Tiết 81:

ÔN TẬP
PHẦN TIẾNG VIỆT

I. CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
1. Nội dung các phương châm hội thoại
2. Lưu ý khi vận dụng các phương châm hội thoại
trong hoạt động giao tiếp
II. CÁCH DẪN TRỰC TIẾP VÀ CÁCH DẪN GIÁN TIẾP

Chú ý 3 yêu cầu sau đây :
- Phân biệt được 2 cách dẫn
- Xác định được lời dẫn, cách dẫn trong những
trường hợp cụ thể.
- Chuyển lời dẫn trực tiếp thành lời dẫn gián tiếp

1. Nội dung các phương châm hội thoại
Các phương châm hội thoại
P/c
về lượng

P/c
về chất

Khi giao tiếp,
cần nói cho
có nội dung;
nội dung của
lời nói phải
đáp ứng
đúng yêu cầu
của giao tiếp,
không thiếu,
không thừa.

Khi giao tiếp,
đừng nói
những điều
mà mình
không tin là
đúng hay
không có
bằng chứng
xác thực.

P/c
quan hệ

P/c
cách thức

Khi giao
Khi giao
tiếp, cần
tiếp, cần
chú ý nói
nói đúng
ngắn gọn,
vào đề tài
rành
giao tiếp,
mạch; tránh
tránh nói
cách nói
lạc đề.
mơ hồ.

P/c
lịch sự

Khi giao
tiếp, cần
tế nhị và
tôn trọng
người
khác.

Bài tập : Giải thích các thành ngữ sau và cho

biết chúng có liên quan đến những phương châm
hội thoại nào?

1. Lúng búng như ngậm hột thị
2. Nói có sách, mách có chứng
3. Điều nặng tiếng nhẹ
4. Đánh trống lảng
5. Nói bóng nói gió

STT

THÀNH NGỮ
 

PCHT CÓ LIÊN
QUAN 

NGHĨA

1

Lúng búng
như ngậm hột
thị

Nói ấp úng, không rành
mạch, rõ ràng. 

Phương châm
cách thức  

2

Nói có sách,
mách có
chứng

Nói đúng sự thật, có chứng
cớ rõ ràng và có thể kiểm
chứng được.

Phương châm
về chất  

3

Điều nặng
tiếng nhẹ
Đánh trống
lảng
 

4

5

Nói bóng nói
gió
 

  Cãi

vã, chì chiết và trách móc.

Tảng lờ, nói sang 1 chuyện khác
hoặc làm 1 việc gì khác để tránh
sự tập trung, chú ý của người
khác hoặc che đậy sự bối rối.
Không nói trực tiếp, không nói
thẳng sự việc mà quanh co xa xôi
để người nghe phải suy ngẫm mà
hiểu.

 
 

Phương châm
lịch sự
Phương châm
quan hệ

 

Phương châm
cách thức

2. Lưu ý khi vận dụng các phương châm hội
thoại trong hoạt động giao tiếp :
a. Việc vận dụng các phương châm hội thoại cần phù hợp
với đặc điểm của tình huống giao tiếp.
b. Những trường hợp không tuân thủ phương châm hội
thoại.
- Người nói vô ý, vụng về, thiếu văn hóa giao tiếp.
- Người nói phải ưu tiên cho 1 phương châm hội thoại
khác hoặc 1 yêu cầu khác quan trọng hơn.
- Người nói muốn gây chú ý để người nghe hiểu câu nói
theo một hàm ý nào đó.

* Rèn kĩ năng giao tiếp, văn hóa ứng xử
NGƯỜI ĂN XIN
Một người ăn xin đã già. Đôi mắt ông đỏ hoe, nước mắt ông giàn
giụa, đôi môi tái nhợt, áo quần tả tơi. Ông chìa tay xin tôi.
Tôi lục hết túi nọ đến túi kia, không có lấy một xu, không có cả
khăn tay, chẳng có gì hết. Ông vẫn đợi tôi. Tôi chẳng biết làm thế nào.
Bàn tay tôi run run nắm chặt lấy bàn tay run rẩy của ông:
- Xin ông đừng giận cháu! Cháu không có gì cho ông cả.
Ông nhìn tôi chăm chăm, đôi môi nở nụ cười:
- Cháu ơi, cảm ơn cháu! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
Khi ấy tôi chợt hiểu ra: cả tôi nữa, tôi cũng vừa nhận được một
cái gì đó của ông.
(Theo Tuốc-ghê-nhép)

Làm bài kiểm tra môn Ngữ văn

Xác
định
đúng
vấn đề.

Đưa ra
câu trả
lời chính
xác.

Đáp ứng
đúng,
Trình bày Tôn trọng
không
các bạn,
rõ ràng,
thiếu
mạch lạc. thầy cô.
không
Thừa.

II. CÁCH DẪN TRỰC TIẾP VÀ CÁCH DẪN GIÁN TIẾP

Chú ý 3 yêu cầu sau đây :
- Phân biệt được 2 cách dẫn
- Xác định được lời dẫn, cách dẫn trong những
trường hợp cụ thể.
- Chuyển lời dẫn trực tiếp thành lời dẫn gián tiếp

DẪN
TRỰC TIẾP
Cách dẫn

Nhắc lại nguyên
văn lời nói hay ý
nghĩ của người hoặc
nhân vật.

Lời dẫn trực tiếp
Đặc điểm được đặt trong dấu
hình thức
ngoặc kép.
của lời
dẫn

DẪN
GIÁN TIẾP
Thuật lại lời nói hay
ý nghĩ của người hoặc
nhân vật, có điều chỉnh
cho thích hợp.
Lời dẫn gián tiếp
không đặt trong dấu
ngoặc kép.

Ví dụ 1: Họa sĩ nghĩ
thầm: “khách tới bất
ngờ, chắc cu cậu chưa
kịp quét tước dọn dẹp,
chưa kịp gấp chăn
chẳng hạn.”
( Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sapa )

Bộ phận in
đậm là lời dẫn
trực tiếp.

Ví dụ 2: Lão tìm lời lẽ giảng
giải cho con trai hiểu. Lão
khuyên nó hãy dằn lòng bỏ
đám này, để dùi giắng lại ít
lâu, xem có đám nào khá mà
nhẹ tiền hơn sẽ liệu; chẳng lấy
đứa này thì lấy đứa khác; làng
này đã chết hết con gái đâu mà
sợ?
( Nam Cao, Lão Hạc )

Bộ phận in
đậm là lời dẫn
gián tiếp.

Bài tập 1 : Tìm lời dẫn trong các đoạn trích sau
và cho biết đâu là lời dẫn trực tiếp và đâu là lời
dẫn gián tiếp ?
a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
(Theo Trần Hoài Dương)

b. Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
“Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay”

(Vũ Đình Liên, Ông Đồ)

a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
(Theo Trần Hoài Dương)

 Đây là lời dẫn gián tiếp

a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
(Theo Trần Hoài Dương)

 Đây là lời dẫn gián tiếp
b. Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
“Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay”
( Vũ Đình Liên, Ông Đồ)

 Đây là lời dẫn trực tiếp

Bài tập 2: Chuyển lời đối thoại trong đoạn trích sau đây
thành lời dẫn gián tiếp?
Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh, cả thủy lẫn bộ
cùng ra đi. Ngày 29 đến Nghệ An, vua Quang Trung cho vời người
cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp vào dinh và hỏi:
- Quân Thanh sang đánh, tôi sắp phải đem binh ra chống cự.
Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ thế nào?
Thiếp nói:
- Bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã. Quân
Thanh ở xa tới đây, không biết tình hình quân ta yếu hay mạnh,
không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.
(Ngô gia văn phái, Hoàng Lê Nhất thống chí)

* Lưu ý khi chuyển lời dẫn trực tiếp
thành lời dẫn gián tiếp:
- Xóa các dấu câu báo hiệu hay đánh dấu lời nói
trực tiếp.
- Thay đổi từ xưng hô cho thích hợp
- Lược bỏ các tình thái từ hay các từ ngữ mang
tính chất khẩu ngữ .
- Thay đổi hoặc lược bỏ các từ ngữ chỉ địa điểm,
thời gian cho thích hợp.

Bài tập 2: Chuyển lời đối thoại trong đoạn trích sau đây
thành lời dẫn gián tiếp?
Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh, cả thủy lẫn bộ
cùng ra đi. Ngày 29 đến Nghệ An, vua Quang Trung cho vời người
cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp vào dinh và hỏi:
- Quân Thanh sang đánh, tôi sắp phải đem binh ra chống cự.
Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ thế nào?
Thiếp nói:
- Bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã. Quân
Thanh ở xa tới đây, không biết tình hình quân ta yếu hay mạnh,
không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.
( Ngô gia văn phái, Hoàng Lê Nhất thống chí)

Những thay đổi từ ngữ khi chuyển lời đối
thoại thành lời dẫn gián tiếp:
LỜI ĐỐI THOẠI

Từ ngữ xưng hô

Từ chỉ địa điểm
Từ chỉ thời gian

LỜI DẪN GIÁN TIẾP

Tôi (ngôi thứ nhất) Nhà vua (ngôi thứ ba)

Bài tập 2: Chuyển lời đối thoại trong đoạn trích sau đây
thành lời dẫn gián tiếp?
Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh, cả thủy lẫn bộ
cùng ra đi. Ngày 29 đến Nghệ An, vua Quang Trung cho vời người
cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp vào dinh và hỏi:
- Quân Thanh sang đánh, tôi sắp phải đem binh ra chống cự.
Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ thế nào?
Thiếp nói:
- Bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã. Quân
Thanh ở xa tới đây,
đây, không
không biết
biết tình
tình hình
hình quân
quân ta
ta yếu
yếu hay
hay mạnh,
mạnh,
không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.
( Ngô gia văn phái, Hoàng Lê Nhất thống chí)

Những thay đổi từ ngữ khi chuyển lời đối
thoại thành lời dẫn gián tiếp:
LỜI ĐỐI THOẠI

Từ ngữ xưng hô

LỜI DẪN GIÁN TIẾP

Tôi (ngôi thứ nhất) Nhà vua ( ngôi thứ ba)
Chúa công
Vua Quang Trung
(ngôi thứ hai)

Từ chỉ địa điểm

đây

Từ chỉ thời gian

Bây giờ

(ngôi thứ ba)
(tỉnh lược)
Bấy giờ

Đoạn văn sau khi chuyển
Vua Quang Trung hỏi Nguyễn Thiếp là quân Thanh
sang đánh, nếu nhà vua đem binh ra chống cự thì khả năng
thắng hay thua như thế nào.
Nguyễn Thiếp trả lời rằng bấy giờ trong nước trống
không, lòng người tan rã. Quân Thanh ở xa tới đây, không
biết tình hình quân ta yếu hay mạnh, không hiểu rõ thế nên
đánh nên giữ ra sao. Vua Quang Trung ra Bắc không quá
mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.

Luyện tập củng cố
Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi
Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi
Hàng xóm bốn bên trở về lầm lụi
Đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh
Vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:
“Bố ở chiến khu, bố còn việc bố
Mày có viết thư chớ kể này, kể nọ
Cứ bảo nhà vẫn được bình yên! ”
(Trích “Bếp lửa”- Bằng Việt)
1. Tìm từ ngữ xưng hô và nhận xét về việc sử dụng từ ngữ
xưng hô trong đoạn thơ?
2. Lời nói của người bà không tuân thủ phương châm hội
thoại nào? Lí giải.
3. Tìm những câu thơ sử dụng lời dẫn trực tiếp. Chỉ ra dấu
hiệu nhận biết?

Đáp án:
1. Từ ngữ xưng hô: “Mày”- mộc mạc, chân quê
2. Lời nói của người bà không tuân thủ phương châm
về chất … (nhắc cháu giấu bố khó khăn ở quê hương)
3. Những câu thơ sử dụng lời dẫn trực tiếp: "Bố ở
chiến khu…. bình yên"

HƯỚNG DẪN HỌC Ở NHÀ
- Ôn tập lý thuyết về các phương châm hội
thoại, cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp.
- Viết một đoạn văn (khoảng 15 dòng) nêu
suy nghĩ của em về vai trò của việc tự học, trong
đó có sử dụng cách dẫn trực tiếp.