Lớp 11 A3
LƯU BIỆT KHI XUẤT DƯƠNG
(Xuất dương lưu biệt)
Phan Bội Châu
Tiết 69-70
I. TÌM HIỂU CHUNG:
1/ Tác giả:
Phan Bội Châu thời trẻ
Tên thật:Phan Văn San (1867 - 1940),
Hiệu: Sào Nam,
Quê: huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An-> vùng quê nghèo hiếu học, giàu truyền thống CM
Lúc 6 tuổi trong 3 ngày thuộc hết Tam tự kinh, 7 tuổi ông đã đọc hiểu sách Luận ngữ. 13 tuổi ông thi đỗ trạng nguyên.
gia đình : Nhà Nho
Bản thân
+ Từ nhỏ , PB C nổi tiếng là người thông minh học giỏi-> đỗ giải nguyên
+Là một trong những nhà nho đầu tiên ở Việt Nam nuôi ý tưởng đi tìm con đường cứu nước mới.
+Ông lập hội Duy Tân, lãnh đạo phong trào Đông Du
NHẬT BẢN
VIỆT NAM
- Năm 1905: ông đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập về kĩ thuật và quân sự.
- Năm 1925: Ông bị thực dân Pháp giam lỏng ở Huế cho đến lúc mất.
Nhà tranh nơi an trí cụ Phan Bội Châu 14 năm (1926-1940)
Phan Bội Châu không chỉ là một lãnh tụ cách mạng, mà còn là một nhà văn lớn.
Với tư duy nhạy bén, không ngừng đổi mới sáng tạo, ông đã làm rung động biết bao con tim bằng những vần thơ sục sôi nhiệt huyết.
m? Phan B?I ch�u
Sự nghiệp sáng tác: PBC là nhà văn lớn để lại 1 kho tàng thơ văn đồ sộ
+ Mục đích sáng tác: PBC là người có ý thức dùng ngòi bút như 1 vũ khí tuyên truyền thức tỉnh nhân dân, đấu tranh chống lại kẻ thù :
Ba tấc lưỡi mà gươm , mà súng
Nhà cầm quyền trông gió cũng gai ghê
Một ngòi lông vừa trống vừa chiêng
Cửa dân chủ khêu đèn thêm sáng chói
+Phong cách: Ông đã khơi nguồn cho dòng văn chương trữ tình- chính trị
Tư duy nhạy bén, không ngừng đổi mới,tài năng sáng tạo phong phú, đa dạng
->PBC được coi là cây bút xuất sắc nhất của thơ ca cách mạng

* Bìa sách:
2/ Bài thơ:
a) Hoàn cảnh sáng tác:
Năm 1905, trước lúc lên đường sang Nhật Bản, ông làm bài thơ này để từ giã bạn bè, đồng chí.
b) Thể thơ:

Thất ngôn bát cú Đường luật
Chí làm trai với lẽ sống đẹp
II.ĐỌC HIỂU BÀI THƠ:
2/ Phân tích:
a/ Hai câu đề:
L�m trai ph?i l? ? tr�n d?i
H� d? c�n khơn t? chuy?n d?i
-Chí làm trai: khát vọng kẻ làm trai,bậc đại trượng phu trong thiên hạ là 1 trong những nội dung quen thuộc của thơ “tỏ chí” trung đại
1. “Trừ độc, trừ tham, trừ bạo ngược
Có nhân, có chí, có anh hùng”
(Nguyễn Trãi- Bảo kính cảnh giới số 5)

2. “Công danh nam tử còn vương nợ
Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu”
(Phạm Ngũ lão- Tỏ lòng)

3. “Làm trai sống ở trong trời đất
Phải có danh gì với núi sông”
(Nguyễn Công Trứ- Chí làm trai)
-> Tất cả đều là những hình ảnh vũ trụ rộng lớn, chí khí hào hùng
-> Chí làm trai thời phong kiến: lập công , lập danh để lại tiếng thơm cho đời.
Với Phan Bội Châu: “Làm trai phải lạ” (hi kì)
a/ Hai câu đề:
- “Há”:
- “Càn khôn”:
trời đất, vũ trụ
.
-> phải sống phi thường, hiển hách.
từ để hỏi -> có tính chất khẳng định.
=> Không thể sống tầm thường, tẻ nhạt, buông xuôi theo số phận mà phải xoay chuyển trời đất, vũ trụ , dám mưu đồ những việc kinh thiên
- Nhận xét:Qua đó ta thấy sự tự tin, tự hào về lý tưởng của mình, thấy ý chí lớn lao của nhà thơ,cái tôi đầy trách nhiệm của ông trước cuộc đời
-Đó là sự tiếp nối khát vọng sống mãnh liệt của chàng trai đầy nhiệt huyết, nhân vật trữ tình trong bài hát nói “ Chơi xuân”
Giang sơn còn tô vẽ mặt nam nhi
Sinh thời thế phải xoay nên thời thế


-Cảm hứng và ý tưởng đó có phần gần gũi với lý tưởng nhân sinh của các nhà nho phong kiến nhưng táo bạo và quyết liệt hơn
-Lý tưởng khát vọng xoay chuyển càn khôn-> tạo cho con người 1 tư thế mới, khỏe khoắn, ngang tàng,dám ngạo nghễ thách thức càn khôn
-Điều hấp dẫn và mới mẻ của PBC là đã thổi vào bổn phận nam nhi muôn thuở ấy hơi thở của thời đại và thái độ nồng nhiệt của cái tôi trữ tình với đất nước. Nó không còn là giấc mộng công danh gắn với 2 chữ trung hiếu như truyền thống của văn học trung đại để vươn tới những lý tưởng nhân quần xã hội rộng lớn và cao cả hơn nhiều
Tóm lại:
Hai câu thơ đầu đề cập tới chí nam nhi nói chung qua đó khẳng định lẽ sống đẹp của tác giả
b/ Hai câu thực:

“Trong khoảng trăm năm cần có tớ
Sau này muôn thuở há không ai”.
“Trong khoảng trăm năm cần có tớ
Sau này muôn thuở há không ai”.
Ò?
Em hiểu hai câu thơ trên thế nào?
b/ Hai câu thực:
- “Khoảng trăm năm”:
Một đời người, một thế hệ
- “Cần có tớ”:

Để cống hiến cho đời, để đáng mặt nam nhi, lưu danh muôn thuở
-> Cái tôi công dân đầy tinh thần trách nhiệm trước cuộc đời.
-> Lời khẳng định dứt khoát, chắc nịch dựa trên niềm tin sắt đá vào tài trí của bản thân
“Trong khoảng trăm năm cần có tớ
Sau này muôn thuở há không ai”.
b/ Hai câu thực:
“Trong khoảng trăm năm cần có tớ
Sau này muôn thuở há không ai”.
- Giọng thơ chuyển đổi từ khẳng định sang nghi vấn
“há không ai?”+ phép đối
-> Khẳng định trách nhiệm, khát vọng sống hiển hách, phi thường không chỉ cho hiện tại mà còn cho cả tương lai.
-Giọng thơ khuyến khích , giục giã mọi người; với 1 lẽ sống như thế, tất sẽ làm nên sự nghiệp và tên tuổi sẽ được lưu truyền ngàn năm
-Hai câu thơ khiến ta liên tưởng tới bài thơ bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ:
Vũ trụ nội mạc phi phận sự
( mọi việc trong trời đất không việc gì không phải phận sự của ta)
-> cả 2 nhà thơ đều có lý tưởng, hoài bão và đều có trách nhiệm với đất nước
Tóm lại: hai câu thơ thể hiện rõ cái tôi công dân đầy trách nhiệm trước cuộc đời.Đặt trong hoàn cảnh đầu thế kỉ XX, sau những thất bại liên tiếp của phong trào Cần Vương chống Pháp thì câu thơ như một hồi chuông cảnh tỉnh có sức rung vang lớn.
c/ Hai câu luận:
“Non sông đã chết, sống thêm nhục
Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài”.
“Non sông đã chết, sống thêm nhục,
Hiền thánh còn đâu, học cũng hoài”.
Ò?
Em hiểu hai câu thơ trên thế nào?
-Câu 5 : nghệ thuật đối ( sống-chết) thể hiện quan niệm về lẽ sống chết, vinh nhục ở đời
+ non sông đã chết: hiện thực đất nước lúc bấy giờ( các cuộc khởi nghĩa bùng nổ khắp nơi, phong trào Cần Vươn chống Pháp thất bại, rơi vào bế tắc, đất nước mất trọn vào tay kẻ thù)-> cảnh nô lệ, cá chậu chim lồng
+ Sống thêm nhục: non sông đã mất, mỗi người đều rơi vào cảnh nô lệ, sống chỉ là sống nhục
-> quan điểm này xuất phát từ quan niệm “chết vinh còn hơn sống nhục” của dân gian ta , nó cũng từng xuất hiện trong bài văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc:
“ sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vùa hương xô bàn độc thấy lại thêm buồn... Thà thác mà đặng câu địch khái về theo tổ phụ cũng vinh, hơn còn mà chịu chữ đầu tây ở với man di rất khổ”
Ngay trong tác phẩm khác của PBC cũng từng viết” Bôi mặt thờ kẻ thù sẽ là 1 vật bẩn thỉu trong vũ trụ. Sao bằng ngẩng đầu lên làm 1 người lỗi lạc của tổ quốc”
-> “câu thơ giàu sức lay động bởi nhiệt huyết, tình cảm tràn ra đầu ngọn bút. Nó thấm nỗi đau đớn can tràng bởi hiện thực phơi bày ra trước mắt”
-Thời xưa với Nho sĩ sách vở thánh Hiền là “ khuôn vàng thước ngọc”, là chân lý mà cả đời họ theo đuổi
-Theo PBC “ Đọc sách thánh hiền Á Đông mới được chữ Trung quân. Nhưng về sau đọc nhiều sách nước ngoài, biết chữ ái quốc còn nặng hơn chữ trung quân”
-Câu 6: Nghệ thuật đối, ẩn dụ
+thể hiện thái độ của PBC với sách vở thánh hiền:
“Thánh hiền đi vắng, có đọc sách cũng ngu hơn mà thôi”
Sách vở thánh hiền chẳng giúp ích gì cho buổi nước mất nhà tan, nếu cứ khư khư ôm giữ chỉ là ngu mà thôi
-> PBC dám đối mặt với cả nền học vấn xưa cũđể nhận ra chân lý. Tuy ông chưa phủ nhận cả nền học vấn Nho giáo nhưng có ý tưởng như thế quả thực là rất táo bạo với 1 người từng gắn bó với “ Cửa Khổng Sân Trình”
-> quan điểm tiến bộ , tích cực mang sắc thái mới mẻ của tư tưởng thời đại
+Nguyên nhân:
.Do tấm lòng yêu nước nồng cháy của tác giả
.Khát vọng tìm 1 con đường đi mới có thể đưa nước nhà thoát khỏi cảnh khổ đau
.Ảnh hưởng của luồng tư tưởng mới đã len lỏi vào đất nước ta từ mấy năm cuối Thế Kỉ 19 mà PBC đã đón nhận qua những cuốn Tân thư lưu truyền bí mật
Tóm lại
Hai câu thơ thể hiện quan niệm mới mẻ, táo bạo của PBC. Nhân vật trữ tình ở đây đã thể hiện khí phách ngang tàng, táo bạo, quyết liệt của 1 nhà CM tiên phong cho thời đại mới
c/ Hai câu kết:
“Muốn vượt bể Đông theo cánh gió
Muôn trùng sóng bạc tiễn ra khơi”.
c/ Hai câu kết:
-“ trường phong đông hải khứ”
(ngọn gió dài qua biển Đông)




từ ngữ chỉ không gian vũ trụ, hình ảnh khoa trương, kì vĩ.
-“thiên trùng bạch lãng”
(ngàn đợt sóng bạc)
“Nhất tề phi”
(đồng loạt cùng bay lên)
Khí thế hào hùng,bay bổng của buổi ra đi.
-Con người “ đuổi theo ngon gió dài đi qua biển Đông”, cả vũ trụ bao la ngàn đợt sóng bạc cùng bay lên
-Tất cả tạo thành 1 bức tranh hoành tráng mà hài hòa. Ở đó con ngừoi là trung tâm được chắp cánh bởi khát vọng lớn lao, đã vút bay cao cùng ngọn gió, lồng lộng giữa biển trời mênh mông. Và bên dưới đôi cánh đó là muôn ngàn con sóng cùng lúc dâng cao, tung bọt trắng xóa như muốn tiếp sức cho con người bay thẳng tới chân trời mơ ước
Tóm lại: Hai câu thơ mang đậm chất sử thi đã thắp sáng niềm tin và hi vọng cho 1 thời đại mới, thế kỉ mới. Qua đó ta thấy khát vong lên đường của bậc trượng phu hào kiệt sẵn sàng ra khơi giữa muôn trùng sóng bạc, tìm đường làm sống lại giang sơn đã chết

Liên hệ:
Câu thơ khiến ta nhớ đến chí khí anh hùng hào sảng của Từ hải trong đoạn Chí Khí anh hùng( Truyện Kiều)
Quyết lời dứt áo ra đi
Gió mây bằng đã đến kì dặm khơi
-> đó đều là ngững hình ảnh đẹp, mỹ lệ, phi thường mang cảm hứng ngợi ca rõ nét
III. TỔNG KẾT:
Nội dung:
Bài thơ khắc họa vẻ đẹp lãng mạn hào hùng của nhà chí sĩ CM những năm đầu thế kỉ XX, với tư tưởng mới mẻ, táo bạo, bầu nhiệt huyết sôi trào và khát vọng cháy bỏng trong buổi ra đi tìm đường cứu nước
2.Nghệ thuật:
+Thể thơ Đường Luật cô đọng hàm súc
+Hình ảnh kì vĩ, sử dụng thi liệu VHTĐ thể hiện khát vọng lớn lao của nhân vật trữ tình
+Giọng điệu tâm huyết sôi trào có sức lay động mạnh mẽ
+ sử dụng thành công các bptt: đối , ẩn dụ,
1.Nội dung:
Bài thơ khắc họa vẻ đẹp lãng mạn hào hùng của nhà chí sĩ CM những năm đầu thế kỉ XX, với tư tưởng mới mẻ, táo bạo, bầu nhiệt huyết sôi trào và khát vọng cháy bỏng trong buổi ra đi tìm đường cứu nước
2.Nghệ thuật:
+Thể thơ Đường Luật cô đọng hàm súc
+Hình ảnh kì vĩ, sử dụng thi liệu VHTĐ thể hiện khát vọng lớn lao của nhân vật trữ tình
+Giọng điệu tâm huyết sôi trào có sức lay động mạnh mẽ
+ sử dụng thành công các bptt: đối , ẩn dụ,
- Viết thành văn phân tích bài thơ.
- Xem trước bài “Hầu trời” (Tản Đà)
DẶN DÒ
Ông là ai?
a
CỦNG CỐ
k
×
d
i
u
Ö
«
c
h
÷
KHÁM PHÁ
1
2
5
4
3
CÂU CHỦ ĐỀ
1. Phong trào đi về hướng đông
2. Quê hương của tác giả bài thơ đang học
3. Tổ chức yêu nước chống Pháp tiến bộ
4. Đưa nước ta thoát khỏi áp bức, bóc lột
5.Đối tượng được đưa đi Đông du
Tên tác giả bài thơ “Xuất dương lưu biệt”
6
6
9
7
9
11
Câu chủ đề gồm 11 chữ cái
N G H Ệ A N
T H A N H N I Ê N
C Ứ U N Ư Ớ C
H Ộ I D U Y T Â N
D Ơ N G D U
1
?
2
?
5
?
4
?
3
?
CÂU CHỦ ĐỀ
P H A N B Ộ I C H Â U
TRÒ CHƠI Ô CHỮ KÌ DIỆU