Nguyễn Khuyến
CÂU CÁ MÙA THU
Cảm nhận được vẻ đẹp của cảnh thu điển hình cho mùa thu làng cảnh Việt Nam và tình yêu thiên nhiên, đất nước, tâm trạng thời thế của nhà thơ.
Thấy được nghệ thuật tả cảnh, tả tình và sử dụng tiếng Việt của Nguyễn Khuyến.
Giúp học sinh
Tác giả
Nguyễn Khuyến (1835- 1909) sinh ra và lớn lên ở xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.
Hoàn cảnh gia đình: Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo.
Tác giả
1
1
Ông là người có tài năng, có cốt cách thanh cao, có tấm lòng yêu nước thương dân.
Nói lên tình yêu quê hương, đất nước,
gia đình, bè bạn.
Phản ánh cuộc sống của những con người khổ cực.
Châm biếm, đả kích bọn thực dân phong kiến
Bày tỏ tấm lòng ưu ái với dân, với nước.
Xuất xứ: Câu cá mùa thu nằm trong ba chùm thơ thu “Thu điếu” – “Thu vịnh” – “Thu ẩm”
Đề tài: mùa thu – một đề tài quen thuộc
Thể thơ: thất ngôn bát cú Đường Luật
1.1. Hai câu đề:
"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"
Không gian tĩnh lặng, nhỏ hẹp, bình dị, thân thuộc trong trẻo và thấp thoáng bóng hình nhỏ bé của con người.
Hình ảnh : Ao thu
+ Hình ảnh ao nước mùa thu
1.1. Hai câu đề:
+ Không gian sinh hoạt hằng ngày của người dân nơi làng quê
+ Không gian nhỏ hẹp qua điểm nhìn của tác giả.
Từ láy: “lạnh lẽo” gợi cho chúng ta cảm nhận được cảm giác lạnh của tiết trời mùa thu
Hình ảnh: “nước trong veo” bầu trời trong hơn, cái trong của bầu trời tạo ra cái trong veo của nước - hài hòa của thiên nhiên.
"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"
Hình ảnh : chiếc thuyền câu được miêu tả là một chiếc thuyền bé tẻo teo.
1.1. Hai câu đề:
Từ láy: tẻo teo miêu tả sự nhỏ bé của con thuyền , sự nhỏ bé của con thuyền hài hòa không gian ao thu.
=> Hai câu thơ đầu miêu tả không gian mùa thu qua hình ảnh ao thu và con thuyền, ao thu lạnh lẽo, một chiếc thuyền bé nhỏ. Hai câu thơ gợi cảm nhận được hình ảnh làng quê Việt Nam với vẻ đẹp bình dị. Hai câu thơ thể hiện rõ vẻ đẹp tâm hồn của tác giả: tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước.
"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
1.2. Hai câu thực:
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
Hình ảnh : con sóng biếc
+ Màu sắc: con sóng mang màu xanh biếc  màu xanh của nước, màu xanh của bầu trời mùa thu
+ Sự chuyển động: hơi gợn tí – con sóng chuyển động theo làn gió mùa thu nên con sóng chuyển động nhẹ nhàng hơi gợn tí  vẻ đẹp của ao nước mùa thu, mặt nước phẳng lặng, thơ mộng.
1.2. Hai câu thực:
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
Hình ảnh : lá vàng
+ Màu sắc: gợi cho chúng ta cảm nhận được màu đặc trưng của mùa thu.
+ Sự chuyển động của lá: khẽ đưa vèo
Từ khẽ: chuyển động nhẹ, chậm khi chiếc lá vừa lìa cành.
Từ vèo: chuyển động nhanh, rơi xuống mặt nước.
Tác giả quan sát tinh tế, tác giả sử dụng những từ ngữ rất độc đáo  vẻ đẹp của thiên nhiên.
1.2. Hai câu thực:
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
- Nghệ thuật lấy động tả tĩnh: tả sự chuyển động của con sóng, của lá vàng để gợi cái tĩnh lặng của làng quê, không gian.
=> Hai câu thơ giúp chúng ta cảm nhận được khung cảnh làng quê, không gian sống bình yên, thơ mộng.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
1.3. Hai câu luận:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
- Hình ảnh bầu trời:
+ Không gian thoáng đãng, cao rộng tác giả thay đổi điểm nhìn
+ Màu sắc: xanh ngắt – màu xanh của bầu trời
Tầng mây là hình ảnh thiên nhiên rất quen thuộc, hình ảnh rất phổ biến trong thơ.

Từ láy: lơ lững – cảm nhận được sự chuyển động nhẹ nhàng trên bầu trời cao  không gian thoáng đãng, bình yên.
1.3. Hai câu luận:
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
+ Không gian: con ngõ trồng nhiều trúc tạo cho người đọc cảm nhận không gian thơ mộng, bình yên.

+ Ngõ trúc: quanh co thể hiện một không gian sâu hun hút của ngõ “vắng teo” không một bóng người, không một tiếng động.
Hai câu thơ: Vẻ đẹp tâm hồn của tác giả: nhạy cảm trước thiên nhiên và cuộc sống, hòa mình vào thiên nhiên để cảm nhận thiên nhiên, hòa mình vào cuộc sống.
1.3. Hai câu kết:
Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
- Hình ảnh người câu cá:
+ Tư thế: đợi chờ qua từ buông cần: hình ảnh người câu cá không có cảm giác chờ đợi mòn mỏi  tư thế nhàn: hòa mình vào thiên nhiên.
+ Tâm thế: tâm trạng chờ đợi lâu chẳng được câu cá nhưng không chờ câu được cá, tìm sự thư thái cho tâm hồn, suy nghĩ, cảm nhận về thiên nhiên, về vuộc sống …
 Không gian mùa thu nơi làng quê tĩnh vắng, gần gũi, thân thương.
1.3. Hai câu kết:
Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
- Âm thanh: tiếng cá đớp động dưới chân bèo gợi âm thanh rất nhỏ, không gian tĩnh vắng tạo sự nhạy cảm gợi cho tác giả sự ngỡ ngàng.
=> Hai câu thơ cuối thể hiện rõ tư thế và tâm thế của nhà thơ: tư thế nhàn nhã, tâm thế hòa mình vào thiên nhiên, tâm thế của một con người yêu thiên nhiên, yêu quê hương và nặn lòng với dân với nước. .
2. Đặc sắc nghệ thuật

Bút pháp thủy mặc Đường thi và vẻ đẹp thi trung hữu họa của bức tranh phong cảnh;
Vận dụng tài tình nghệ thuật đối.
Từ ngữ giản dị, trong sáng

3.Ý nghĩa văn bản

Vẻ đẹp của bức tranh mùa thu, tình yêu thiên nhiên, đất nước và tâm trạng thời thế của tác giả.