Tiết 68-70. Văn bản:
CHIẾC LƯỢC NGÀ
(Trích)
- Nguyễn Quang Sáng -
I. GIỚI THIỆU CHUNG:
1. Tác giả:
- Nguyễn Quang Sáng (1932– 2014)
- Quê: An Giang
- Ông tham gia cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ.
- Ông bắt đầu sáng tác từ sau 1954.
- Truyện ông chủ yếu viết về cuộc sống và con người Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến cũng như sau hòa bình.
2. Tác phẩm:
- Vị trí: thuộc phần giữa của truyện.
- Hoàn cảnh ra đời và xuất xứ: Viết năm 1966 (tác giả đang hoạt động ở chiến trường Nam bộ), được in trong tập truyện cùng tên.
- Đọc- Kể tóm tắt nội dung đoạn trích
Ông Sáu về thăm gia đình. Bé Thu không nhận ba vì vết thẹo trên mặt.
Thu nhận ra ba cũng là lúc ông Sáu phải ra đi.
Ông Sáu dồn hết tình cảm vào làm chiếc lược ngà
Trước lúc hi sinh, ông còn kịp đưa cây lược cho người bạn
- Tóm tắt truyện:
Ông Sáu xa nhà đi kháng chiến, mãi đến khi con gái lên 8 tuổi ông mới có dịp về thăm nhà, thăm con. Bé Thu không nhận ra cha vì vết sẹo trên mặt làm ba em không còn giống với người trong bức ảnh chụp mà em đã biết. Em đối xử với ba như người xa lạ. Đến lúc em nhận ra cha, tình cha con thức dậy mãnh liệt trong em thì cũng là lúc ông Sáu phải ra đi. Ở khu căn cứ, người cha dồn hết tình cảm yêu quý, nhớ thương đứa con vào việc làm một chiếc lược bằng ngà voi để tặng cô con gái bé bỏng. Trong một trận càn, ông hi sinh. Trước lúc nhắm mắt, ông còn kịp trao cây lược cho một người bạn gửi về cho bé Thu.
- Thể loại: Truyện ngắn.
- Phương thức biểu đạt: Tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm.
- Ngôi kể: Thứ nhất (bằng lời của bác Ba).
=> Câu chuyện tin cậy, khách quan,…
- Bố cục: 3 phần.
+ Phần 1 (từ đầu đến "chị cũng không muốn bắt nó về"): Ông Sáu trở về thăm nhà trong ba ngày nghỉ phép nhưng bé Thu không nhận ông là ba.
+ Phần 2 (tiếp theo đến "vừa nói vừa từ từ tuột xuống"): Bé Thu nhận ra ba và cuộc chia tay của hai cha con.
+ Phần 3 (đoạn còn lại): Ông Sáu hi sinh ở chiến trường và chuyện chiếc lược ngà.
- Tình huống truyện:
Hai tình huống:
+ Hai cha con gặp nhau sau tám năm xa cách, nhưng Thu không nhận ra cha, đến lúc nhận ra và biểu lộ tình cảm thắm thiết thì ông Sáu phải ra đi.
+ Ở khu căn cứ, ông Sáu dồn tất cả tình yêu thương và mong nhớ con vào việc làm chiếc lược ngà để tặng con, nhưng ông đã hi sinh khi chưa kịp trao món quà ấy cho con gái.
=> Tình cha con sâu nặng, cao đẹp trong hoàn cảnh éo le của chiến tranh.
- Ý nghĩa nhan đề:
Chiếc lược ngà đã trở thành một hình tượng nghệ thuật chứa đựng tình cảm cha con sâu nặng, thiêng liêng.
Với bé Thu “chiếc lược ngà” là kỷ vật của người cha, là nỗi nhớ thương của người cha nơi chiến khu dành cho mình. Cầm chiếc lược trong tay, bé Thu được sưởi ấm bởi tình cha, như có người cha ở bên.
Với ông Sáu, Chiếc lược ngà đã trở thành một vật quý giá, thiêng liêng. Nó chứa đựng bao nhiêu tình cảm yêu mến, nhớ thương mong đợi của người cha và làm dịu đi nỗi ân hận đã đánh con của ông. Trao cây lược cho con, ông Sáu như đã nói được với con gái yêu tình cảm của mình.
Chiếc lược ngà không chỉ nói lên tình cha con thắm thiết, sâu nặng mà còn gợi cho người đọc thấm thía những mất mát, éo le đau thương do chiến tranh gây ra cho bao gia đình.
II. Tìm hiểu văn bản:
1. Nhân vật bé Thu:
a. Thái độ và hành động của Thu khi chưa nhận ra ba:
- Khi mới gặp:
+ Nghe gọi, giật mình, tròn mắt nhìn
+ Ngơ ngác lạ lùng
+ Vụt chạy, kêu thét lên.
-> Thể hiện sự bất ngờ, ngạc nhiên, lo lắng, và sợ hãi.
II. Tìm hiểu văn bản:
1. Nhân vật bé Thu
a. Thái độ và hành động của Thu khi chưa nhận ra ba:
-Trong những ngày ông Sáu ở nhà:
+ Luôn xa lánh trong lúc ông Sáu tìm cách vỗ về.
+ Gọi trống không với ông Sáu.
+ Không chịu gọi ba cả khi bị dồn vào thế bí.
+ Hất tung cái trứng cá mà ông Sáu gắp cho nó.
+ Bị ba đánh đòn, nó không khóc mà bỏ về nhà ngoại.
-> Lạnh nhạt, bướng bỉnh gần như ương ngạnh, thể hiện cá tính cứng cỏi, tình cảm chân thật, sâu sắc.
Phản ứng tâm lý của bé Thu là hoàn toàn tự nhiên. Sự ương ngạnh của bé Thu quả là rất trẻ con, không đáng trách và hoàn toàn có thể thông cảm được. Thu còn quá nhỏ để có thể hiểu được tình cảnh khắc nghiệt của chiến tranh. Sự ương ngạnh đó phần nào chứng tỏ tính cách mạnh mẽ, tình cảm chân thật của em. Nét tính cách này đã khiến sau này Thu trở thành cô giao liên thông minh, dũng cảm và gan dạ.
b. Thái độ của bé Thu khi nhận ra ông Sáu là cha:
- Trong đêm bỏ về nhà bà ngoại:
+ Thu được bà giải thích về vết thẹo làm thay đổi khuôn mặt ba nó.
+ Nghe bà kể chuyện, nó nằm im, lăn lộn và thỉnh thoảng thở dài như người lớn”. (nghi ngờ được giải tỏa)
→ Ân hận, hối tiếc.
- Trong giờ phút chia tay:
+ Muốn nhận ba nhưng không dám lại gần: “vẻ mặt sầm lại... sâu xa”.
+ Xúc động khi bắt gặp ánh nhìn của cha: “đôi mắt mênh mông của con bé bỗng xôn xao”.
+ Nó cất tiếng gọi “ba” đầu tiên: “Tiếng kêu của nó như tiếng xé, xé sự im lặng và xé cả ruột gan mọi người”.
+ Bày tỏ tình yêu thương mãnh liệt: “nói trong tiếng khóc”, “hôn ba nó cùng khắp..., hôn cả vết thẹo dài bên má của ba nó”.
+ Tìm mọi cách níu giữ ba ở lại bằng cả lời nói và hành động (“không cho ba đi nữa...”; “hai tay nó siết chặt lấy cổ” ... “dang cả hai chân rồi câu chặt lấy ba nó; đôi vai nhỏ bé của nó run run”).
→ Thu là cô bé cá tính, bản lĩnh, hồn nhiên, ngây thơ và có tình yêu thương cha sâu sắc.
=> Tác giả là người am hiểu tâm lý trẻ thơ, tấm lòng yêu mến, trân trọng tình cảm trẻ thơ và diễn tả tâm lý một cách sinh động.
2. Nhân vật ông Sáu:

Nhân vật ông Sáu được tác giả xây dựng qua những thời điểm:
- Khi ở chiến khu.
- Khi về thăm nhà (khi mới nhìn thấy con, ba ngày nghỉ phép).
- Trong buổi chia tay.
- Khi trở lại chiến trường.
2. Nhân vật ông Sáu:
a. Trước khi trở về thăm nhà
- Luôn nhớ về con: ở chiến khu “lần nào anh cũng bảo chị đưa con đến”
- Luôn mong được gặp con: “cái tình cha cứ nôn nao trong người anh”
b. Khi về thăm nhà.
- Khát khao được gặp con: không chờ xuồng cập bến “nhón chân nhảy thót lên bờ”.
- Xúc động trào dâng mạnh mẽ: “vết thẹo dài bên má phải lại đỏ ửng lên, giần giật, trông rất dễ sợ”, “giọng lặp bặp run run…”
- Choáng váng, bất ngờ, hụt hẫng khi con không nhận ra mình: “mặt sầm lại”, “hai tay buông thõng như bị gãy”.
- Trong 3 ngày nghỉ phép: không đi đâu xa, lúc nào cũng vỗ về con, quan tâm, chờ đợi con gọi mình là cha.
- Thất vọng, buồn bã và bất lực khi không được con chấp nhận.
2. Nhân vật ông Sáu:
c. Trong buổi chia tay:
- Muốn ôm hôn con nhưng sợ con từ chối → đành nhìn con với đôi mắt trìu mến xen lẫn buồn rầu.
- Khi nghe con gọi tiếng “ba” đầu tiên → sung sướng, hạnh phúc tột độ (một tay ôm con, một tay rút khăn lau nước mắt rồi hôn lên mái tóc của con)
- Luyến tiếc, nghẹn ngào, xót xa khi giây phút nhận nhau cũng là lúc phải chia xa.
d. Khi trở lại chiến trường:
- Rất nhớ con, xen lẫn sự ân hận, day dứt vì đã đánh con trong lúc quá nóng giận.
Dồn tình thương và nỗi nhớ mong con vào việc làm cho con chiếc lược ngà một cách thận trọng và tỉ mỉ.
- Ông Sáu đã hy sinh khi chưa kịp hoàn thành tâm nguyện.
- Giờ phút cuối cùng trước lúc hi sinh, người chiến sĩ ấy chỉ yên lòng khi biết cây lược sẽ được chuyển đến tận tay con gái.
-> Ông Sáu là người lính yêu nước, người cha yêu thương con tha thiết và sâu nặng.
=> Câu chuyện về chiếc lược ngà nói lên tình cảm cha con sâu nặng của ông Sáu nhưng cũng thấm thía những đau thương mất mát éo le mà chiến tranh gây ra.
III. Tổng kết:
1. Nghệ thuật
- Tạo tình huống éo le.
- Có cốt truyện mang yếu tố bất ngờ.
- Lựa chọn vai kể chuyện là bạn của ông Sáu, chứng kiến toàn bộ câu chuyện, thấu hiểu cảnh ngộ và tâm trạng của nhân vật trong truyện.
- Sử dụng phương ngữ Nam Bộ kết hợp kể với miêu tả , biểu cảm ....
2. Ý nghĩa:
“Chiếc lược ngà” cho ta hiểu thờm về những mất mỏt to lớn của chiến tranh mà nhõn dõn ta đó trải qua trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
 * Ghi nhớ:
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
- Học thuộc tác giả, tác phẩm, ghi nhớ, tóm tắt cốt truyện.
- Phát biểu cảm nghĩ về một trong hai nhân vật: Ông Sáu và bé Thu.
- Chuẩn bị : Tiết 71-72: Ôn tập về truyện hiện đại.