TIẾT 95,96
HỊCH TƯỚNG SĨ
TRẦN QUỐC TUẤN
I. GIỚI THIỆU CHUNG:
1. Tác giả:
- Trần Quốc Tuấn (1231-1300)
- Danh tướng kiệt xuất đời Trần.
- Có phẩm chất cao đẹp, tài năng văn, võ song toàn.
- Nhân dân tôn là Đức Thánh Trần, lập đền thờ ở nhiều nơi.
Tượng đài
Trần Hưng Đạo tại núi Yên Phụ
(Kinh Môn, Hải Dương)

2. Tác phẩm
- Hoàn cảnh ra đời: trước cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên lần thứ hai (1285)

- Thể loại: thể hịch
II/ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN
1. Đọc, tìm hiểu từ khó.
2. Đọc, hiểu văn bản.
a) PTBĐ chính: Nghị luận.
b) Bố cục:
4 phần
Phần 4: Phần còn lại: Lời kêu gọi
Phần 1: Từ đầu ... “còn lưu tiếng tốt”
 Nêu gương sáng trong lịch sử.
Phần 2: Tiếp đến -> “vui lòng”
 Lột tả sự ngang ngược và tội ác của kẻ thù. Đồng thời nói lên lòng căm thù giặc của tác giả.

Phần 3: Tiếp theo -> “phỏng có được không?”: Phê phán những sai lầm của tướng sĩ và chỉ ra hành động đúng.
P1: Nêu vấn đề
P3: Nhận định tình hình, phân tích phải trái để gây lòng căm thù giặc
P2: Nêu truyền thống vẻ vang trong sử sách gây lòng tin tưởng
P4: Kết thúc vấn đề:
Nêu chủ trương cụ thể kêu gọi đấu tranh
SƠ ĐỒ KẾT CẤU VĂN BẢN HỊCH TƯỚNG SĨ
P1: Nêu gương sáng trong lịch sử.
P3:Phê phán những sai lầm của tướng sĩ và chỉ ra hành động đúng
P2:Lột tả sự ngang ngược và tội ác của kẻ thù. Đồng thời nói lên lòng căm thù giặc.
P4: Lời kêu gọi
SƠ ĐỒ KẾT CẤU CHUNG CỦA THỂ LOẠI HỊCH
Bảng so sánh
- Cú ngu?i l�m tu?ng: K? Tớn, Do Vu, Vuong Cụng Kiờn, C?t Dói Ng?t lang, Xớch Tu.
c1.Nêu gương sáng trong lịch sử:
- Có người làm gia thần: Dự Nhượng, Kính Đức.
- Có người làm quan nhỏ: Thân Khoái.
Cách nêu từ xa đến gần, từ xưa tới nay làm nổi bật tinh thần quên mình vì chủ, vì vua, vì nước của họ
-> Nhằm khích lệ lòng trung quân, ái quốc của các tướng sĩ thời Trần.
c) Phân tích:
Tội ác của giặc được tác giả lột tả như thế nào? Bằng biện pháp nghệ thuật gì?
c2.Tội ác của giặc và nỗi lòng của chủ tướng:
* Tội ác của giặc:
- Thật khác nào
- Ngó thấy
- sứ giặc đi lại nghênh ngang
- uốn lưỡi cú diều sỉ mắng ...
- đem thân dê chó bắt nạt ...
- đòi ngọc lụa, thoả lòng tham
- thu bạc vàng, để vét của kho
 Nghệ thuật ẩn dụ, vật hóa vạch trần bản chất tham lam, tàn bạo, hống hách của giặc.
- đem thịt mà nuôi hổ đói.
- sao cho khỏi tai vạ về sau !”...
Từ ngữ gợi hình ảnh, đối lập, giọng văn mỉa mai: giặc bạo ngược, vô đạo, tham lam.
Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối ruột đau như cắt nước mắt đầm đìa, chỉ căm tức chưa xả thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù. Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa ta cũng vui lòng.
Nỗi lòng của chủ tướng
.


Nỗi lòng chủ tướng được biểu hiện như thế nào? Cảm xúc của em sau khi đọc xong đoạn này
- Ta thường
… tới bữa quên ăn
… nửa đêm vỗ gối
… ruột đau như cắt
… nước mắt đầm đìa
 Nhịp dồn dập, ngắn gọn, ngôn từ ước lệ giàu hình ảnh có giá trị biểu cảm.
- …xả thịt lột da, … nuốt gan uống máu
 Sử dụng thành ngữ
- …trăm thân … phơi ngoài nội cỏ
- …nghìn xác … gói trong da ngựa
 Nghệ thuật phóng đại, điển cố, văn biền ngẫu.
→ Động từ, câu văn biền ngẫu, hình ảnh phóng đại: tâm trạng đau xót, uất hận và lòng yêu nước nồng nàn của Trần Quốc Tuấn.
*Nỗi lòng của chủ tướng :
Bằng những hình ảnh cụ thể có phần khoa trương phóng đại theo lối nói phổ biến của văn chương trung đại Tác giả bày tỏ trực tiếp tâm trạng lo lắng đau xót, căm tức sẵn sàng hi sinh.
→ Câu văn biền ngẫu: Sự gắn bó khăng khít giữa chủ tướng và các tướng sĩ cả ở vật chất và tinh thần.
+ Khẳng định quan hệ chủ tướng
c) Phê phán những sai lầm của tướng sĩ và chỉ ra hành động đúng :
không có mặc
thì ta cho áo
không có ăn
thì ta cho cơm
quan nhỏ
thì ta thăng chức
lương ít
thì ta cấp bổng
đi thủy
thì ta cho thuyền
đi bộ
thì ta cho ngựa
Cùng sống chết
Cùng vui cười
 Câu văn biền ngẫu nhiều ý, hai vế song hành, điệp cấu trúc câu «không có.. Thì ta cho» thể hiện cách đối xử chu đáo hậu hĩnh đầy ân tình, thể hiện mối quan hệ cùng cảnh ngộ.
→ Phê phán lối sống quên danh dự và bổn phận, cầu an hưởng lạc.
+ Phê phán những sai lầm:
thấy chủ nhục
không biết lo
thấy nước nhục
không biết thẹn
hầu quân giặc
không biết tức
nghe nhạc ...
không biết căm
 Câu văn biền ngẫu nhiều ý, hai vế song hành, điệp cấu trúc câu«thấy...không biết»
 Phê phán thái độ bàng quan thờ ơ, ăn chơi nhàn rỗi, chỉ lo vun vén cá nhân.
chọi gà, đánh bạc, săn bắn, uống ...
vui thú ruộng vườn, quyến luyến ...
=> Cảnh báo bức tranh thảm họa, nỗi đau đớn nhục nhã của cảnh nước mất, thân làm nô lệ.
+ Hậu quả và thảm hại tất yếu:
cựa gà trống
áo giáp giặc
mẹo cờ bạc
mưu lược nhà binh
ruộng lắm ...
việc quân cơ
tiền của nhiều
không mua được
chó săn khỏe
không đuổi được
chén rượu ngon
giặc say chết
tiếng hát hay
giặc điếc tai
 Câu trúc câu đối xứng và đối lập. Điệp ngữ, điệp cấu trúc câu, tăng tiến.
Nước mất, nhà tan, bị bắt làm tù binh, bị mất tất cả, chịu khổ nhục, tiếng dơ muôn đời.
Thái ấp, bổng lộc-> không còn
Gia quyến, xã tắc-> cũng mất
Thanh danh-> mang tiếng
+ Thái độ và hành động đúng.
Nêu cao tinh thần cảnh giác «Đặt mồi lửa vào dưới đống củi», «Kiềng canh nóng mà thổi rau nguội».
Tích cực luyện tập: huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên-> để đặng giết giặc.
Kết quả:
+Thái ấp, bổng lộc-> vững bền đời đời hưởng thụ
+Gia quyến, xã tắc-> êm ấm, vững bền
Thanh danh-> lưu tiếng thơm muôn đời.
Nghệ thuật tương phản đã tác động mạnh mẽ vào cả lí trí lẫn tình cảm tạo hiệu quả thuyết phục lớn lao.
Thể hiện ý chí quyết chiến thắng đối với kẻ thù.
d) Kêu gọi học tập binh thư
Học tập, rèn luyện theo BINH THƯ YẾU LƯỢC.
Khích lệ ý chí đánh giặc.
Giúp binh sĩ từ bỏ lối sống cá nhân, động viên, cổ vũ tinh thần cho họ.
Thái độ: dứt khoát, cương quyết, rõ ràng.
Giọng điệu tâm tình, bày tỏ tấm lòng vì nước vì dân.
3. Tổng kết
- Lập luận sắc bén, lí lẽ, dẫn chứng xác thực, đầy thuyết phục, giọng văn hùng tráng, câu văn biền ngẫu.
- Kết hợp hài hoà giữa yếu tố chính luận và văn chương.
- Phản ánh tinh thần yêu nước nồng nàn, ý chí quyết tâm đánh giặc cứu nước của Trần Quốc Tuấn và dân tộc.
Ý nghĩa văn bản: Hịch tướng sĩ nêu lên vấn đề nhận thức và hành động trước nguy cơ đất nước bị âm lược.

Sơ đồ lập luận của văn bản:
Khích lệ lòng căm thù giặc, nỗi nhục mất nước
Khích lệ lòng yêu nước bất khuất, quyết chiến quyết thắng kẻ thù xâm lược.
Khích lệ ý chí lập công danh, xả thân vì nước.
Khích lệ lòng tự trọng, nhận rõ cái sai, thầy rõ cái đúng.
Khích lệ lòng trung quân ái quốc, lòng ân nghĩa thuỷ chung.
Hịch tướng sĩ