Thứ Ba, ngày 7 tháng 3 năm
2023
Lịch sử

Bài 9: Trịnh – Nguyễn phân
tranh. Công cuộc khẩn hoang và
sự phát triển của thành thị (Thế
kỉ XVI - XVIII)

MỤC TIÊU
Sau bài học, em:
- Trình bày được hoàn cảnh dẫn đến tình trạng nước ta bị
chia cắt và hiểu được hậu quả của sự chia cắt đó. Từ đó, có
thái độ phê phán những phe phái phong kiến đã gây ra sự
chia cắt đất nước.
- Nêu được công lao của các chúa Nguyễn trong việc tổ chức
khẩn hoang ở Đàng Trong.
- Mô tả được một số thành thị trong các thế kì XVI – XVIII.

A. Hoạt động cơ bản
1. Tìm hiểu về tình hình nước ta ở thế kỉ
XVI
a) Đọc kĩ đoạn hội thoại dưới đây:

A. Hoạt động cơ bản
1. Tìm hiểu về tình hình nước ta ở thế kỉ XVI
b) Hỏi bạn và thầy/cô giáo những gì em chưa hiểu khi đọc đoạn hội thoại
  c) Suy nghĩ và trả lời câu hỏi sau:
- Hãy nêu những dẫn chứng cho thấy nhà Hậu Lê bắt đầu suy yếu từ đầu thế kỉ XVI?
   - Hậu quả của việc chia cắt Nam Triều và Bắc Triều là gì?
* Những dẫn chứng cho thấy nhà Hậu Lê bắt đầu suy yếu từ đầu thế kỉ XVI là:
   - Vua quan chỉ bày trò ăn chơi xa xỉ suốt ngày đêm bắt nhân dân xây thêm cung
điện.
   - Quan lại trong triều thì chia thành phe phái, đánh giết lẫn nhau để giành quyền lực.
   - Đất nước rời vào cảnh loạn lạc, nghèo đói.
* Hậu quả của việc chia cắt Nam Triều và Bắc Triều là:
   - Đất nước chia cắt
   - Gây ra cuộc nội chiến kéo dài 50 năm

BẮC TRIỀU

NAM TRIỀU

Lược đồ địa phận Bắc Triều- Nam Triều và Đàng Trong, Đàng Ngoài

ạ
M

ă
cĐ

ng

D

g
n
u

à
h
N

Bắc triều

M

Nhà Hậu Lê
suy yếu

Ng
uy
ễ

Nh
à

ạc

Lê

Hơn 50 năm
Năm1592 chiến tranh chấm dứt

nK

im

Nam triều

Nam - Bắc triều là triều đình của hai dòng họ phong kiến: Lê - Mạc.
Trong suốt 50 năm chiến tranh Nam - Bắc triều liên tiếp xảy ra. Mãi
đến năm 1952, Nam triều chiếm được Thăng Long, chiến tranh Nam Bắc triều mới chấm dứt.

.

MẠC ĐĂNG DUNG

Mạc
Mạc Đăng
Đăng Dung
Dung nhận
thuở nhỏ,
binh nhà
quyền
nghèo,
của vua
nhờLê
luyện
để dẹp
võ có
quân
sứcphản
khỏe
loạn.
tốt tự kiếm tiền nuôi thân.

Thành Đông Kinh
(Bắc triều)

Di tích thành nhà Mạc (Thành phố Lạng Sơn)

Nguyễn Kim ông được xem là người lãnh đạo trên thực tế của chính
quyền và quân đội Lê trung hưng, đã tích cực đối kháng nhà Mạc
 sau khi nhà Lê sơ sụp đổ

Không phải là vua, Nguyễn
Kim vẫn được phong là Triệu
Tổ Tĩnh Hoàng Đế

Miếu Triệu Tổ thờ Nguyễn Kim
trong Kinh thành Huế

“Có thể nói ônng Nguyễn Kim được
xem là người mở đầu của vương hệ.
Nhưng người ta không gọi là Thủy
Tổ (bởi Thủy Tổ họ Nguyễn được xác
định là Nguyễn Bặc, vị tể tướng có
công lập vua Đinh Tiên Hoàng) mà
gọi là Triệu Tổ, là vị mở đầu cho sự
khai sáng vương triều các chúa
Nguyễn sau này”.

Thành Tây Đô (Nam triều)

2. Tìm hiểu về sự phân chia Đàng trong - Đàng ngoài
a) Đọc đoạn văn SGK kết hợp quan sát lược đồ địa phận Đàng Trong, Đàng
Ngoài:   
b) - Hãy kể lại quá trình đất nước bị
chia thành Đàng trong và Đàng
ngoài. Xác định trên lược đồ ranh
giới chia cắt Đàng trong và Đàng
ngoài?
c) Thảo luận và trả lời câu hỏi: Đất
nước bị chia cắt dẫn đến hậu quả gì?

Quá trình đất nước bị chia thành Đàng trong và Đàng ngoài là:
• Sau khi chiến tranh Nam - Bắc triều kết thúc, Trịnh Kiểm (con rể
Nguyễn Kim) tranh giành và thâu tóm quyền lực
• Nguyễn Hoàng (con trai Nguyễn Kim) vào Thuận Hóa, Quảng
Nam xây dựng lực lượng chống lại Trịnh Kiểm.
• Trong 50 năm, hai bên họ Trịnh và họ Nguyễn đánh nhau 7 lần.
• Cuối cùng, hai bên quyết định lấy sông Gianh làm ranh giới chia
cắt đất nước (Đàng ngoài từ sông Gianh trở ra, Đàng trong từ sông
Gianh trở vào).

Lược đồ địa phận Bắc Triều - Nam Triều và Đàng Trong - Đàng Ngoài.

SôngSông
Gianh
tronghiện
kháng
Gianh
nay chiến

-Đất
Thảo
luậnbịvàchia
trả cắt
lời dẫn
câu hỏi:
nước
đến
Đất
hậunước
quả:bị chia cắt dẫn đến hậu
• Đất
quả
gì?nước bị chia cắt
• Đàn ông phải ra trận chém giết
lẫn nhau, vợ xa chồng, con
không thấy bố…
• Kìm hãm sự phát triển của đất
nước
=> Mọi hậu quả của sự chia
cắt đều đổ lên đầu người dân
vô tội của cả hai miền.
Lược đồ địa phận Bắc Triều - Nam Triều và Đàng Trong - Đàng Ngoài.

Nhà Lê suy yếu

g
n
ă
Đ
ạc
M

Bắc triều

g
n
u
D

Ng
uy
ễ

Hơn 50 năm

nK

im

Nam triều

Năm1592 chiến tranh chấm dứt

Họ Trịnh

Khoảng 50 năm

Đàng Ngoài

Đất nước bị chia cắt

Đánh nhau 7 lần

Họ Nguyễn

Đất nước bị chia cắt, đời sống
nhân dân vô cùng khổ cực.

Đàng Trong

3. Khám phá quá trình khẩn hoang ở Đàng trong
   a) Đọc kĩ đoạn hội thoại sau:

3. Khám phá quá trình khẩn hoang ở Đàng trong
b) Hỏi bạn và thầy/cô giáo những gì em chưa hiểu khi đọc đoạn hội
thoại.
c) Xác định các địa danh thuộc vùng khai khẩn đất hoang trong thời
chúa Nguyễn trên lược đồ. 

3. Khám phá quá trình khẩn
hoang ở Đàng trong
c) Xác định các địa danh thuộc
vùng khai khẩn đất hoang trong
thời chúa Nguyễn trên lược đồ. 

3. Khám phá quá trình khẩn hoang ở Đàng trong
d) Trao đổi và thống nhất trả lời các câu hỏi sau:
- Các chúa Nguyễn đã có chính sách gì trong quá trình khẩn hoang?
Khẩn
hoang
là gì?

Là con
người đi
khai phá
vùng đất
hoang để
ở, sản
xuất và
trồng trọt.

Cuối thế kỉ XVI, các chúa Nguyễn rất quan tâm tới việc khai
khẩn đất hoang, mở rộng diện tích sản xuất.

1. Lực lượng nào là chủ yếu trong cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong?
Nông dân,
quân
lính
được
phép
đem
cả
gia
đình
vào
Nam
khẩn
A. Nông dân.
B. Quân lính.
hoang lập làng, lập ấp.
C. Tất cả các lực lượng trên.

2. Các chúa
Nguyễn
đã cóhoang
biện pháp
gì giúp
khẩn thực
hoang?
Những
người
khẩn
được
cấpdân
lương
trong nửa năm
A. Dựng
dân cụ,
khẩnrồi
hoang.
B. Cấp
hạt giống
gieophá
trồng.
cùng
mộtnhà
sốcho
nông
chia thành
từng
đoàn,cho
đidân
khai
đất
C. Cấp lương thực trong nửa năm và một số nông cụ cho dân khẩn hoang.
hoang.

Sông Gianh

Họ đi đến Phú Yên, Khánh
Hòa, Nam Trung Bộ,
Tây Nguyên và đồng bằng
sông Cửu Long.

QUẢNG NAM

TÂY
NGUYÊN

G
N
SÔ
G NG
N
O
BẰ L
G ỬU
N
C
ĐỒ

G
N
U
R
T
Ộ
AM B
N

PHÚ
YÊN
KHÁNH
HÒA

3. Đoàn người khẩn hoang đã đi đến
những đâu?
A. Họ đến vùng đất Phú Yên, Khánh
Hòa, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên.
B. Họ đến vùng đồng bằng sông Cửu
Long.
C. Họ đến tất cả những nơi trên để
khẩn hoang.

4. Người đi khẩn hoang đã làm gì ở những nơi họ đến?

Đi đến đâu họ lập làng, lập ấp đến đó. Họ vỡ đất để trồng trọt,
A. Lập làng, lập ấp mới, vỡ đất để trồng trọt, chăn nuôi, buôn bán,...
chăn
nuôi, buôn bán, ... tạo nên những xóm làng đông đúc, trù
B. Vỡ đất để trồng trọt, chăn nuôi, buôn bán,....
phú.
C. Lập làng, lập ấp mới.

Chăm

Kinh

Khơme

Xơ-đăng, Gia-rai,
Ê-đê...

Người Chăm

Người Khơ-me

Người Ê - Đê

Người Gia-Rai

3. Khám phá quá trình khẩn hoang ở Đàng trong
d) Trao đổi và thống nhất trả lời các câu hỏi sau:
- Kết quả của quá trình khẩn hoang là gì?
Kết quả của quá trình khẩn
hoang là:
+ Nhiều làng, nhiều ấp mới
được thành lập
+ Từ vùng đất hoang vắng trở
thành vùng đất có những xóm
làng đông đúc.
+ Chúa Nguyễn được làm chủ
cả một vùng biển, vùng đảo
rộng lớn.

- Cuộc sống chung giữa các
dân tộc phía Nam đã đem
lại kết quả gì?
Cuộc sống hoà hợp, nền
văn hoá của các dân tộc
hoà vào nhau tạo nên nền
văn hoá chung của dân tộc
Việt Nam.

Từ cuối thể kỉ XVI, các Chúa Nguyễn đã đẩy
mạnh công cuộc khẩn hoang Đàng Trong, xóm
làng được hình thành và phát triển, bờ cõi được
mở mang, làm chủ cả biển, đảo ( trong đó có
Hoàng Sa, Trường Sa)

4. Khám phá các thành thị ở Đàng Ngoài.
a) Cùng nhau quan sát hình 3 và đọc các ghi chép của người nước ngoài về hai thành thị ở Đàng Ngoài:

Hình 3. Một góc Thăng Long
ở thế kỉ XVIII (tranh cổ)

Thăng Long có thể so sáng với nhiều
thành thị ở Châu Á, nhưng lại đông dân hơn.
Những ngày phiên chợ, dân các làng lân cận
kĩu kịt gánh hàng hóa đến đông không thể
tưởng tượng được. Đất Thăng Long nhiều nhà
ở sán sát. Phường Hàng Ngang, Hàng Đào là
nơi bán quần áo và các đồ tơ, lụa. Phường
Hàng Buồm cũng là nơi buôn bán huyên náo.

“Thứ nhất Kinh Kì (Thăng Long), thứ nhì Phố Hiến (ở tỉnh Hưng Yên)”. Phố Hiến có trên
2000 nóc nhà của các cư dân từ nhiều nước đến ở. Trong đó, người Trung Quốc và người Nhật
Bản rất đông. Ngoài ra, còn có người Hà Lan, Anh, Pháp. Nơi đây buôn hang hóa tấp nập.

Trung

Thăng Long

Thăng Long

Phố Hiến
S.
Gi
an

Phố Hiến

h

Th¸i Lan

Hội An

Cam-pu-chia

LƯỢC ĐỒ CÁC THÀNH THỊ VIỆT NAM THẾ KỈ XVI- XVII

4. Khám phá các thành thị ở Đàng Ngoài.

b) Thống nhất câu trả lời sau:
Quan sát hình 3. Một góc Thăng Long
ở thế kỉ XVII, chúng ta thấy những gì
trên bờ và trên mặt sông Cái (sông
Hồng ngày nay)?
Bức ảnh cho chúng ta cảm nhận như
thế nào về Thăng Long thời kì này?
Thăng Long ở thế kỉ XVII rất nhộn nhịp và đông đúc, phát triển hơn nhiều
so với trước đó.
   - Trên bờ, người dân, thương lái tập nập mua bán, trao đổi hàng hóa.
   - Dưới mặt sông Cái thuyền bè của các thương lái đi lại nhộn nhịp.
Như vậy, qua bức tranh này, em cảm nhận được sự phát triển và vươn lên
của Thăng Long. Đó là một tín hiệu vui cho đất nước.

HìnhThăng
1: Một
gócxưa
Thăng
Long
ở thế
XVII
(tranh
Cảnh
Long
( Hà Nội
ngày
nay kỉ
hayXVIcòn gọi
là kinh
kì cổ)

Phố Hàng Bạc

Phố Hàng Đồng

Phố Hàng Đường

Phố Hàng Đào
Phố Hàng Ngang

Thăng Long-Hà Nội
Ngày nay

Ngày 31 tháng 7
năm 2010 Ủy ban
di sản thế giới của
UNESCO đã công
nhận khu Trung
tâm Hoàng thành
Thăng Long - Hà
Nội là di sản văn
hóa thế giới.
Thăng
Long Long
– Hà Nội
Hoàng Thành
Thăng
– Hà Nội

5. Khám phá các thành thị ở Đàng Trong
a) Cùng nhau quan sát bức tranh và đọc những ghi chép dưới đây về thành thị Hội An
Hội An là thương cảng lớn nhất ở Đàng
Trong. Các nhà buôn Nhật Bản cùng với một
số cư dân địa phương đã lập nên đô thị này.
Năm 1618, một giáo sĩ người Pháp đã nhận
xét Hội An “là hải cảng đẹp nhất, nơi mà
thương nhân ngoại quốc thường lui tới buôn
bán”.
Ngày 5-12-1999, phố cổ Hội An được
UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế
giới.
Hình 4. Một góc Hội An
ở thế kỉ XVII (tranh cổ)

Trung

Thăng Long

Phố Hiến
S.
Gi
an

Hội An

h

Th¸i Lan

Hội An

Cam-pu-chia

LƯỢC ĐỒ CÁC THÀNH THỊ VIỆT NAM THẾ KỈ XVI- XVII

5. Khám phá các thành thị ở Đàng Trong
b) Thống nhất câu trả lời sau:
Nhìn vào bức tranh "Một góc Hội An
ở thế kỉ XVII" chúng ta thấy những
gì? Bức tranh cho chúng ta cảm nhận
như thế nào về Hội An thời bấy giờ?

- Nhìn vào bức tranh " Một góc Hội An ở thế kỉ XVII" chúng ta thấy Hội An là
một thương cảng lớn với lượng tàu thuyền qua lại buôn bán, trao đổi hàng hóa tấp
nập. Không chỉ các thương lái trong nước mà còn có các thương lái từ các nước
khác.
   - Như vậy, qua bức tranh ta thấy, Hội An là một thành thị đã và đang ngày càng
phát triển ở Đàng Trong, đây là một thương cảng lớn, hoạt động buôn bán diễn ra
nhộn nhịp và được nhiều thương nhân nước ngoài thường lui tới buôn bán.

Hội An xưa