TRƯỜNG THCS QUẢNG THẮNG

NGỮ VĂN LỚP 9

Quan sát tranh, cho biết bức từng bức tranh minh họa cho bài thơ
nào? Điểm chung của các bức tranh?
Đáp án
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo.
(Đồng chí - Chính Hữu)

Đầu giường trăng sáng soi,
Ngỡ là sương trên mặt đất.
Ngẩng đầu nhìn vầng trăng sáng,
Cúi đầu lại thấy nhớ quê nhà.
(Tĩnh dạ tứ - Lí Bạch)

Mình về thành thị xa xôi
Nhà cao còn nhớ núi đồi nữa chăng
Phố đông còn nhớ bản làng
Sáng đèn còn nhớ mảnh trăng giữa rừng.
(Việt Bắc - Tố Hữu)

TIẾT: 61, 62, 63

(Nguyễn Duy)

I. Tìm hiểu chung
1/ Tác giả
- Tên khai sinh: Nguyễn Duy Nhuệ; Sinh năm: 1948
- Quê: Thanh Hóa
- Là gương mặt tiêu biểu trong lớp nhà thơ trẻ thời
chống Mỹ
- Được trao giải Nhất cuộc thi thơ của báo Văn nghệ
năm 1972-1973.
- Thơ ông có nét dung dị, hồn nhiên trong sáng và
giàu chất trữ tình, thường mang màu sắc triết li.

Tác phẩm chính:
- Cát trắng (Thơ- 1973),
- Ánh trăng (Thơ- 1984),
- Nhìn ra bể rộng trời cao (Bút kí- 1985),
- Khoảng cách (Tiểu thuyết- 1985),
- Mẹ và em (Thơ- 1987),
- Đường xa (Thơ- 1989),
- Về (Thơ- 1994)…

Được nhà nước Rumani tặng Giải thưởng về thơ năm 2010

2. Tác phẩm:
a. Đọc, tìm hiểu từ khó:
Hồi nhỏ sống với đồng
với song rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỉ

(Nguyễn Duy)
Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn

Trần trụi với thiên nhiên
hồn nhiên như cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình nghĩa

Ngửa mặt lên nhìn mặt
có cái gì rưng rưng
như là đồng là bể
như là song là rừng

Từ hồi về thành phố
quen ánh điện cửa gương
vầng trăng đi qua ngõ
như người dung qua đường

Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình

Buyn-đinh

Buyn-đinh: Toà nhà cao, nhiều tầng, hiện đại.

b. Hoàn cảnh sáng tác:

- Bài thơ sáng tác năm 1978, ba năm sau

ngày miền Nam được hoàn toàn giải
phóng, đất nước được thống nhất. Lúc này
tác giả đang sống và làm việc tại Thành
phố Hồ Chí Minh - nơi đô thị có cuộc sống
tiện nghi hiện đại.

- In trong tập thơ “Ánh trăng”.
- Tập thơ được tặng giải A của Hội Nhà
văn Việt Nam năm 1984.

*Chủ đề:
Thông qua hình tượng nghệ thuật ánh trăng và cảm xúc của nhà
thơ, bài thơ đã diễn tả những suy ngẫm sâu sắc về thái độ của con
người đối với quá khứ gian lao, tình nghĩa. Đó là đạo lí : “Uống
nước nhớ nguồn”
*Thể thơ: 5 chữ
(Chữ cái đầu dòng không viết hoa. Chỉ viết hoa chữ cái ở đầu mỗi
khổ thơ. Toàn bài chỉ có một dấu phẩy và một dấu chấm kết bài ->
tạo cho cảm xúc liền mạch, sâu lắng.)
* Phương thức biểu đat: Tự sư kết hợp với biểu cảm.

*Nhan đề:
-“Ánh trăng” trước hết là một phần của thiên nhiên với tất cả
những gì gần gũi, thân thuộc nhất.
- Tác giả muốn khơi gợi phần tốt đẹp của vầng trăng, là thứ ánh
sáng dịu hiền len lỏi vào góc khuất tối tăm của con người và vạn
vật nhằm thức tỉnh con người giúp họ nhận ra những điều vô tình
lãng quên hoặc chưa phát hiện ra để hướng con người tới những gì
tốt đẹp nhất.
- Nhan đề góp phần làm nổi bật chủ đề bài thơ: “Ánh trăng” là
biểu tượng cho quá khứ nghĩa tình, thủy chung gắn bó với lịch sử
hào hùng của dân tộc. Gợi cho ta liên tưởng đến những con người
giản dị mà thủy chung nghĩa tình với nhân dân, đồng đội với cả
chính mình.

* Mạch cảm xúc
của bài thơ:

Quá khứ
Tình nghĩa, tri
kỉ,

Đinh ninh
không đổi lòng

Hiện tại

Trăng

Vầng trăng ng/

Vô tình,

tình như xưa

lãng quên

Người

Suy ngẫm
Trăng nghiêm

Xúc động,

khắc, bao dung

giật mình

nhắc nhở

xám hối

Nhắc nhở thái độ sống “Uống nước nhớ nguồn”

* Bố cục: 3 phần
Vầng trăng
trong quá khứ

Hồi nhỏ sống với đồng
với sông rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỉ
Trần trụi với thiên nhiên
hồn nhiên như cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình nghĩa

Vầng trăng hiện tại

Cảm xúc và suy ngẫm

Ngửa mặt lên nhìn mặt

Từ hồi về thành phố
có cái gì rưng rưng
quen ánh điện cửa gương
như là đồng là bể
vầng trăng đi qua ngõ
như là sông là rừng
như người dưng qua đường
Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn

Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình.

Hồi nhỏ sống với đồng

II. Phân tích:

1) Vầng trăng trong quá khứ:
đồng
Sống hoà
- Hồi nhỏ:
sông
hợp, thân
bể
- Hồi chiến tranh:

thiết với
ở rừng thiên nhiên

- Những câu thơ ngắn với giọng tâm tình,
thủ thỉ

- Trăng : tri kỉ, tình nghĩa
- Liệt kê, nhân hoá, điệp từ, so sánh, ẩn dụ.
=> Tình cảm gắn bó thân thiết giữa
người với trăng. Trăng với người đẹp đẽ,
ân tình, gắn với hạnh phúc và gian lao
của mỗi con người, của đất nước.
- Từ “ngỡ” ở đầu câu thơ như báo trước
một tình huống, một sự chuyển biến bất
ngờ trong câu chuyện cũng như trong tình
cảm giữa con người và vầng trăng.

với sông rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỉ
Trần
Trần trụi
trụi với thiên
thiên nhiên
nhiên
hồn nhiên như
như cây
cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình
tình nghĩa
nghĩa

=> Trong quá khứ, dẫu h/cảnh

đầy khó khăn, khắc nghiệt, vầng
trăng không những trở thành tri
kỉ, mà đã trở thành vầng trăng
tình nghĩa => biểu tượng cho quá
khứ nghĩa tình.

2) Vầng trăng hiện tại

* Hoàn cảnh sống hiện tại:

+ Đất nước hoà bình
+ Hoàn cảnh sống thay đổi: thành phố
- Hình ảnh: ánh điện, cửa gương -> Ẩn dụ
-> Gợi h/a xa hoa, tiện nghi của c/s phồn
hoa nơi thành phố; tăng sức gợi hình, gợi
cảm cho đoạn thơ

- Trăng: người dưng qua đường
- Xa lạ, không quen biết.
-> So sánh, nhân hoá.
=> Con người thờ ơ, lạnh nhạt, bội
bạc với trăng, coi vầng trăng như một
người xa lạ.

Từ hồi về thành phố
quen ánh điện cửa gương
vầng trăng đi qua ngõ
như người dưng qua đường

* Trong quá khứ
Tri kỉ

* Trong hiện tại
Vầng trăng

tình nghĩa
Nguyên
nhân

người dưng
qua đường

Từ hồi về thành phố
quen ánh điện,cửa gương

Cuộc sống hiện đại,
đầy đủ, sung túc.

-> Khổ thơ 3 mang một ý nghĩa khái quát: Khi hoàn cảnh
sống thay đổi thì con người ta có thể phản bội lại quá khứ,
phản bội cả chính mình, dễ dàng lãng quên đi những gian khổ,
nhọc nhằn của một thời đã qua. Song, cái sự quên ấy cũng là
lẽ thường tình bởi những lo toan thường nhật từ cuộc sống

Làng quê

Tuổi thơ

Núi rừng

Người lính

Thành phố

Công chức

Cuộc sống hiện đại thay đổi theo chiều hướng tích cực dễ làm con người
quên đi quá khứ khổ đau, đánh mất những giá trị tốt đẹp vốn có.

*Tình huống gặp lại vầng trăng (khổ 4)
Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn
+ Từ láy: Thình lình, đột ngột.
-> Sự bất ngờ, ngạc nhiên, ngỡ ngàng, không thể đoán trước được.
+ Động từ: vội, bật, tung: sự khó chịu và hành động khẩn trương hối hả để tìm
nguồn sáng.
-> Không gian đối nghịch nhau:

không gian trong phòng chật hẹp, tối tăm>< không gian bên ngoài cửa sổ rộng mở, bát ngát.

Trăng xuất hiện đột ngột, bất ngờ
Tạo bước ngoặc thể hiện cảm xúc của nhà thơ.

*Tình huống gặp lại vầng trăng (khổ 4)
Thình lình đèn điện tắt
phòng buyn-đinh tối om
vội bật tung cửa sổ
đột ngột vầng trăng tròn
=> Gặp lại vầng trăng - người bạn xưa, giữa cuộc sống hối hả hôm
nay, tâm hồn con người được đánh thức, trỗi dậy bao cảm xúc. Đây
là khổ thơ quan trọng trong cấu tứ toàn bài, là sự chuyển biến có ý
nghĩa bước ngoặt trong mạch cảm xúc, góp phần bộc lộ tư tưởng và
mở ra những suy ngẫm của nhà thơ.

3) Cảm xúc và suy ngẫm của tác giả

Ngửa mặt lên nhìn mặt
có cái gì rưng rưng
như là đồng là bể
như là sông là rừng

- Tư thế: “ngửa mặt”:

->Là tư thế tập trung chú ý, mặt đối mặt

-Từ “mặt” ở cuối câu thơ là từ nhiều nghĩa
- Từ láy “rưng rưng” đã diễn tả nỗi xúc
động xao xuyến đến nghẹn ngào, thổn thức

- Nhân hoá
->Trăng với người đối diện, đàm tâm.
- Cấu trúc song hành (như là... là), cộng
với biện pháp tu từ so sánh (như), điệp
ngữ (như là, là) và liệt kê (đồng, bể, sông,
rừng)+ nhịp thơ dồn dập

->Gợi nhớ về quá khứ nghĩa tình, giản
dị mà cao đẹp.
=> Khổ thơ đã đánh động tình cảm nơi
người đọc.

- Hình ảnh ẩn dụ+ từ láy “vành
vạnh”.
->tượng trưng cho vẻ đẹp của quá
khứ nghĩa tình, vẫn tròn đầy, trọn
vẹn mặc cho con người thay đổi, vô
tình.

Trăng cứ tròn vành vạnh
kể chi người vô tình
ánh trăng im phăng phắc
đủ cho ta giật mình.

-> Chính sự im lặng của “vầng
trăng” đã khiến cho con người
- Nghệ thuật đối, nhân hoá, hình ảnh “giật mình”. Đó chính là sự thức
thơ giàu tình biểu tượng, kết hợp giữa tỉnh của lương tâm, thể hiện sự suy
tự sự và trữ tình.
nghĩ, trăn trở, tự đấu tranh với
chính mình để sống tốt hơn. Bài
->gợi đến một cái nhìn nghiêm khắc
học: sự độ lượng bao dung có sức
song cũng đầy bao dung độ lượng. Sự im
mạnh cảm hóa con người.
lặng ấy khiến chi nhân vật trữ tình “giật
mình” thức tỉnh

III/ Tổng kết.
1: Nội dung

- Với giọng điệu tâm tình, bài thơ như là một lời tâm sự của tác giả về những
năm tháng gian khổ đã đi qua với những tình cảm bình dị và hiền hậu.
- Đồng thời bài thơ còn gửi gắm đến chúng ta về một thái độ sống tích cực:
“uống nước nhớ nguồn”.
2. Nghệ thuật
- Kết hợp hài hoà, tự nhiên giữa tự sự và trữ tình.
- Giọng thơ tâm tình bằng thể thơ năm chữ
- Nhịp thơ khi trôi chảy, tự nhiên, nhịp nhàng theo lời kể, khi thì ngân nga, thiết
tha, xúc động (khổ 5), lúc lại trầm lắng biểu hiện thái độ suy tư (khổ cuối)
- Kết cấu, giọng điệu của bài thơ có tác dụng làm nổi bệt chủ đề, tạo nên tính
chân thực, chân thành.
- Sử dụng nhiều biện pháp tu từ: So sánh, liệt kê, nhân hoá, điệp ngữ, ẩn dụ, đối
lập….

3. Ý nghĩa văn bản:
- Ý nghĩa:
Nhắc nhở thấm thía về thái độ, tình
cảm đối với những năm tháng quá khứ
gian lao, nghĩa tình, với thiên nhiên,
đất nước bình dị, hiền hậu.
Nhắc nhở:

- Tác giả
- Thế hệ đã đi qua chiến tranh
- Mọi người

Chủ đề: Uống nước nhớ nguồn.

? Ý nghĩa khái quát
của bài thơ? Chủ đề
bài thơ?

Bản đồ tư duy

IV. Luyện tập
Câu 1:Bài thơ có nhan đề là “Ánh trăng” trong khi đó xuyên suốt
các khổ thơ tác giả đều dùng từ “vầng trăng”, em hãy lí giải ?

Hồi nhỏ sống với đồng
với sông rồi với bể
hồi chiến tranh ở rừng
vầng trăng thành tri kỉ
Trần trụi với thiên nhiên
hồn nhiên như cây cỏ
ngỡ không bao giờ quên
cái vầng trăng tình nghĩa

Từ hồi về thành phố

Ngửa mặt lên nhìn mặt

quen ánh điện ,cửa gương

có cái gì rưng rưng

vầng trăng đi qua ngõ

như là đồng là bể

như người dưng qua đường.

như là sông là rừng

Thình lình đèn điện tắt

Trăng cứ tròn vành vạnh

phòng buyn-đinh tối om

kể chi người vô tình

vội bật tung cửa sổ

ánh trăng im phăng phắc

đột ngột vầng trăng tròn.

đủ cho ta giật mình.

`

Vầng trăng
- Vầng trăng là biểu tượng của

cuộc sống, của thiên nhiên, quá
khứ nghĩa tình.

Ánh trăng
- Ánh trăng là ánh sáng của triết lí
về cuộc sống.
Ánh sáng ấy có thể len lỏi vào
những nơi khuất lấp trong tâm hồn
con người để thức tỉnh họ giúp họ
nhận ra những điều sai trái,
hướng con người đến những giá
trị tốt đẹp.

Bài thơ có tên là “Ánh trăng”nhưng các khổ thơ trên tác giả đều viết
“vầng trăng” đến khổ thơ cuối mới xuất hiện từ “ánh trăng”. “Ánh trăng”
chính là sự quy tụ, kết tinh đẹp nhất của vầng trăng tạo nên chiều sâu tư
tưởng của tứ thơ đồng thời nâng vẻ đẹp của bài thơ lên đến đỉnh cao.

Phiếu học tập
Thảo luận nhóm và điền vào phiếu học tập (thời gian: 2 phút)

Hình ảnh thơ

Ý nghĩa biểu tượng.

Trăng cứ tròn vành vạnh

- Quá khứ đẹp đẽ, vẹn nguyên, thuỷ chung,
không phai mờ.

ánh trăng im phăng phắc

- Bao dung, độ lượng nhưng vô cùng nghiêm
khắc.

giật mình

- Nhớ lại quá khứ,
- Tự vấn lương tâm,
- Ân hận xót xa, tự trách mình
- Tự hoàn thiện mình.

- Thiên nhiên hồn nhiên, tươi mát, là người bạn
thân thiết trong cuộc đời con người.
Vầng trăng trong bài thơ
- Là biểu tượng của quá khứ nghĩa tình, là vẻ đẹp
bình dị, vĩnh hằng của cuộc sống.

Bài tập nhanh

HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU
HÌNH ẢNH XUYÊN SUỐT

HÃY CHỌN VÀ ĐIỀN MỘT
TRONG CÁC TỪ SAU ĐÂY
VÀO Ô TRỐNG SAO CHO
ĐÚNG NHẤT?

Tâm tình, sâu lắng

THỂ THƠ

Đằm thắm, ngọt ngào
Năm chữ

BIỆN PHÁP TU TỪ

Ánh trăng
Chặt chẽ, theo mạch
cảm xúc.

GIỌNG ĐIỆU
KẾT CẤU

Điệp ngữ, nhân hoá,
ẩn dụ, so sánh
Theo từng lời ru

HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU
HÌNH ẢNH XUYÊN SUỐT

Ánh trăng

THỂ THƠ

Năm chữ

BIỆN PHÁP TU TỪ
GIỌNG ĐIỆU
KẾT CẤU

Điệp ngữ, nhân hoá,
so sánh, ẩn dụ
Tâm tình, sâu lắng
Chặt chẽ, theo mạch
cảm xúc.

Nội dung
Bài thơ là lời tự
nhắc nhở về những
năm tháng gian lao
đã qua, có ý nghĩa
gợi nhắc, củng cố ở
người đọc thái độ
sống “Uống nước
nhớ nguồn”, ân tình,
thuỷ
chung cùng
quá khứ.

IV. Luyện tập
Câu 2: So sánh ý nghĩa của hình ảnh ánh trăng trong 2 bài thơ “Đồng chí”
của Chính Hữu và “Ánh trăng” của Nguyễn Duy ?

Đồng chí

Ánh trăng

Giống nhau

Hai bài thơ đều lấy một vẻ đẹp trong thiên nhiên - ánh trăng - để khai
thác xây dựng hình ảnh thơ

Khác nhau

- Ánh trăng là biểu tượng cho vẻ đẹp - Khơi nguồn cho việc bày tỏ thái
và sức mạnh của tình đồng chí ở
độ, tình cảm của con người với
người chiến sĩ trong kháng chiến
hiện tại và quá khứ
chống Pháp
- Là hình tượng thơ đậm chất lãng - Là hình ảnh để nhà thơ thể hiện
mạn trong thơ Chính Hữu và thơ ca chủ đề bài thơ : “uống nước nhớ
nguồn”
kháng chiến



1. Tưởng tượng mình là nhân vật
trữ tình trong “Ánh trăng”,
em hãy diễn tả dòng cảm nghĩ
trong bài thơ thành một bài
tâm sự ngắn?
2. Soạn bài sau: Văn bản Làng
của Kim Lân.
- Đọc văn bản và tóm tắt văn bản
- Soạn bài theo câu hỏi trong
sách giáo khoa.