Mùa Hạ

Mùa Thu
Mùa Đông

Mùa Xuân

Tiết 122, 123: Văn bản:

I. Tác giả - tác phẩm
1.Tác giả:
- Hữu Thỉnh tên đầy đủ là Nguyễn Hữu
Thỉnh, sinh năm 1942, quê ở huyện Tam
Dương, tỉnh Vĩnh Phúc.
- Là nhà thơ trưởng thành trong thời kì
kháng chiến chống Mĩ.
Phong cách thơ Hữu Thỉnh: Thiết tha,
sâu lắng, giàu suy tưởng.

§Ò tµi
Trong chiến tranh
ViÕt vÒ
ngưêi lÝnh

HiÖn thùc
s«i ®éng cña
chiÕn tranh

Sau chiến tranh
Con ngư­êi, cuéc
sèng ë n«ng th«n

Mïa thu

.

Một số tác phẩm nổi tiếng

Trường ca biển …

Bài tập điền khuyết
- Tác phẩm ra đời cuối năm..., in trong tập...
- Thể thơ:
- Phương thức biểu đạt:

2

Tác phẩm

Hoàn cảnh
sáng tác:
Cuối năm
1977 đất
nước vừa
được hòa
bình, thiên
nhiên sang
thu

Xuất xứ: In
trong “Từ
chiến hào
tới
thành
phố”

Thể thơ:
5 chữ

Hoàn cảnh sáng tác:
«Năm 1977, tôi tham gia trại viết văn quân đội ở một làng ngoại
ô Hà Nội (nay là Khương Hạ, Thanh Xuân, Hà Nội). Đất nước ta lúc
này vừa trải qua chiến tranh, cuộc sống thanh bình đã trở lại. Trong
cái mơ hồ phảng phất gió thu và lá thu đang ngả màu, nhà thơ đã
trèo lên cây ổi chín vàng trong cả một vườn ổi bạt ngàn ở nơi này.
Không có gì đặc hơn, sánh hơn cái màu, cái mùi ổi chín vàng nhuốm
trong cái nắng vàng của mùa thu. Không gian cao vút, sâu thẳm,
yên tĩnh...»
(Lời tự bạch của Hữu Thỉnh)

- PTBĐ: Biểu cảm

Bố cục

P1

Khổ 1

Tín hiệu sang thu

P2

Khổ 2

Bức tranh thiên nhiên lúc
sang thu

P3

Khổ 3

Suy ngẫm của tác giả

II. Đọc – hiểu văn bản
1. Đọc và tìm hiểu chú thích

Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về
Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu
Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.

Ý nghĩa nhan đề bài thơ:
Nhan đề sử dụng phép đảo ngữ. Tác giả đảo động từ
«sang» lên trước danh từ «thu» để nhằm nhấn mạnh sự
vận động, chuyển biến của đất trời cũng như sự vận động
cảm xúc của con người trong giây phút giao mùa từ hạ
sang thu.

MẠCH CẢM XÚC

Thiên nhiên sang thu

Ngoại cảnh

Suy ngẫm về đời người
sang thu

Tâm cảnh

-> Lắng dần vào suy tư

II. Đọc – hiểu văn bản
2.Phân tích
a. Tín hiệu sang thu

 

*Tín hiệu chuyển mùa:
- Hương ổi:
hương thơm dân dã, mộc mạc; thứ quà
quê bình dị thân quen trong cuộc sống
nhưng mới mẻ trong thi ca mùa thu.
+ Phả: từ ngữ gợi tả, hương thơm như
sánh lại đậm đặc lan tỏa trong không gian
- Cảm nhận bằng khứu giác.

Khổ thơ 1:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió
gió se
se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về

 

*Tín hiệu chuyển mùa:
- Gió se:
làn gió heo may, khô, thoáng chút se
lạnh. Làn “gió se” làm dịu đi cái nắng
oi ả của mùa hạ.
- Cảm nhận bằng xúc giác.

Khổ thơ 1:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió
gió se
se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về

 
*Tín hiệu chuyển mùa:
- Sương chùng chình: nhân hóa, từ láy:
-> màn sương mờ ảo, giăng mắc nhẹ
nhàng nơi đường thôn ngõ xóm
- Ngõ: thực của làng quê, ngõ thời gian
nối giữa hai mùa.
- Cảm nhận bằng thị giác.

Khổ thơ 1:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về

a. Tín hiệu sang thu

- Tín hiệu chuyển mùa:
+ Hương ổi
+ Gió se
+ Sương chùng chình

-> Tín

Khổ thơ 1:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về

hiệu đầu tiên của thời khắc giao mùa từ hạ sang thu
được nhìn trong một không gian gần và hẹp, được cảm nhận
bằng tất cả các giác quan.

a. Tín hiệu sang thu

*Cảm xúc:
- Bỗng: gợi cảm giác ngỡ ngàng, ngạc
nhiên; thu đến bất ngờ không hẹn trước
- Hình như­: Cảm giác mơ hồ, chưa rõ
rang.

=> Cảm nhận tinh tế và tâm trạng
ngỡ ngàng, cảm xúc bâng khuâng của
nhà thơ khi chợt nhận ra những tín
hiệu báo thu sang: thu đến từ những
gì vô hình mờ ảo.

Khổ thơ 1:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về

Lời tự bạch của nhà thơ
“Giữa trời đất mênh mang, giữa cái khoảnh khắc giao mùa kì lạ thì điều
khiến cho tâm hồn tôi phải lay động, phải giật mình để nhận ra, đó chính
là hương ổi. Với những người không làm thơ thì mùi hương đó gợi nhớ
đến tuổi ấu thơ, gợi nhớ đến buổi chiều vàng với một dòng sông thanh
bình, một con đò lững lờ trôi, những đàn trâu bò no cỏ giỡn đùa nhau và
những đứa trẻ ẩn hiện trong triền ổi chín ven song. Nó giống như mùi bờ
bãi, mùa con trẻ…Hương ổi tự nó xốc thẳng vào những miền thơ ấu thân
thiết trong tâm hồn chúng ta. Mùi hương đơn sơ ấy lại trở thành quý giá vì
nó đã trở thành chiếc chìa khóa vàng mở thẳng vào tâm hồn mỗi người, có
khi là cả một thế hệ…”.

b. Bức tranh thiên nhiên
lúc sang thu

Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu

PHIẾU HỌC TẬP
Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu
- Cảnh vật:......................................................................................................
+ Sông:...........................................................................................................
+ Chim:..........................................................................................................
+ Đám mây:...................................................................................................
- BPNT:.........................................................................................................
 Nhận xét..................................................................................................

SANG THU
*Không gian sang thu:
Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu
Không gian sang thu
mở ra cao hơn, rộng hơn

2 Bức tranh thiên nhiên lúc sang
thu

Cảnh
vật

Sông
dàng

dềnh

Chim vội vã

Mây vắt
nửa mình

 Không gian rộng mở, có tầng bậc vừa cao
vời vừa thoáng đãng.

Bức tranh thiên nhiên lúc sang
thu

Êm đềm, sâu lắng, không còn vội vã, hối hả

Cảnh
vật

Tận hưởng vẻ đẹp yên bình của mùa thu

Sông
dàng

dềnh

BPNT: Nhân hóa + Từ láy

Bức tranh thiên nhiên lúc sang
thu

Hành động nhanh vội, gấp gáp để bay về nơi tránh rét

Cảnh
vật

Tâm trạng xao xuyến

Chim vội vã

BPNT: Nhân hóa + từ láy

-Thủ pháp đối lập tương phản ,
nghệ thuật nhân hóa, từ láy gợi tả

><
Sông
dàng

dềnh

Chim vội vã

Đám mây mềm mại, mỏng manh

Cảnh
vật

Là cầu nối, gợi vẻ đẹp của thời khắc giao mùa

Mây vắt
nửa mình

BPNT: Nhân hóa, động từ “vắt”

=> Đám mây của mùa hạ còn sót lại trên bầu trời
thu trong xanh, nhẹ trôi như còn vương vấn, lưu
luyến không nỡ rời xa ngôi nhà mùa hạ để bước
vào ngưỡng cửa của mùa thu.

«Mây mùa hạ thường chứa nhiều màu sắc, thậm chí là giông
bão tựa hồ những ước mơ khao khát của tuổi trẻ... Tuy nhiên giữa
ước mơ và thực tại là hai thế giới luôn đối lập nhau và chẳng phải
ước mơ nào cũng thành hiện thực. Sự dang dở, sự mất mát là một
hiện thực buộc chúng ta phải chấp nhận trong cuộc sống của mình.
Ngay cả người lính cũng vậy. Rất nhiều đồng đội của tôi đã nằm lại
ở tuổi còn rất trẻ, ở ngưỡng cửa của mùa đẹp nhất trong cuộc đời.
Vì thế nên đám mây trong thơ ấy chỉ là «Vắt nửa mình sang thu»
thôi, mùa còn lại đã trở thành kí ức...»

(Lời tự bạch)

b. Bức tranh thiên nhiên lúc sang thu

 Bằng sự cảm nhận qua nhiều giác quan,
sự liên tưởng thú vị bất ngờ, với tâm hồn
nhạy cảm tinh tế của tác giả, tất cả không
gian cảnh vật như đang chuyển mình từ từ
điềm tĩnh bước sang thu.

c. Suy ngẫm của tác giả

Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.

c. Suy ngẫm của tác giả
*Thời tiết lúc sang thu:

Vẫn còn bao nhiêu nắng

Đã vơi dần cơn mưa

Sấm cũng bớt bất ngờ

Trên hàng cây đứng tuổi

Nắng ----- mưa ------ sấm

---- hàng cây

Vẫn còn ---- đã vơi ---- cũng bớt ---- đ ứng tu ổi

 Nghệ thuật đảo ngữ, ẩn dụ
Tả thực: Mùa hạ nhạt dần - thu đậm
nét hơn, quang cảnh đất trời sang thu thật
đẹp và gợi cảm.

HOẠT ĐỘNG NHÓM
Có ý kiến cho rằng: “Hai
câu thơ cuối của khổ thơ
thứ ba vừa có tính tả thực,
vừa chứa đựng nhiều hàm ý
sâu xa.”
Em có đồng ý không?
Vì sao?

SÊm còng bít bÊt ngê
Trªn hµng c©y ®øng tuæi
- Nghĩa tả thực: sấm và hàng cây lúc sang thu.
- Ý nghĩa ẩn dụ:

Sấm: vang động bất thường của
ngoại cảnh, cuộc đời.
Hàng cây đứng tuổi: Con người
từng trải sẽ có bản lĩnh vững vàng hơn
trước những tác động bất thường
của ngoại cảnh, của cuộc đời.

 Sang thu là sự chuyển mình của thiên nhiên, là
sang thu của con người và cả một lớp người nữa, là sự
chuyển mình của đất nước sang một trang mới.

Lời tự bạch của nhà thơ
“Với hình ảnh có giá trị tả thực về hiện tượng thiên
nhiên này, tôi muốn gửi gắm suy ngẫm của mình,
khi con người đã từng trải thì cũng vững vàng hơn
trước những tác dộng bất thường của ngoại cảnh, của
cuộc đời.”

SANG THU

Thiên nhiên

Con người

Đất nước

III

TỔNG KẾT

1

NỘI DUNG

 Bài thơ là sự cảm nhận tinh tế của tác giả về vẻ đẹp thiên
nhiên với những bước chuyển mình từ hạ sang thu. Đồng
thời, qua tác phẩm còn nói lên niềm xúc động, những suy
ngẫm và triết lý trong khoảnh khắc giao mùa của nhà thơ.
2

NGHỆ THUẬT

 Từ ngữ biểu cảm
 Nghệ thuật nhân hóa, ẩn dụ độc đáo
 Hình ảnh đối lập, liên tưởng

C.LUYỆN TẬP – VẬN DỤNG
Bài 1: Đọc những câu thơ hoặc bài thơ viết về mùa thu mà em
biết?
Gợi ý tìm đọc những bài thơ hay viết về mùa thu:
1. Chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến (Thu Vịnh, Thu ẩm và
Thu điếu)
2. Đây mùa thu tới – Xuân Diệu
3. Chiều sông Thương – Hữu Thỉnh
4. Tiếng Thu – Lưu Trọng Lư
5. Đất nước – Nguyễn Đình Thi

Một số đoạn thơ viết về mùa thu

Em không nghe rừng thu
Lá thu rơi xào xạc
Con nai vàng ngơ ngác
Đạp trên lá vàng khô?
(TiÕng thu - Lưu Trọng Lư­)
Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang, 
Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng; 
Đây mùa thu tới – mùa thu tới 
Với áo mơ phai dệt lá vàng.
(Đây mùa thu tới – Xuân Diệu)

Long lanh đáy nước in trời
Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng.
(Nguyễn Du)

Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội
Những phố dài xao xác hơi may.
(Nguyễn Đình Thi – Đất nước)

C.LUYỆN TẬP – VẬN DỤNG
Bài 2: Bài thơ Sang thu của Hữu Thỉnh có đoạn:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về
a. Xác định thành phần tình thái trong khổ thơ trên, nêu tác dụng?
b. Em hãy chỉ ra và phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ có trong
khổ thơ đầu của bài Sang thu?

C.LUYỆN TẬP – VẬN DỤNG
Định hướng chung:
Bài 2: Bài thơ Sang thu của Hữu Thỉnh có đoạn:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về
a. Xác định thành phần tình thái trong khổ thơ trên, nêu tác dụng?
- Thành phần tình thái được thể hiện trong khổ thơ trên được bộc lộ qua câu
thơ “Hình như thu đã về”. 
- Tác dụng: Cảm xúc “hình như” gợi cảm giác mơ hồ mong manh, chưa thật rõ
nét. Gợi cảm xúc bâng khuâng, xao xuyến đến lạ của tác giả trước bước
chuyển mùa còn có phần chầm chậm tiếc nuối.

C.LUYỆN TẬP – VẬN DỤNG
Định hướng chung:
Bài 2: Bài thơ Sang thu của Hữu Thỉnh có đoạn:
Bỗng nhận ra h­ương ổi
Phả vào trong gió se
S­ương chùng chình qua ngõ
Hình như­thu đã về
b. Em hãy chỉ ra và phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ có trong khổ thơ
đầu của bài Sang thu?
- Biện pháp nhân hóa: sương chùng chình.
- Hiệu quả nghệ thuật:
+ Nghệ thuật nhân hóa tái hiện một cách sinh động sự vận động của sương thu
nhẹ nhàng giăng mắc các ngõ xóm. Làn sương thu trở nên gần gũi như người
thiếu nữ đôi mươi với dáng vẻ nhẹ nhàng, ẩn chứa tâm trạng con người.
+ Khái quát cảm nhận tinh tế của nhà thơ về những chuyển biến trong không
gian lúc sang thu.
Bài 3: Khái quát lại toàn bộ nội dung nghệ thuật bài thơ?

(Cảnh vật thiên nhiên lúc giao mùa)

Khæ 1

Khæ 2

(Thiên nhiên)

TÝn hiÖu thu vÒ
(thÊp, hÑp, gÇn)

§Êt trêi sang thu
(cao, réng, xa)

Tình

Ngì ngµng

Ng¾m nh×n

TrÇm ng©m

(c¶m gi¸c)

(tri gi¸c)

(suy ngÉm)

Cảnh

(Cảm xúc)

Khæ 3

§æi thay s©u kÝn
(ngoµi vµo trong)

Nghệ thuật
- Nhân hóa, ẩn dụ kết hợp đối lập tương phản
- Từ ngữ giàu sức tranluongsd@gmail.com
gợi cảm, hình ảnh giàu tính tượng trưng.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
*Học bài cũ:
- Học thuộc bài thơ.
-Nắm vững những đặc sắc về nghệ thuật và nội dung của bài
thơ
- Bài tập: Viết một đoạn văn trình bày cảm nhận về tín hiệu
sang thu qua khổ thơ đầu của bài Sang thu. (Từ gợi ý bài tập 2
phần b).
- Tìm đọc những tác phẩm viết về mùa thu của Hữu Thỉnh và
các nhà thơ khác.
*Chuẩn bị bài sau: Soạn bài “ Nói với con” của Y Phương
Yêu cầu:
+ Trả lời các câu hỏi đọc hiểu văn bản.
+ Cảm thụ về một hình ảnh, biện pháp nghệ thuật độc đáo trong
bài thơ.