỔ 1) Kể tên một số văn nghệ sĩ tiêu biểu của tỉnh Cà Mau trong giai
đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.
 NHÓM 2: (TỔ 2) Đoàn văn công Cà Mau, Tạp chí Văn nghệ Lúa vàng, Hội Văn
học Nghệ thuật tỉnh Cà Mau ra đời trong hoàn cảnh lịch sử như thế nào? Tạp chí
Văn nghệ Lúa vàng đã có những đóng góp tiêu biểu gì cho phong trào đấu tranh
chống ngoại xâm?
 NHÓM 3 ( TỔ 3) Giải thưởng Văn học – Nghệ thuật Phan Ngọc Hiển ra đời nhằm
mục đích gì?
 NHÓM 4 ( TỔ 4) Cho biết đề tài sáng tác của các tác phẩm văn học – nghệ thuật ở
tỉnh Cà Mau qua các giai đoạn? Tác dụng của những sáng tác đó?

1. Sự ra đời của hoạt động văn hóa, VH- NT tỉnh Cà Mau

- Văn học – nghệ thuật ở tỉnh Cà Mau phát triển từ rất
sớm. Văn học – nghệ thuật tỉnh Cà Mau phát triển dựa
vào nền tảng kiến thức của các kênh tuyên truyền như: Đài
Phát thanh Nam Bộ, Chi hội Văn nghệ Nam Bộ, báo Tiếng
nói kháng địch (1)
- Cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ ở CM diễn ra ác liệt,
Tuy vậy hoạt động văn học – nghệ thuật vẫn được duy trì
và phát triển.

2. Một số văn nghệ sĩ tiêu biểu của tỉnh Cà Mau trong giai đoạn
kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

- Trong kháng chiến chống Pháp đã có những tác giả tiêu
biểu như: Trương Bỉnh Tòng, Đoàn Giỏi, Khương Minh
Ngọc, Nguyễn Ngọc Cung,
- Thời kháng chiến chống Mỹ : Nguyễn Hải Tùng, Lâm
Thanh Tâm, Bảo Nam, Thanh Vân, Tư Thân, Huỳnh Hảnh,
Anh Đạo, Kim Chi, Minh Thuỳ, Trần Thanh Hoà,... Có nhiều
văn nghệ sĩ sân khấu ngã xuống với tư thế người chiến sĩ
ngoài mặt trận như: Bảy Đào, Bảy An, Út Thiết, Tám Vui,
Út Trà, Ba Lượng…

2. Một số văn nghệ sĩ tiêu biểu của tỉnh Cà Mau trong giai đoạn
kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

Những người có công đầu trong việc đặt nền móng cho tạp chí Lúa
vàng lúc đó có thể kể đến như: Nguyễn Phong Triều, Nguyễn Trung
Tâm, Nguyễn Hải Tùng, Nguyễn Kiên Định, Nguyễn Mai, Nguyễn
Xuân Bắc,… Những tác giả trên đã có công dìu dắt thế hệ văn nghệ sĩ
lớp sau trưởng thành như: Lê Chí, Nguyễn Thanh, Ngọc Tám, Trần
Thanh Tùng, Phạm Văn Tri, Hồng Nhiên, Nguyễn Duy Vinh, Quang
Thắng,…

MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH HỌA

3. Sự ra đời của Đoàn văn công Cà Mau, Tạp chí Văn nghệ Lúa
vàng, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cà Mau

- Sự ra đời của Đoàn văn công Cà Mau, Tạp chí Lúa vàng (năm
1960) chính là những bước ngoặt quan trọng trong hoạt động văn
hoá, nghệ thuật của tỉnh nhà, nhằm phục vụ tốt hơn cho cuộc kháng
chiến chống đế quốc Mỹ.
- Với lòng say mê sáng tạo văn học – nghệ thuật, các nhà văn, nhà
thơ đã cho ra đời nhiều tác phẩm giá trị, trường tồn cùng năm tháng,
trở thành tài sản tinh thần của nhiều thế hệ ở tỉnh cực Nam Tổ quốc.

4. Giải thưởng Văn học – Nghệ thuật Phan Ngọc Hiển ra đời.
Đây là giải thưởng lớn của tỉnh, được tổ chức 5 năm/lần nhằm xét
tặng, vinh danh cho các tác giả, nhóm tác giả trong và ngoài tỉnh Cà
Mau có tác phẩm, công trình giá trị về tư tưởng, nghệ thuật, phản ánh
về đất và người Cà Mau trong hai cuộc kháng chiến cũng như trong quá
trình xây dựng, phát triển quê hương, đất nước.

5. Đề tài sáng tác của các tác phẩm văn học - nghệ thuật ở tỉnh Cà Mau
qua các giai đoạn.

Trong lĩnh vực sáng tác văn học – nghệ thuật, có nhiều giai đoạn
khác nhau: giai đoạn chống thực dân Pháp; giai đoạn chiến tranh cách
mạng chống đế quốc Mỹ; giai đoạn ngay sau ngày miền Nam giải
phóng, thống nhất đất nước (30 – 4 – 1975); giai đoạn đổi mới từ 1986
cho đến nay. Vì thế, đề tài sáng tác của các tác phẩm văn học – nghệ
thuật ở tỉnh Cà Mau qua các giai đoạn rất đa dạng: những năm tháng
kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ thật hào hùng và
bi tráng; xung đột, trăn trở nội tâm từ những bước khởi đầu đi lên xã
hội chủ nghĩa; những trở mình từ một nước nông nghiệp lạc hậu khi
thiết lập kế hoạch để công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước; những
cánh cửa mở ra để đổi mới tư duy, tiếp cận với nền kinh tế thị trường;...

Văn học – nghệ thuật tỉnh Cà Mau đã có mặt trong từng giai đoạn lịch
sử của đất nước
để mô tả, phản ảnh những nhân tố tích cực, phê phán những biểu hiện
tiêu cực. Thế hệ đi trước truyền lửa cho thế hệ đi sau tiếp nối, nuôi
dưỡng ngọn lửa sáng tạo, hoà vào dòng chảy văn học – nghệ thuật
của quốc gia.
Văn- nghệ sĩ Cà Mau luôn là những chiến sĩ góp phần tích cực cho sự
phát triển trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội,... của
tỉnh nhà.

NỘI DUNG II. ĐỌC HIỂU CÁC TÁC
PHẨM THƠ CA TIÊU BIỂU VIẾT VỀ
VÙNG ĐẤT CÀ MAU.
TIẾT 2: ĐỌC VĂN BẢN 1
ĐẤT VIÊN AN ( Nguyễn Bá)

I. TRẢI NGHIỆM CÙNG VĂN BẢN

n
ả
b
n
ă
v
c
ọ
1. Đ
h
c
í
h
t
ú
h
c
u
ể
2. Tìm hi
m
ẩ
h
p
c
á
t
,
3. Tác giả

I. TRẢI NGHIỆM CÙNG VĂN BẢN

ề
v
t
é
n
i
ô
đ
y
Hãy trình bà
c
á
t
à
v
á
B
n
ễ
y
u
g
N
ả
i
g
tác
?
n
A
n
ê
i
V
t
phẩm Đấ

a. Tác giả
Nguyễn Bá tên khai sinh là Nguyễn Bá Sánh, sinh
năm 1938 tại làng Phong Mỹ, huyện Giồng Trôm, tỉnh
Bến Tre. Trong suốt giai đoạn kháng chiến chống đế
quốc Mỹ và sau năm 1975, ông là một trong những
văn nghệ sĩ gắn bó máu thịt với vùng đất Cà Mau,
xem đây như quê hương thứ hai của mình. Tác giả là
một cây bút có nhiều đóng góp cho văn học Cà Mau
nói riêng, văn học Đồng bằng sông Cửu Long nói
chung ở nhiều thể loại như: thơ, trường ca, tiểu
thuyết,… Nhà thơ Nguyễn Bá đạt Giải thưởng Văn
học – Nghệ thuật Phan Ngọc Hiển tỉnh Cà Mau lần
thứ II (2006 – 2011).

b. Tác phẩm:
Được sáng tác
11/1967, (In
trong Đất Viên
An, NXB Văn
học Giải phóng,
Hà Nội, 1975)

c. Thể thơ:
Lục bát

II. SUY NGẪM VÀ PHẢN HỒI

a.Tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp

1. Vẻ đẹp của vùng đất và con người Cà Mau.
a. Vùng đất:
* Hình ảnh: Mùa đông đã rải lá vàng trong cây, Nước rong
ngập bãi lầy, từng đàn sóng vượt biển đầy hát ca, trời
nước bao la, biển xanh, xanh sắc đại dương, từng xanh,
xanh sắc quê hương anh hùng, đường ta ngày một thêm
đông biển lường thêm nước, rừng trồng thêm cây, Bãi dài
thêm cánh cò bay.
Thiên nhiên cà Mau phong phú, đa
dạng, giàu tài nguyên, cảnh đẹp hữu tình.

a.Tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp

1. Vẻ đẹp của vùng đất và con người Cà Mau.
b. Con người:

Thông qua hình tượng người anh hùng Phan Ngọc
Hiển, cho thấy người Cà Mau giàu lòng yêu nước,
thủy chung với quê hương, quyết tâm bám đất,
bám làng, sẵn sàng hi sinh để bảo vệ độc lập tự do.

a.Tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp

2. Tình cảm của tác giả đối với người anh hùng
Phan Ngọc Hiển
Hòn Khoai dựng đá làm bia
.

Nhớ thương hoa lí đã lìa cành cao…
Ơi người Anh, mất rồi sao?
Mấy mươi năm, vết chân nào còn đây?
Lời thề khắc ở trong cây
Máu nào ứa mặn đất này Viên An?
Ta còn gởi lửa trong than
Gởi người trong đất, đất mang tên người
Đất này là đất bốn mươi
Phan Ngọc Hiển! Đất sáng ngời tên Anh!
Tình cảm trân trọng, biết ơn người anh hùng, đã có công với quê hương Cà Mau, tự
hào vì mình được là con của quê hương Cà Mau.. Ca ngợi sự kiên cường, tinh thần đấu
tranh bất khuất và những hy sinh lớn lao của Phan Ngọc Hiển cho đất nước và quê
hương Cà Mau.

3. Tác dụng của một số biện pháp tu từ.

3. Tác dụng của một số biện pháp tu từ.
BPTT

Dòng thơ

Tác dụng

- Phép lặp từ ngữ (lặp Chắc bây giờ ở Viên An Mang lại hiệu quả diễn
cấu trúc câu)
(đầu- cuối)
đạt sâu sắc và giàu cảm
xúc
Được tác giả sử dụng
- Đất này đất của màu
Điệp từ xanh
trong bài thơ nhằm nhấn
xanh
- Cây
xanh…….anh mạnh đặc điểm sự sống,
sức mạnh và niềm hy
hung.
vọng bất diệt của đất và
con người Cà Mau.

3. Tác dụng của một số biện pháp tu từ.
BPTT

- Câu
hỏi
tu
từ:

Dòng thơ

Tác dụng

+ Ơi người Anh, mất 1. Khơi gợi cảm xúc: Câu hỏi thể hiện sự hoài niệm, tiếc
rồi sao?
nuối về một thời kỳ đã qua, khiến người đọc cảm nhận
Mấy mươi năm, vết
được nỗi đau mất mát và sự trăn trở của tác giả.
chân nào còn đây?
2. Tạo sự đối thoại: Câu hỏi như một lời gọi, tạo ra cảm
Lời thề khắc ở
giác như tác giả đang trò chuyện với một người đã
trong cây
Máu nào ứa mặn đất
khuất, điều này giúp làm nổi bật sự thiếu vắng và tình
này Viên An?
cảm sâu sắc.
+ Có nghe ngọn gió
3. Kích thích tư duy: Những câu hỏi tu từ này không cần
thêm hồn người xưa?
câu trả lời cụ thể, nhưng lại khiến người đọc suy ngẫm
về quá khứ, về những dấu ấn mà con người để lại, từ
đó thúc đẩy họ suy nghĩ về giá trị của thời gian và
những kỷ niệm.
4. Thể hiện sự bất lực: Câu hỏi "mất rồi sao?" thể hiện
sự bất lực và ngỡ ngàng trước sự ra đi, tạo ra một bầu
không khí buồn bã và sâu lắng.

3. Tác dụng của một số biện pháp tu từ.

BPTT

Câu cảm thán

Dòng thơ

Tác dụng

- Tháng Mười Một…
rồi!
- Phan Ngọc
Hiển!...

Mang lại hiệu quả
diễn đạt sâu sắc và
giàu cảm xúc

a.Tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp

4. Chủ đề và cảm hứng chủ đạo của bài thơ.
- Chủ đề: Bài thơ "Đất Viên An" của Nguyễn Bá tập trung
vào việc tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên và tinh thần bất khuất
của con người Cà Mau, đặc biệt là người anh hùng Phan
Ngọc Hiển. Tác giả ca ngợi mảnh đất Viên An - một vùng
đất anh hùng, nơi mà mỗi ngọn cây, tấc đất đều ghi dấu sự
hy sinh và tinh thần đấu tranh kiên cường của người dân.
- Cảm hứng chủ đạo: Cảm hứng chủ đạo của bài thơ

là niềm tự hào và sự kính trọng đối với quá khứ hào
hùng và vẻ đẹp bất diệt của Cà Mau.

a.Tìm hiểu từ ngữ, hình ảnh, vần, nhịp

5. Thông điệp.
- Biết ơn các thế hệ đi trước, thực hiện đạo lí “Uống nước
nhớ nguồn”.
- Giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của quê hương,
đất
nước hôm nay và mai sau.

LUYỆN TẬP
– Hình như có bóng ai chèo
Nắng đùa bóng đước ngã ngang mũi Cồn
Cắc ca về lượn quanh hòn
Có nghe ngọn gió thêm hồn người xưa?

Trình bày cảm
nhận của em về
đoạn thơ trên?

Mà rừng bứt lá bay theo vội vàng…
Chắc bây giờ ở Viên An
Nắng đùa bóng đước ngã ngang mũi Cồn
Cắc ca về lượn quanh hòn
Có nghe ngọn gió thêm hồn người xưa?

VĂN BẢN 2
U MINH CHÁY
(Trích)
Lê Chí

I. Trải nghiệm cùng văn bản
1. Đọc văn bản, tìm hiểu cước chú

1. LỬA VÀ RỪNG

Lửa ngùn ngụt
điên cuồng
hung dữ
ầm ào như bão
tràn qua [1]
cả khu rừng vô phương chạy thoát
tràm xanh tươi đang mùa ra hoa
đang mùa cho triệu triệu con ong hút mật
những con rùa, những con cần đước(1)
nện trứng bên dồ(2) chờ mưa
những con nai bé bỏng ngủ trưa
những con trúc vảy xoè quanh ổ kiến
đàn chim sen, chim riềng chao liệng
đôi cánh mềm như mơ [2]
tất cả bỗng bất ngờ
bất ngờ khủng khiếp
lửa đỏ trời
đỏ trời chỉ lửa
rừng tràm đâu, ơi rừng tràm đâu!

có phải con người trở nên bất lực
trước một vùng biển lửa này không?
nên cả rừng tràm mênh mông
không còn cách gì sống được
những dồ tràm năm mươi năm, bảy mươi năm
những dồ tràm qua chiến tranh
sót lại
dớn(1) bò quấn quýt yêu thương
dấu vết chiến trường
nơi đồng đội ngã trong vòng xanh ngát
thế mà chỉ trong chốc lát
ta bỗng run lên trước mặt của rừng
trước mặt của chính mình
tội ác
sa mạc nào trắng giữa U Minh
cả rừng ngã chết đầm trên đất cháy [3]
ai đứng khóc giữa chiều hôm ấy
lặng thinh
uất ức
kêu trời!

2. BÀN TAY ĐỘC ÁC VÀ CHUYỆN CỔ TÍCH HÔM NAY
Như một kẻ giết người
khuôn mặt nó
ta chưa hề bắt gặp
có phải như thằng ăn cắp
như thằng sống bằng âm mưu
bằng mồ hôi và máu xương người khác
nó ở một hành tinh không có tên
không biết màu xanh
không biết cánh chim mỏi nhừ hết nơi nương đậu
dù chỉ một cành mỏng manh trước gió
dù chỉ bóng cây nhỏ xíu
như tràm
nó hiện nguyên hình loại độc ác
bàn tay uốn éo tinh ma
mắt nó cười với ngọn lửa ngo ngoe

ngọn lửa phát ra từ lòng tham rác rưởi
từ cái lén lút đê hèn
bốc cháy
mỗi niềm đau [4]
hôm nay ra sao?
ngày mai rồi ra sao?
khi cánh rừng ngã lăn liệt địa
những cơn lốc tràn qua mù mịt mùa màng
tràn qua rát từng hơi thở
mặt đất rồi sẽ giống mặt trăng
con ong biết chi làm mật
con cá lóc, cá trê sẽ sống nơi nào
cây tràm rủ xương biết bao giờ nảy hột
ngọn mật cật trắng tinh thành nỗi nhớ xa xăm
những cây mốp chọc trời, những vườn chim kì lạ
những con trăn, con rắn, con nai
rồi sẽ thành chuyện cổ
dầu mới hôm qua những thứ ấy vẫn còn
làm sao biết được nơi nào “làng rừng” ngày ấy

nơi nào “bà má Hậu Giang” lập cứ thuở Nam Kỳ
nơi nào những tháng năm đánh Mỹ
con đường mòn sẽ tìm đâu ra
Tìm đâu ra giữa chính lòng ta
để nói với rừng những điều chân thật
những điều có lần chúng ta đánh mất
trước bao mùa khô lãng quên
sự lãng quên mở đường tai ác
vào môi sinh không có bóng cây nào
chỉ có nắng và gió
chỉ có khô cằn và khốn khổ
cứ đốt gào, đốt gào quanh năm
dằng dặc đêm dài
nhức nhối lương tâm
mơ thấy hương tràm thơm ngát
[…]

I. Trải nghiệm cùng văn bản
1. Đọc văn bản, tìm hiểu cước chú
2. Tìm hiểu chung

a. Tác giả:
- Tên khai sinh là Lê Chí Trường, sinh năm 1940; quê ở xã Phú Hưng, huyện
Cái Nước, tỉnh Cà Mau.
- Ông tham gia kháng chiến chống đế quốc Mỹ từ năm 1970, làm việc ở Tiểu
ban Văn nghệ thuộc Khu uỷ Tây Nam Bộ.
- Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1977. Ông nguyên là Uỷ viên Ban
Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam khoá III và IV, Uỷ viên Hội đồng thơ Hội
Nhà văn Việt Nam khoá IV, Phó Chủ tịch Hội đồng thơ khoá V, Giám đốc Nhà
xuất bản Mũi Cà Mau (1983 – 1988), Trưởng Ban Công tác Nhà văn Việt Nam
khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
- Nhà thơ Lê Chí đạt Giải thưởng Văn học – Nghệ thuật Phan Ngọc Hiển
tỉnh Cà Mau lần thứ II (2006 – 2011).

b. Tác phẩm: (Nguồn:vanchuongviet.org)
c. Bố cục: 2 phần

II. Suy ngẫm và phản hồi
1. Nội dung bao quát của văn bản (trích) và nội dung chính của
từng phần.

Thảo luận nhóm thời gian 3 phút, trả lời các câu hỏi 1 phần suy
ngẫm và phản hồi.
? Xác định nội dung bao quát của văn bản (trích) và nội dung
chính của từng phần.

a. Nội dung bao quát của văn bản:
Phần trích nói về hình ảnh của rừng U Minh bị cháy và
hậu quả của việc cháy rừng; thái độ của tác giả.
b. Nội dung chính của 2 phần
- Phần 1: Lửa và rừng -> Nguyên nhân trực tiếp
của việc cháy rừng.
- Phần 2: Bàn tay độc ác và chuyện cổ tích hôm
nay-> Sự ích kỉ của con người làm cho rừng bị tàn phá
(sự sống bị cạn kiệt).

2. Nhan đề và và lời đề từ
YÊU CẦU: SUY NGHĨ CÁ NHÂN, THỜI GIAN 2 PHÚT.
Nhận xét về cách đặt nhan đề và nêu tác dụng của lời đề từ.

Nhan đề: Ngắn, tạo sự chú ý cho người đọc
(Nêu địa danh trước, tính chất sự việc sau)
Lời đề từ: Tạo ấn tượng mạnh cho người đọc.

3. Thể thơ
Văn bản (trích) viết theo thể thơ nào? Dựa vào đâu
mà em xác định như vậy? Em có nhận xét gì về cách
sắp xếp(cấu trúc) của bài thơ? Tác dụng?

- Thơ tự do
- Cấu trúc chia làm 2 phần, mỗi phần là
một câu chuyện, diễn đạt bằng một câu gồm nhiều
dòng ngắn. Làm cho chủ đề bài thơ nổi bật, khắc sâu
hiểm họa và hậu quả của việc cháy rừng đối với đời
sống xã hội.

4. Chủ đề, cảm hứng chủ đạo
Trao đổi cặp đôi, cho biết chủ đề và cảm hứng
chủ đạo của văn bản?

- Chủ đề: Rừng U Minh bị cháy
- Cảm hứng chủ đạo: nỗi đau khi rừng (sự
sống) bị tàn phá.