CHÀO MỪNG CÁC EM ĐẾN VỚI
BÀI GIẢNG HÔM NAY

KHỞI ĐỘNG
Khi hoạt động mạnh (chơi thể thao, chạy nhảy,...), cơ thể chúng ta
thường thấy nóng, ra mồ hôi và có cảm giác đói. Quá trình nào đã dẫn
đến hiện tượng trên? Hãy giải thích.
Khi hoạt động mạnh, cơ
thể thực hiện các quá
trình trao đổi chất để
cung cấp năng lượng
cho các hoạt động đó,
trong quá trình này tạo
ra nhiệt năng nên làm
thân nhiệt tăng lên tạo

Chương 1
TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ
NĂNG LƯỢNG Ở SINH VẬT

Bài 1
KHÁI QUÁT VỀ TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ
NĂNG LƯỢNG Ở SINH VẬT

I. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG ĐỐI VỚI SINH VẬT

Hãy phân tích vai trò của trao đổi chất và chuyển hóa năng
lượng đối với sinh vật. Nêu ví dụ minh họa
- Cung cấp nguyên vật liệu cho sự hình
thành chất sống, cấu tạo nên tế bào, mô, cơ
quan, hệ cơ quan và cơ thể sinh vật.
Vd: Lipid, protein trong thức
ăn cung cấp nguyên liệu cho
xây dựng màng tế bào; tạo
ra sản phẩm tham gia thực
hiện chức năng của tế bào
(như diệp lục tham gia vào
quá trình quang hợp).

I. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG ĐỐI VỚI SINH VẬT

Hãy phân tích vai trò của trao đổi chất và chuyển hóa năng
lượng đối với sinh vật. Nêu ví dụ minh họa
- Cung cấp năng lượng cho các hoạt động sống
của sinh vật như vận động, cảm ứng, sinh
trưởng và phát triển, sinh sản,…
Vd: Chất hữu cơ trong thức ăn chuyển hóa
thành ATP cung cấp năng lượng cho hoạt
động như bơi lội, chạy bộ,…

I. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG ĐỐI VỚI SINH VẬT

Hãy phân tích vai trò của trao đổi chất và chuyển hóa năng
lượng đối với sinh vật. Nêu ví dụ minh họa
- Bài tiết các chất dư thừa, chất độc hại ra
ngoài môi trường nhằm đảm bảo hoạt
động sống bình thường của cơ thể.

Ví dụ: Cơ thể bài tiết muối, urea, uric acid,
… ra ngoài môi trường

I. VAI TRÒ CỦA TRAO ĐỔI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG ĐỐI VỚI SINH VẬT

- Cung cấp cho quá trình tạo chất sống của cơ
thể, hình thành tế bào, cơ quan, cơ thể
- Tích lũy và giải phóng năng lượng phục vụ cho
các hoạt động sống
- Thải các chất độc, cặn bã dư thừa ra khỏi cơ
thể

Các dấu hiệu, các giai đoạn, các phương thức
của trao đổi chất, chuyển hoá năng lượng là gì?
Chúng ta cùng nhau làm việc nhóm để tìm hiểu
các vấn đề này

HOẠT ĐỘNG NHÓM
Nhóm 1
Hãy đưa ra
những dẫn
chứng cho thấy
ở sinh vật có
sự trao đổi chất
và chuyển hóa
năng lượng.

Nhóm 2
- Quan sát Hình
1.2, hãy mô tả
các giai đoạn
chuyển hóa
năng lượng
trong sinh giới

Nhóm 3
Quan sát
Hình 1.3, hãy
mô tả mối
quan hệ giữa
trao đổi chất
và chuyển
hóa năng
lượng ở cấp
tế bào và cơ
thể. Cho ví
dụ.

Nhóm 4
- Hãy cho biết
phương thức
trao đổi chất và
chuyển hóa
năng lượng ở
sinh vật, thực
vật.
- Hãy phân tích
vai trò của sinh
vật tự dưỡng
trong sinh giới.

GỢI Ý ĐÁP ÁN CÁC NHÓM

Nhóm 1

Hãy đưa ra những
dẫn chứng cho thấy
ở sinh vật có sự trao
đổi chất và chuyển
hóa năng lượng.

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

Hãy đưa ra những dẫn chứng cho thấy ở sinh vật có
sự trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng.
1. Thu nhận các chất từ môi trường và vận chuyển các chất trong cơ thể
2. Biến đổi các chất và chuyển hoá năng lượng
3. Thải các chất ra môi trường
4. Điều hoà

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

1. Thu nhận các chất từ môi trường và vận chuyển các chất trong cơ thể
Sinh vật thường xuyên thu nhận các chất từ môi trường và
vận chuyển đến các bộ phận trong cơ thể.
Thực vật
Lá hấp thụ khí CO2 từ không khí
và sử dụng năng lượng ánh sáng
để quang hợp cùng với nguồn
nước và muối khoáng do rễ hấp
thụ, được mạch gỗ chuyển lên lá
tham gia tổng hợp nên các chất
hữu cơ cần thiết cho cơ thể, sau
đó các chất hữu cơ được mạch
rây vận chuyển đến các bộ phân
khác nhau của cây

Thoát hơi nước
qua lá

Vận chuyển nước
và các chất lên thân

Lấy nước và
chất dinh dưỡn

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

1. Thu nhận các chất từ môi trường và vận chuyển các chất trong cơ thể
Sinh vật thường xuyên thu nhận các chất từ môi trường và
vận chuyển đến các bộ phận trong cơ thể.
Động vật
- Thức ăn và nước uống được đưa vào
hệ tiêu hoá
- O2 được hấp thụ nhờ hệ hô hấp, các
chất dinh dưỡng được vận chuyển đến
tế bào nhờ hệ tuần hoàn.

O2
CO2

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

2. Biến đổi các chất và chuyển hoá năng lượng
Các chất được biến đổi qua quá trình
Ở thực vật, năng
lượng từ ánh sáng
được tích luỹ trong
các chất hữu cơ tổng
hợp từ quang hợp,
sau đó các chất hữu
cơ được phân giải
trong quá trình hô hấp
để giải phóng năng
lượng cung cấp cho
các hoạt động sống;

ASMT

Tổng hợp (Đồng hoá- tích luỹ NL)
Phân giải (Dị hoá- giải phóng NL)
O2

? C+H?O

?C +H ?O
6

+

6

12

12

6

HÔ HẤP

QUANG HỢP
CO2

? + ?+

H 2O

?

ATP

6

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

2. Biến đổi các chất và chuyển hoá năng lượng
Các chất được biến đổi qua quá trình

Tổng hợp (Đồng hoá- tích luỹ NL)
Phân giải (Dị hoá- giải phóng NL)

Ở động vật, các chất dinh dưỡng được
tạo ra từ quá trình tiêu hoá được hấp
thụ và tổng hợp thành các chất cần
thiết, đồng thời tích luỹ năng lượng.

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

3. Thải các chất ra môi trường
Các chất không cần thiết, dư thừa và chất độc hại tạo ra
từ quá trình trao đổi chất được bài tiết ra khỏi cơ thể

Thực vật ngập mặn
thải lượng muối thừa
qua các mô tiết ở lá

Thoát hơi nước ở lá

Động vật thải nước tiểu, phân ra khỏi
cơ thể qua cơ quan tiêu hoá, …

II. CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA TRAO ĐỎI CHẤT & CHUYỂN HOÁ NL Ở SV

4. Điều hoà

hormone (ở thực vật).

Quá trình trao đổi chất và chuyển hoá
năng lượng luôn được điều chỉnh phù
hợp với nhu cầu của cơ thể thông qua

hệ thần kinh hoặc hormone
(ở động vật)

Ở thực vật
Khi gặp điều kiện
khô hạn, cơ thể thực
vật tổng hợp abscisic
acid gây ức chế trao
đổi chất và chuyển
hoá năng lượng (cây
rụng lá,...)

Ở Động vật
Hệ thần kinh sinh
dưỡng chi phối
quá trình tiêu hoá,
hấp thụ thức ăn ở
người

Nhóm 2
- Quan sát Hình 1.2, hãy
mô tả các giai đoạn
chuyển hóa năng lượng
trong sinh giới

III. CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG TRONG SINH GIỚI
Quan sát Hình 1.2, hãy
mô tả các giai đoạn
chuyển hóa năng lượng
trong sinh giới

1. Giai đoạn tổng hợp

2. Giai đoạn phân giải
3. Huy động năng lượng

III. CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG TRONG SINH GIỚI
1. Giai đoạn tổng hợp
Quan sát Hình 1.2, hãy
mô tả các giai đoạn
chuyển hóa năng lượng
trong sinh giới
- TV: Quang hợp để tổng
-hợp
TV:chất
Quang
hợp
để
tổng
hữu cơ từ chất
hợp chất hữu cơ từ chất
vô cơ nhờ NLMT chuyển
vô
cơ
nhờ
NLMT
chuyển
hoá quang năng thành
hoá quang năng thành
hoá năng.
hoá năng.
- ĐV: Đồng hoá tạo ra
chất hữu cơ từ các chất
đơn giản, tích luỹ năng
lượng

III. CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG TRONG SINH GIỚI
2. Giai đoạn phân giải
Quan sát Hình 1.2, hãy
mô tả các giai đoạn
chuyển hóa năng lượng
trong sinh giới

Chất hữu cơ phức tạp
phân giải thành chất
đơn giản, giải phóng
năng lượng thông qua
quá trình dị hoá.

III. CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG TRONG SINH GIỚI
3. Huy động năng lượng
Năng lượng tích luỹ
trong ATP được huy
động tham gia vào
quá trình: TĐC, cảm
ứng, sinh trưởng, phát
triển, sinh sản…

Nhóm 3

Quan sát Hình 1.3, hãy mô tả
mối quan hệ giữa trao đổi
chất và chuyển hóa năng
lượng ở cấp tế bào và cơ
thể. Cho ví dụ.

IV. MỐI QUAN HỆ GIỮA TĐC & CHUYỂN HOÁ NL Ở CẤP TẾ BÀO VÀ CƠ THỂ
Quan sát Hình 1.3, hãy mô tả mối
quan hệ giữa trao đổi chất và
chuyển hóa năng lượng ở cấp tế
bào và cơ thể. Cho ví dụ.
• Cơ thể lấy thức ăn, nước, muối khoáng,
các chất khí,... từ môi trường vào cơ thể
đồng thời thải các chất bài tiết, các chất
bã, sản phẩm phân huỷ từ cơ thể ra môi
trường.
• Tế bào hấp thụ các chất cần thiết từ cơ
thể, tiến hành đồng hoá và dị hoá, tạo ra
các chất bài tiết.
• Sau đó, các chất bài tiết này được vận
chuyển qua màng sinh chất ra môi
trường trong cơ thể rồi đến các cơ quan
bài tiết để thải ra môi trường ngoài.

IV. MỐI QUAN HỆ GIỮA TĐC & CHUYỂN HOÁ NL Ở CẤP TẾ BÀO VÀ CƠ THỂ
- Ví dụ: Ở động vật, cơ thể lấy thức ăn,
nước uống, oxygen,… từ môi trường, sau
đó được biến đổi nhờ hệ tiêu hóa tạo
thành các chất dinh dưỡng. Các chất dinh
dưỡng này được tế bào hấp thụ và tổng
hợp thành các chất cần thiết đồng thời
tích lũy năng lượng cho cơ thể. Đồng
thời, các chất không được sử dụng trong
thức ăn được thải ra ngoài dưới dạng
phân qua hậu môn, các chất bài tiết khác
được vận chuyển qua màng sinh chất ra
môi trường trong cơ thể rồi đi đến các cơ
quan bài tiết (phổi, thận,…) để thải ra môi
trường ngoài.

IV. MỐI QUAN HỆ GIỮA TĐC & CHUYỂN HOÁ NL Ở CẤP TẾ BÀO VÀ CƠ THỂ
Quan sát Hình 1.3, hãy mô tả mối
quan hệ giữa trao đổi chất và
chuyển hóa năng lượng ở cấp tế
bào và cơ thể. Cho ví dụ.

- TĐC luôn gắn liền với TĐNL.
- TĐC và chuyển hoá năng
lượng trong tế bào là nền tảng
để xảy ra ở cấp độ cơ thể.

Nhóm 4

- Hãy cho biết phương thức
trao đổi chất và chuyển hóa
năng lượng ở sinh vật, thực
vật.

V. CÁC PHƯƠNG THỨC TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG
Hãy cho biết phương thức trao đổi chất và
chuyển hóa năng lượng ở sinh vật, thực vật.
Quang tự dưỡng
Tự dưỡng

Hoá tự dưỡng

NL ánh sáng, nguồn carbon CO2
NL từ quá trình oxi hoá khử các chất
vô cơ, nguồn carbon CO2

sinh vật lấy chất hữu cơ trực tiếp từ
sinh vật tự dưỡng hoặc động vật khác

GỒM
Dị dưỡng

Quang dị dưỡng

NL ánh sáng, nguồn carbon: chất
hữu cơ

Hoá dị dưỡng

Nguồn NL, nguồn carbon: chất
hữu cơ

V. CÁC PHƯƠNG THỨC TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG
Một số sinh vật dị dưỡng

V. CÁC PHƯƠNG THỨC TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG
Hãy cho biết phương thức trao đổi chất và
chuyển hóa năng lượng ở sinh vật, thực vật.

Phương thức trao đổi chất và chuyển hóa
năng lượng ở thực vật là quang tự dưỡng.
Đây là phương thức sử dụng nguồn năng
lượng từ ánh sáng và nguồn carbon là
CO2 để tổng hợp chất hữu cơ.

V. CÁC PHƯƠNG THỨC TRAO ĐỔI CHẤT AVF CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG
Hãy phân tích vai trò của sinh vật tự dưỡng
trong sinh giới.

- Cung cấp O2, đảm bảo cho hoạt
động sống của hầu hết sinh vật.
- Cung cấp thức ăn, nơi ở và
nơi sinh sản cho động vật.
- Điều hòa khí hậu: tạo nhiệt độ,
độ ẩm thuận lợi cho sự tồn tại và
phát triển của sinh vật.

LUYỆN TẬP

LUYỆN TẬP
Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng trong cơ thể sinh
vật có thể tiến hành độc lập được không? Tại sao?

Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng luôn
luôn gắn liền với nhau, không thể tiến hành
độc lập. Cả hai quá trình hoạt động bổ sung và
phụ thuộc lẫn nhau, cung cấp năng lượng cho
các hoạt động sống của cơ thể; xây dựng, duy
trì, sửa chữa các tế bào, mô, cơ quan của cơ
thể và loại bỏ chất thải ra khỏi cơ thể.

VẬN DỤNG

VẬN DỤNG
Dựa vào vai trò của sinh vật tự dưỡng trong sinh giới, hãy giải
thích vì sao người ta thường trồng nhiều cây xanh ở các công
viên, khu dân cư,…
- Cây xanh có khả năng hấp thụ CO2 và giải phóng O2 thông
qua quá trình quang hợp, giúp cân bằng khí CO2 và O2 trong
khí quyển; góp phần điều hòa khí hậu, giảm hiệu ứng nhà kính
và bảo vệ môi trường.
- Tán cây xanh rộng giúp cản bụi bẩn, một số cây xanh có khả
năng hấp thụ khí độc → tạo ra bầu không khí trong sạch, an
toàn cho sức khỏe của con người.
- Cây xanh có quá trình thoát hơi nước giúp điều hòa nhiệt độ
không khí → tạo sự thoáng mát, dễ chịu.
- Cây xanh giúp giảm ô nhiễm tiếng ồn.
- Cây xanh giúp làm đẹp không gian → giúp con người cảm
thấy thư giãn.

VẬN DỤNG

Dự án: Trồng cây xanh trong khuôn viên
trường học hoặc tổ dân phố/ làng/ xã

Dặn dò:
- Xem lại bài đã học
- Làm bài tập về nhà
- Chuẩn bị bài tiếp theo