Chương 5
Nhân giống cây ăn quả
1. Các phương pháp nhân giống CAQ
Đặc điểm của nhân giống cây ăn quả
Cây ăn quả có nhiều loại, có nhiều hình thức nhân giống
+ Nhân giống bằng gieo hạt
+ Nhân giống bằng tách chồi, chia cây
+ Nhân giống bằng giâm cành, giâm rễ
+ Nhân giống bằng chiết cành
+ Nhân giống bằng gieo hạt
+ Nhân giống bằng cấy mô tế bào
Các phương pháp nhân giống tiên tiến mới chỉ được áp dụng đối với một số loại cây ăn quả, giá thành cây giống cao
Hệ thống nhân giống cây ăn quả trong khu vực tư nhân phát triển mạnh nhưng theo hướng tự phát, khó quản lý về chất lượng cây giống:
+ Thiếu vườn cây mẹ lấy vật liệu nhân giống
+ Sử dụng gốc ghép, hạt làm gốc ghép tuỳ tiện
+ Hệ thống giá thể nhân giống không theo qui định, ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây và tỷ lệ sống
+ Tiêu chuẩn cây giống xuất vườn không được kiểm soát
1.1 Nhân giống bằng gieo hạt (na, đu đủ, cây gốc ghép)
ưu điểm:
Dễ làm, có thể áp dụng ở nhiều nơi
Hệ số nhân giống cao
Cây có bộ rễ khoẻ, tuổi thọ cao
Nhược điểm:
Cây lâu ra quả
Dễ biến dị
Thân tán lớn, khó chăm sóc và thu hoạch
Kỹ thuật nhân giống
Chuẩn bị đất gieo hạt:
Đất gieo hạt được sử lý trừ nấm bệnh bằng biện pháp canh tác hoặc thuốc hoá học
Đất được bón phân hữu cơ: 3-5kg/m2
Luống đất có kích thước rộng: 80-100cm, cao 15-20cm. Đã được làm đất kỹ: nhỏ, tơi, sạch cỏ dại
Đất có thể được đóng vào bầu nilon với thành phần: đất bột + 5% phân hữu cơ hoai mục + 0,5% phân lân.
Bầu được xếp sát nhau thành luống rộng 80-100cm
Chuẩn bị hạt giống
Hạt giống được thu từ các cây mẹ khoẻ mạnh, đã chín sinh lý
Hạt giống phải được sử lý:
+ Sử lý diệt khuẩn bằng nước nóng 540C hoặc thuốc trừ nấm bệnh
+ Sử lý kích thích nẩy mầm: bằng nhiệt độ, bằng cơ giới
- Tuỳ loại hạt có thể gieo ngay (hạt CAQ nhiệt đới) hoặc phải bảo quản thông qua giai đoạn xuân hoá (hạt CAQ ôn đới)
Gieo hạt và chăm sóc cây con
Hạt giống sau khi sử lý có thể ủ cho nẩy mầm, nứt nanh ròi gieo hạt:
+ Trên luống đất: gieo dày để ra ngôi (200- 250 hạt/m2) hoặc gieo theo khoảng cách cây trên luống: 10-20cm/cây
+ Gieo trực tiếp vào bầu nilon
Lấp đất trên hạt, tủ mặt luống, tười nước đủ ẩm
Phòng trừ sâu: ăn lá, vẽ bùa...
Phòng trừ bệnh: lở cổ rễ...
Tỉa cành, nhánh cây con
Tiêu chuẩn cây xuất vườn
Cây gieo hạt trồng thẳng
+ Cây khoẻ mạnh, không sâu bệnh, có 6-8 lá thật, ở giai đoạn ngừng sinh trưởng
Cây làm gốc ghép
Cây sinh trưởng khoẻ, không sâu bệnh. Có đường kính gốc: 0,5-1,0cm
Dóc vỏ, gốc nhẵn nhụi, không có cành nhánh
1.2 Nhân giống bằng tách chồi, chia cây (chuối, dứa)
ưu điểm:
Dễ làm
Cây nhanh ra quả
Cây giống giữ được đặc điểm tốt của cây mẹ
Nhược điểm:
Hệ số nhân giống không cao
Vườn cây thường không đồng đều
Có thể gây hại cho cây mẹ nếu vết tách quá lớn
Kỹ thuật nhân giống
Điều kiện tách cây
Tách cây, chồi ở thời kỳ cây ngừng sinh trưởng để không ảnh hưởng đến cây mẹ
Chỉ tách các chồi đã thành thục để trồng trực tiếp, các chồi nhỏ yếu phải đưa vào vườn giâm cho đủ tiêu chuẩn
Phải phân loại chồi trứơc khi trồng đề vườn cây đồng đều
+ Dứa: chồi loại 1: 300-500g; chồi loại 2: 200-300g; chồi loại 3: <200g
+ Chuối: Phân loại theo kích thước và số lá của chồi
Kỹ thuật tách cây
Dùng dụng cụ sắc tách chồi rời khỏi cây mẹ ở chỗ tiếp giáp nhỏ nhất
Cắt tỉa bớt rễ, lá
Sử lý kích thích ra rễ mới
Cắt tỉa bớt là già, lá gốc
Sử lý diệt côn trùng: nhúng bó hom trong thuốc diệt côn trùng
1.3. Nhân giống bằng giâm cành, giâm rễ
ưu điểm:
Có hệ số nhân giống cao. Có thể sản xuất theo tính công nghệp
Vườn cây đồng đều, dễ chăm sóc, thu hoạch
Cây giống giữ được đặc điểm tốt của cây mẹ
Nhược điểm:
Cây nhỏ, sinh trưởng chậm giai đoạn đầu
Nếu sản xuất lớn phải đầu tư trang thiết bị: nhà giâm, phun...
Có thể gây hại cho cây mẹ nếu lấy hom rễ quá nhiều
Kỹ thuật nhân giống
Điều kiện cây giâm
Hom cành và hom rễ phải lấy ở các cây mẹ thành thục, đã ra quả ổn định, biết rõ lý lịch
Lấy hom ở thời kỳ cây ngừng sinh trưởng
Hom lấy xong phải giâm ngay, nếu để lâu phải Bảo Quản không để mất nước
Thời vụ giâm:
+ vụ xuân: T2-4
+ Vụ thu: T8-10
Kỹ thuật giâm cành, giâm rễ
+ Chọn hom:
hom cành "bánh tẻ" có kích thước 0,5-1,0cm, Hom rễ: 0,5-1,5cm
+ Cắt hom:
hom cành cắt 8-10cm, để 1 hoăc 1/2 lá trên cùng
Hom rễ cắt dài 8-10 cm. Chủ ý đánh dấu đầu rễ
+ Sử lý hom: các chất KTST: NAA, IBA, GA3...
Sử lý nhanh với nồng độ đặc: 0.1-1.0% trong 3-5 giây
Sử lý chậm với ND loãng: 20-200ppm trong 10-24 giờ
+ Cắm hom:
Hom sau sử lý được cắm dày trong luống cát hoặc cắm trực tiếp vào bầu nilon
độ sâu cắm hom: 4-6cm
+ Điều chỉnh ánh sáng:
Cây sau khi cắm hom phải điều chỉnh ánh sáng tán xạ. Sau khi cây ra rễ, nới dần giàn che để cây nẩy mầm
+ Giữ ẩm
Cây sau khi giâm phải thường xuyên giữ ẩm bão hoà trong luống giâm bằng tười phun mù
Khi cây đã nẩy mầm, ra rễ có thể tười nước giữ ẩm 8-85%
+ Tiêu chuẩn cây giâm xuất vườn:
Cây giâm phải ra rễ, nẩy mầm ổn định lộc
Chồi giâm cao 20-40cm, đường kính gốc cành 0.5-0.6cm cành đã hoá gỗ, ở giai đoạn ngừng sinh trưởng
1.4 Nhân giống bằng chiết cành
ưu điểm:
Dễ làm, dễ đạt kết quả
Cây nhanh ra quả, rút ngắn thời kỳ KTCB
Thấp cây, thuận tiện cho chăm sóc, thu hoạch
Cây giống giữ được đặc điểm tốt của cây mẹ
Nhược điểm:
Hệ số nhân giống không cao, chiết nhiều dễ ảnh hưởng cây mẹ
Chủ yếu là rễ bên, cây kém chịu gió bão, tuổi thọ không cao
Một số cây khó nhân giống; hồng , lê...
Kỹ thuật nhân giống
Chọn cành chiết
Cành chiết được chọn ở cây đã ra quả ổn định
Cành ở ngang tán, có nhiều ánh sáng, khoẻ, không sâu bệnh
Đường kính cành 0,8-1,5cm, có chặc đôi, chặc ba
Thời vụ chiết:
+ vụ xuân: T2-4
+ Vụ thu: T8-10
Chuẩn bị chất độn
Tạo kết cấu bầu: đất bột, bùn ao phơi khô, đập nhỏ
Tạo dinh dưỡng: phân hữu cơ hoai mục
Tạo độ xốp: rơm rạ mục nát, tóc, lông lợn...
Các vật liệu trên mỗi thứ 1/3, trộn đều, trộn với nước cho đủ ẩm: A0: 85-90%
Khoanh vỏ, bó bầu
Dùng dao khoanh vỏ cách nhau 2-3cm, bóc bỏ vỏ, cạo sạch lớp tượng tầng sát phần gỗ
Phơi cành đối với loài cây có nhiều nhựa mủ
Bôi thuốc kích thích ra rễ
Đưa hốn hợp bầu vào nilon, bó vào chỗ khoanh của cành chiết
Khoanh vỏ, bó bầu
Dùng dao khoanh vỏ cách nhau 2-3cm, bóc bỏ vỏ, cạo sạch lớp tượng tầng sát phần gỗ
Phơi cành đối với loài cây có nhiều nhựa mủ
Bôi thuốc kích thích ra rễ
Đưa hỗn hợp bầu vào nilon, bó vào chỗ khoanh của cành chiết
Cố định bầu trên cành chiết bằng 3 lạt buộc
Hạ và giâm cành chiết
Khi quan sát qua giấy nilon thấy rễ đã ra đều xung quanh bầu, rễ có màu vàng, có nhiều rễ nhánh thì cắt cành chiết ra khỏi cây mẹ
Cắt tỉa bớt bộ lá để giảm sự thoát hơi nước
Giâm cành chiết vào nhà giâm để cây ổn định
Các bước chiết cành cây ăn quả
1.5 Nhân giống bằng ghép cây
ưu điểm:
Cây sinh trưởng tốt, tuổi thọ cao nhờ bộ rễ hoạt động tốt
Giữ được các đặc điểm quí của cây mẹ
Cây ghép sớm ra hoa, kết quả, thấp cây, thuận tiện cho chăm sóc và thu hoạch
Có hệ số nhân giống cao
Nhược điểm:
Người nhân giống phải có kỹ thuật
Phải có dụng cụ chuyên môn
Cây dễ bị nhiễm bệnh trên diện rộng nếu không kiểm soát
Điều kiện để ghép cây
Cùng họ thực vật
Có quan hệ huyết thống gần nhau
Có sức sinh trưởng tương đương nhau
Tượng tầng của gốc ghép và mắt ghép, cành ghép phải được gắn khít vào nhau
Chuẩn bị gốc ghép
Gốc ghép được chuẩn bị từ các cây gieo hạt hoặc giâm cành
Gốc ghép là cây có khả năng chống chịu tốt, bộ rễ khoẻ, sinh trưởng khoẻ. Không sâu bệnh
Gốc ghép có đường kính 0,5-1,0cm. Gốc thẳng, nhẵn
Chuẩn bị cành ghép, mắt ghép
Cành ghép, mắt ghép phải lấy từ cây mẹ khoẻ mạnh, đã ra quả ổn định, mang các đặc điểm quí cần nhân giống
Cành ghép lấy ở ngang tán, ở nơi có nhiều ánh sáng
Đường kính cành ghép 0.8-1,0cm
Trên cành ghép có nhiều mắt "ngủ". Tuổi cành 6-10 tháng
Bảo quản cành ghép
Cành ghép sau khi cắt khỏ cây mẹ nên ghép ngay
Nếu chưa ghép ngay phải bảo quản ở nơi mát, ẩm (bọc vải để trong hộp xốp có đá hoặc trong bẹ chuối tươi
Bảo quản cành ghép
Cành ghép sau khi cắt khỏ cây mẹ nên ghép ngay
Nếu chưa ghép ngay phải bảo quản ở nơi mát, ẩm (bọc vải để trong hộp xốp có đá hoặc trong bẹ chuối tươi
Các phương pháp ghép
Ghép mắt: chử T, cửa sổ, cả gỗ
Ghép cành: áp, nêm, nối ngọn, cành bên
Thời vụ ghép
Vụ xuân: tháng 4-5
Vụ thu: tháng 9-10
Các kiều ghép: ghép mắt cả gỗ
Ghép mắt chữ T
Ghép mắt cửa sổ mở
Ghép mắt chữ nhật
Ghép mắt cả gỗ
Ghép nêm
Ghép cành bên
Ghép cành bên
Ghép áp
Dụng cụ ghép cây
Chăm sóc cây sau ghép
Thường xuyên tỉa bỏ mầm của gốc ghép
Chăm sóc cây ra nhiều đợt lộc, không bị sâu bệnh phá hại
Tạo hình cây trên vườn ươm
Thời tiết thuận lợi có thể xuất vườn khi:
+ Cây ở thời kỳ ngừng sinh trưởng
+ Mầm ghép đã hoá gỗ