Khi đọc thơ song thất lục bát, em cần:
- Xác định và phân tích được một số yếu tố thi
luật của thơ song thất lục bát
- Làm rõ nét độc đáo của bài thơ thể hiện qua
từ ngữ, hình ảnh, bố cục, mạch cảm xúc
- Xác định và phân tích tình cảm, cảm xúc, cảm
hứng chủ đạo, chủ đề, tư tưởng, thông điệp
của văn bản thông qua hình thức nghệ thuật

Tiết 103 - Đọc mở rộng theo thể loại:

TÌ BÀ HÀNH
(Bạch Cư Dị)

I. Trải nghiệm
cùng văn bản

II. Suy ngẫm
và phản hồi

1. Đặc điểm thi luật thơ song thất lục bát
PHT số 1. Đọc khổ thơ số 1 và 5 hoàn thành phiếu

Số chữ, số dòng - Mỗi khổ thơ gồm cặp song thất (bảy tiếng) và cặp lục bát (sáu trong 1 khổ
tám tiếng).

Vần

- Tiếng cuối của dòng thất đầu tiên hiệp vần với tiếng thứ năm của
dòng thất tiếp theo (vần trắc). Tiếng cuối của dòng thất tiếp theo hiệp
vần với tiếng cuối của dòng lục (vần bằng). Tiếng cuối của dòng lục
hiệp vần với tiếng thứ sáu của dòng bát (vần bằng). Tiếng cuối của
dòng bát hiệp vần với tiếng thứ năm của dòng thất kế đó (vần bằng)
và cứ thế tiếp tục.

Nhịp

- Hai dòng thất được ngắt nhịp lẻ, thường là 3/4; dòng lục và dòng
bát ngắt nhịp linh hoạt hơn (dòng lục thường ngắt nhịp 3/3 và 2/2/2,
dòng bát thường ngắt nhịp 2/2/2/2).

2. Nghệ thuật miêu tả tiếng đàn
Các lần đàn
Lần 1

Lần 2

Lần 3

Từ ngữ, hình ảnh

Nghệ thuật miêu tả tiếng đàn

Lần 1:
Đàn ai nghe vẳng ven sông
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh.

 Tiếng đàn được tả văng vẳng từ
xa và im bặt khi có người hỏi thăm

Lần 2:

- Vặn đàn mấy tiếng dạo qua/ Dẫu chưa nên khúc tình đà thoảng bay…
- Ngón buông bắt khoan khoan dìu dặt/ Trước Nghê thường sau thoắt Lục yêu
… Nước tuôn róc rách, chảy mau xuống ghềnh”
- Bình bạc vỡ tuôn đầy dòng nước/ Ngựa sắt giong, xô xát tiếng đao/ Cung đàn
chọn khúc thanh tao/ Tiếng buông xé lụa lựa vào bốn dây.”
 Khi người ca nữ được mời đến đàn, tiếng đàn đã gần kề ngay bên tai, ngay
trước mặt “Vặn đàn mấy tiếng dạo qua/ Dẫu chưa nên khúc tình đà thoảng
bay”; đồng thời được miêu tả cụ thể, trực tiếp: “Ngón buông bắt khoan khoan
dìu dặt/ Trước Nghê thường sau thoắt Lục yêu”. Tiếng đàn biến hoá linh hoạt
không ngừng, lúc được ví như mưa rào, như câu chuyện thầm thì, như hạt
châu nảy trên mâm ngọc, như tiếng chim hót, như nước suối tuôn; lúc như xé
lụa; lúc lại như “Bình bạc vỡ tuôn đầy dòng nước/ Ngựa sắt giong, xô xát
tiếng đao”... Tiếng đàn ấy “não ruột”, muốn “giãi bày hết nỗi trước sau muôn
vàn”, trải lòng về một cuộc đời sóng gió, thăng trầm của người ca nữ.
 Những câu thơ miêu tả âm thanh nhưng lại tràn ngập hình ảnh, đắm đuối, mê
say, rung động lòng người. Cả người nghe lẫn người diễn tấu đều bị chinh phục bởi
sức mạnh kì diệu của tiếng đàn.

Lần 3:

Lại ngồi lựa phím đàn đà kíp dây
Nghe não ruột khác tay đàn trước
Khắp tiệc hoa sướt mướt lệ rơi.
 Sau khi kể về cuộc đời mình, người ca nữ “Lại ngồi
lựa phím đàn đà kíp dây”, tiếng đàn lại vang lên “Nghe
não ruột khác tay đàn trước/ Khắp tiệc hoa sướt mướt
lệ rơi”. Lúc này, cảm xúc của người ca nữ đã nhận được
sự đồng cảm của tác giả Bạch Cư Dị. Cảm xúc của
người diễn tấu và người nghe đã hoà làm một, đạt đến
sự đồng điệu.

2. Nghệ thuật miêu tả tiếng đàn
- Với những từ ngữ, hình ảnh giàu tính thơ, tính
nhạc, tính họa khiến nghệ thuật miêu tả tiếng đàn
của Bạch Cư Dị rất tinh tế, kết hợp hài hòa giữa
âm thanh và hình ảnh.
=> Qua đó, tiếng đàn trở thành phương tiện để
giãi bày cảm xúc và phản ánh cuộc đời sóng gió
của người ca nữ.

 Có thể xem tác giả - người nghe đàn là tri âm của người ca nữ đánh
đàn được không? Căn cứ vào đâu để có thể khẳng định như vậy?
- “Tri âm” chính là nghe tiếng đàn mà hiểu tiếng lòng của người
chơi đàn.
- Tác giả – người nghe đã tiếp nhận tiếng đàn từ xa đến gần, tiếng
đàn lúc đầu là đối tượng thưởng thức, sau đã trở thành sự đồng
điệu, đồng cảm, hoà làm một với tâm tình của tác giả. Giang
Châu Tư Mã hiểu cuộc đời thăng trầm, vất vả của người ca nữ,
rồi ngẫm đến cuộc đời cũng đầy gian truân, lận đận của bản thân.
Bạch Cư Dị trông người mà ngẫm đến mình, không ngăn được
nước mắt rơi.
 Có thể xem tác giả - người nghe đàn là tri âm của
người ca nữ đánh đàn.

3. Mạch cảm xúc của văn bản
Bố cục
Phần 1
(từ dòng 1 đến
dòng 12)
Phần 2
(từ dòng 13 đến
dòng 40)
Phần 3
(từ dòng 77 đến
dòng 88)

Mạch cảm xúc
- Nỗi buồn man mác trong khung cảnh khuya trên
bến Tầm Dương văng vẳng tiếng đàn.
- Cảm xúc trào dâng theo tiếng đàn nhiều cung
bậc như chính cuộc đời ba chìm bảy nổi của
người ca nữ.
- Cảm xúc lắng đọng của những người đồng điệu,
tri âm.

4. Chủ đề, cảm hứng chủ đạo, thông điệp văn bản
a. Chủ đề: Sự đồng cảm với nỗi niềm và thân phận
người ca nữ.
b. Cảm hứng chủ đạo: Cảm hứng về sự đồng
điệu của những cảm xúc đẹp đẽ, sâu lắng giữa
người chơi đàn và người nghe đàn.
c. Thông điệp văn bản: Nghệ thuật cần có sự
đồng cảm giữa người nghệ sĩ và người thưởng
thức.

Tạm biệt các em!