THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT:

BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

I. HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
1. Ví dụ:
Hãy chỉ ra các cụm từ có sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ trong hai câu thơ và nêu tác
dụng của biện pháp tu từ đảo ngữ trong mỗi câu thơ.
Tìm nơi thăm thẳm rừng sâu
Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa ban.
(Nguyễn Đức Mậu, Hành trình của bầy ong)

- thăm thẳm rừng sâu
+Tính từ “thăm thẳm” được đảo lên trước cụm từ “rừng sâu”.
-> Nhấn mạnh không gian hoang vắng, nguyên sơ của rừng già.
- Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa ban.
+ Vị ngữ “bập bùng” được đảo lên trước chủ ngữ “hoa chuối”.
+ Vị ngữ “trắng” được đảo lên trước chủ ngữ “hoa ban”.
-> Làm nổi bật màu đỏ của hoa chuối rừng như ngon lửa giữa ngàn xanh và không gian
tràn ngập sắc trắng của hoa ban.

2. Bài học:
a. Khái niệm:
Biện pháp tu từ đảo ngữ được tạo ra bằng cách thay đổi vị trí thông
thường của các từ ngữ trong câu.
b. Đặc điểm:
- Đảo các thành tố trong cụm từ.
- Đảo các thành phần trong câu.
c. Tác dụng:
Nhấn mạnh nội dung biểu đạt ở từ ngữ được đảo lên trước.
- Nhấn mạnh các đặc điểm (màu sắc, đường nét…), hoạt động, trạng thái
của sự vật, hiện tượng.
- Gợi ấn tượng rõ hơn hoặc bộc lộ cảm xúc của người viết (người nói).

II. LUYỆN TẬP
1. Chỉ ra chỗ có sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ trong các trường
hợp sau:
a. Lặn lội thân cò khi quãng vắng
Eo sèo mặt nước buổi đò đông.
(Trần Tế Xương, Thương vợ)

- Lặn lội thân cò
- Eo sèo mặt nước
b. Xóm làng xanh mát bóng cây,
Sông xa trắng cánh buồm bay lưng trời.
(Trần Đăng Khoa, Quê em)

- xanh mát bóng cây
- trắng cánh buồm bay

c. Chị Dậu về đến đầu nhà đã nghe tiếng khóc khàn khàn của hai đứa
trẻ. Sấp ngửa, chị chạy vào cổng, quẳng cả rổ mẹt, mê nón xuống sân,
rồi vội vàng chị vào trong nhà.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)
- Sấp ngửa, chị chạy vào cổng
- vội vàng chị vào trong nhà

2. Đọc đoạn thơ sau và thực hiện các yêu cầu ở dưới:
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua Đèo Ngang)

a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ trong đoạn thơ?
b. Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đảo ngữ trong từng câu thơ.

Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ?
b. Phân tích tác dụng của biện
pháp tu từ đảo ngữ trong từng
câu thơ.

a. Cả bốn câu thơ đều sử dụng biện pháp tu từ
đảo ngữ.

Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ?
b. Phân tích tác dụng của biện
pháp tu từ đảo ngữ trong từng
câu thơ.

b. Tác dụng:
- Câu 1: Theo trật tự ngữ pháp thông thường của
tiếng Việt, từ “lom khom” lẽ ra đặt sau cụm từ “
tiều vài chú” và từ “tiều” đặt sau “vài chú” ,
nhưng ở đây lại được tác giả đảo vị trí lên trước,
có tác dụng nhấn mạnh tư thế, hình dáng nhỏ bé
của con người; từ đó làm nổi bật lên khung cảnh
hùng vĩ, hiểm trở của Đèo Ngang.

Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ?
b. Phân tích tác dụng của biện
pháp tu từ đảo ngữ trong từng
câu thơ.

b. Tác dụng:
- Câu 2: Theo trật tự ngữ pháp thông thường của
tiếng Việt, từ “lác đác” lẽ ra đặt sau cụm từ “
chợ mấy nhà” và từ “chợ” đặt sau “mấy nhà” ,
nhưng ở đây lại được tác giả đảo vị trí lên trước,
có tác dụng nhấn mạnh số lượng ít ỏi và sự thưa
thớt của những ngôi nhà; từ đó gợi không khí
vắng vẻ, hoang sơ của núi rừng.

Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ?
b. Phân tích tác dụng của biện
pháp tu từ đảo ngữ trong từng
câu thơ.

b. Tác dụng:
- Câu 3, 4: Cụm từ “nhớ nước”, “đau lòng”,
“thương nhà”, “mỏi miệng” được đảo vị trí, có
tác dụng thể hiện nỗi niềm hoài cổ - nhớ tiếc quá
khứ vàng son đã trôi qua và tâm trạng hoài
hương – nhớ gia đình, quê hương.

3. Nêu tác dụng của biện pháp tu từ đảo ngữ trong các đoạn thơ sau:
a. Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim, dáo dác bay.
(Nguyễn Đình Chiểu, Chạy giặc)

b. Con đê cát đỏ cỏ viền
Leng keng nhạc ngựa ngược lên chợ Gò.
(Hoàng Tố Nguyên, Gò Me)

c. Ngày hôm sau ồn ào trên bến đỗ
Khắp dân làng tấp nập đón ghe về.
(Tế Hanh, Quê hương)

a. Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim, dáo dác bay.
(Nguyễn Đình Chiểu, Chạy giặc)

-> Nhấn mạnh tình cảnh bơ vơ, tan tác; tâm trạng hoang mang, sợ hãi
của con người và vạn vật khi chiến tranh bất ngờ ập đến; thể hiện được
nỗi buồn thương, đau đớn trước cảnh nước mất, nhà tan, nhân dân lầm
than.
b. Con đê cát đỏ cỏ viền
Leng keng nhạc ngựa ngược lên chợ Gò.
(Hoàng Tố Nguyên, Gò Me)

-> Gợi ấn tượng về những âm thanh rộn rã, tươi vui của tiếng nhạc ngựa
và thể hiện niềm vui trước nhịp sống bình yên, thân thuộc của quê
hương.

c. Ngày hôm sau ồn ào trên bến đỗ
Khắp dân làng tấp nập đón ghe về.
(Tế Hanh, Quê hương)

-> Nhấn mạnh không khí đông vui, nhịp sống sôi động nơi làng chài khi
đón những con thuyền đầy ắp cá, bình yên trở về sau chuyến ra khơi.

4. Đặt câu có dùng biện pháp tu từ đảo ngữ và nêu tác dụng của
chúng.
Lấp lánh trên trời những vì sao đêm.
-Biện pháp tu từ: Đảo ngữ (đưa vị ngữ “Lấp lánh trên trời” lên trước
chủ ngữ “những vì sao đêm”).
-Tác dụng: Nhấn mạnh vẻ đẹp rực rỡ, huyền ảo của bầu trời đêm; làm
cho câu văn thêm sinh động, giàu hình ảnh và gợi cảm xúc hơn.