TIẾT 67, 68

VB: CHIẾC LƯỢC NGÀ
-Nguyễn Quang Sáng-

1. TÌM HIỂU CHUNG:
1. Tác giả:
- Nguyễn Ông
Quang
Sángvăn
sinh
ở
là nhà
đã năm
từng 1932-2014,
tham gia haiquê
cuộc
An Giang.kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ cứu
- Ông là nước.
nhà văn mà cuộc sống và sáng tác gắn liền
với vùng đất Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến
Đề dân
tài: Pháp,
cuộc chống
sống và
Namhoà
Bộ
chống thực
đế con
quốcngười
Mĩ và sau
trong hai cuộc kháng chiến cũng như sau
bình (1975).
hòa bình.
Truyện của ông hấp dẫn, giàu kịch tính xoay
quanh những tình huống bất ngờ, tự nhiên,
ngôn ngữ đậm màu sắc Nam Bộ.

(1932 – 2014)

Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng – con trai nhà văn

+ Truyện ngắn: “Con chim vàng” (1957),
“Chiếc lược ngà”(1966)…
+ Truyện vừa: “Câu chuyện bên trận địa
pháo” (1966), “Cái áo thằng hình rơm”
(1975)…
+ Tiểu thuyết: “Nhật kí người ở lại” (1962),
“Dòng sông thơ ấu” (1985)…
+ Kịch bản phim: “Mùa gió chướng” (1977)
“Cánh đồng hoang” (1978)…

Cánh đồng hoang (kịch bản phim) bộ phim được tặng Huy chương
vàng liên hoan phim toàn quốc (1980), Huy chưương vàng liên
hoan phim ở Matxcva (1981).

2. Tác phẩm:
- Sáng tác năm 1966, khi cuộc kháng
chiến chống Mĩ đang diễn ra khốc liệt,
tác giả đang hoạt động tại chiến
trường Nam Bộ.
- In trong tập truyện ngắn cùng tên.
3. Đọc-chú thích-tóm tắt-bố cục:

1- Những ngày anh Sáu về thăm nhà

4- Trước lúc anh Sáu hi sinh

2- Ngày anh Sáu ra đi

3- Những ngày anh Sáu ở chiến khu

THẢO LUẬN NHÓM
PHIẾU HỌC TẬP
1/ Nêu thể loại và phương thức biểu đạt của văn bản
2/ Xác định ngôi kể ? Tác dụng của việc sử dụng ngôi
kể đó ?
3/ Em hãy xác định bố cục đoạn trích ?
4/ Tình huống truyện?

1. Thể loại: Truyện ngắn.

2. - PTBĐ: tự sự kết hợp miêu tả biểu cảm và nghị luận.

3. / Ngôi thứ nhất (Lựa chọn bác Ba - người kể chuyện là bạn của
ông Sáu, chứng kiến toàn bộ câu chuyện, thấu hiểu cảnh ngộ và
tâm trạng của nhân vật trong truyện )
-> Tác dụng: tăng độ tin cậy, tính trữ tình của chuyện.

Đoạn 1:Từ đầu đến từ từ tuột xuống: Tình
cha con ông Sáu trong 3 ngày về nghỉ
phép.

BỐ CỤC
Đoạn 2: Còn lại: Ở khu căn cứ ông
Sáu làm chiếc lược ngà tặng con.

TÌNH HUỐNG
TRUYỆN:

Tình huống 1:
Hai cha con anh
Sáu gặp nhau sau
8 năm xa cách,
nhưng Thu- con
gái anh không
nhận ba.

Tình huống 2:
Ở chiến khu, anh
Sáu dồn hết tình
yêu con vào cây
lược ngà, nhưng
chưa trao được cho
con thì anh hi sinh.

II. ĐỌC-HIỂU VĂN BẢN:

1. NHÂN VẬT BÉ THU:

Trước khi nhận ra ba

Khi nhận ra ba

* NHÓM 1,2

Hãy tìm những chi tiết thể hiện thái độ, hành động của bé Thu khi
mới gặp ông Sáu? Nhận xét và lí giải nguyên nhân của thái độ đó?

* NHÓM 3,4

Trong những ngày ông Sáu ở nhà, bé Thu có thái độ, hành động
như thế nào? Nhận xét về thái độ hành động đó?

Khi mới gặp ba
- Thu giật mình, tròn mắt nhìn
- Ngơ ngác, lạ lùng
- Mặt nó bỗng tái đi, rồi vụt chạy, kêu thét lên: Má ! Má!
Hai cha con xa cách quá lâu. Ba em đi kháng chiến từ khi
em chưa đầy tuổi. Nhìn ông Sáu và tấm hình chụp chung
với má thấy không giống. Em không tin ông Sáu là cha
của mình.
Cách miêu tả tâm lí nhân vật rất tinh tế, miêu tả
cụ thể, tỉ mỉ: Tâm lí sợ hãi được miêu tả bằng
tiếng kêu thét & hành động vụt chạy rất phù hợp
tâm lí trẻ thơ, gây cho người đọc sự xúc động,
cảm thương cho ông Sáu & sự tò mò về bé Thu.

Chi tiết
- Xa lánh, nhất quyết không gọi ba
- Má doạ đánh => Thu buộc gọi ông
Sáu vô ăn cơm nhưng gọi trống không
- Gọi chắt nước nhưng lại nói trống
không, nhất quyết không gọi tiếng ba.
- Bé Thu hất tung cái trứng cá ra khỏi
bát cơm khi ông Sáu gắp cho nó
miếng cá -> bị đánh – không khóc, từ
lái xuồng bỏ về ngoại.
- Khi xuống xuồng còn cố ý khua dây
cột xuồng kêu rổn rảng thật to.

Thái độ
Không chấp nhận ông
Sáu là ba.Từ chối sự
quan tâm chăm sóc của
ông Sáu vì nghĩ rằng
ông không phải là cha
mình.

Nhận xét
+ Một cô bé có tình cảm
sâu sắc, nồng nàn, mãnh
liệt với cha: kiên quyết
không nhận người cha có
vết thẹo dài trên má
(không giống với bức
hình chụp chung với má)
+ Một cô bé có cá tính
mạnh mẽ, hành động
quyết liệt để bảo vệ tình
cha con của mình.

Khi chia tay ba
* NHÓM 1, 2

Trong giờ phút chia tay thái độ và hành động, lời nói của bé Thu đối với cha được thể
hiện như thế nào? Em có nhận xét gì về thái độ và hành động đó? Nhận xét nghệ
thuật thể hiện?

* NHÓM 3, 4

Vẻ mặt bé Thu trong buổi sáng chia tay được miêu tả như thế nào? Qua đó thể hiện nét
tâm lí nào của bé Thu?

Thái dộ, hành động, lời nói

Nhận xét

- Vẻ mặt có gì hơi khác, không bướng bỉnh hay nhăn nhó
mày câu có.
- Vẻ mặt sầm lại buồn rầu
- Đôi mắt như to hơn, cái nhìn không ngơ ngác, không lạ
lùng, có vẻ nghĩ ngợi sâu xa.
- Kêu thét gọi ba
- Chạy xô tới nhanh như 1 con sóc, chạy thót lên, dang 2
tay ôm chặt lấy cổ ba nó
- Nói trong tiếng khóc.
- Nó hôn ba khắp cùng. Nó hôn tóc, hôn cổ, hôn vai, hôn
vết thẹo dài bên má của ba.
- hai tay siết chặt lấy cổ, dang 2 chân quặp chặt lấy ba,
đôi vai bé nhỏ run run
- Lại ôm chầm và mếu máo
- Lời nói:
+ Không cho ba đi
+ Đòi ba mua lược

Rất yêu thương
cha; tình yêu
mãnh liệt, chân
thành.
- Yêu mến cha
sâu sắc, xuất
phát từ chính
cõi lòng bấy
lâu bị dồn nén,
nay có dịp bứt
phá.

Nghệ thuật
miêu tả dáng vẻ,
lời nói, cử chỉ để
bộc lộ nội tâm,
kết hợp bình luận
về nhân vật

- “… Vẻ mặt của nó có cái gì hơi khác, nó không
bướng bỉnh hay nhăn mày cau có nữa, vẻ mặt nó sầm
lại buồn rầu, cái vẻ buồn trên gương mặt ngây thơ của
con bé trông rất dễ thương.
- Đôi mắt nó như to hơn, cái nhìn của nó không ngơ
ngác, không lạ lùng, nó nhìn với vẻ nghĩ ngợi sâu xa .”
- “… đôi mắt mênh mông của con bé bỗng xôn xao.”

Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật: Sâu sắc, tinh tế và
phù hợp với logic của câu chuyện. Nhà văn như hoá thân
vào trong nhân vật để biểu hiện những diễn biến tâm lí ấy
rất sinh động với tấm lòng yêu mến, trân trọng tình cảm trẻ thơ.

Khi nhận ra ba

Bất ngờ
gọi ba

Tiếng
kêu như
tiếng xé

Ôm chặt
lấy ba

Hôn khắp
người ba

Rất yêu
thương
ba

1. Nhân vật bé Thu:
a. Trước khi nhận ra ông Sáu là cha:
- Lúc đầu hốt hoảng, kinh ngạc.
- Sau đó tỏ ra ngờ vực, lảng tránh, lạnh lùng ; phản ứng quyết liệt ko gọi ba, ko đón nhận tình cảm.
- Tính cách mạnh mẽ, dứt khoát, cương quyết, rạch ròi, cứng cỏi đến mức tưởng như gan lì, ương
ngạnh  Có tình yêu cha sâu sắc.
b. Khi nhận ra ba:
- Vẻ mặt buồn rầu, nghĩ ngợi sâu xa, đôi mắt mênh mông, xôn xao -->Trong sáng, ngây thơ, ẩn chứa
nhiều cảm xúc
- Phản ứng: Kêu thét gọi ba Tiếng kêu của tình yêu thương ruột thịt.
- Hành động: ôm chặt, hôn ba từng khắp, khóc không cho ba đi
- Tình cảm trong sáng, mạnh mẽ, mãnh liệt
- Sử dụng một loạt động từ mạnh ->tình yêu ba mãnh liệt, cháy bỏng.
- Nghệ thuật:Tình huống bất ngờ, miêu tả dáng vẻ, lời nói cử chỉ kết hợp với bình luận phù hợp với tâm
lí trẻ con
 Em bé hồn nhiên, chân thật, cá tính mạnh mẽ , có tình yêu cha mãnh liệt.

2. NHÂN VẬT ÔNG SÁU
Khi gặp con
Trong những ngày ở nhà

Lúc chia tay

Khi ở chiến khu

+ Nhóm 1: Khi gặp con
? Khi nhìn thấy con, ông Sáu đã có những hành động gì? Lời nói ntn?
? Tiếng gọi con cùng điệu bộ cho thấy tình cảm của ông Sáu lúc này ntn?
? Khi bị con từ chối hình ảnh ông Sáu được miêu tả ntn?
? Chi tiết “Hai tay buông thõng xuống như bị gãy” phản ánh một nội tâm ntn?
+ Nhóm 2: Trong những ngày ở nhà
? Ông Sáu có những biểu hiện gì khi bé Thu phản ứng trước và trong bữa cơm?
? Cử chỉ “Nhìn con, lắc đầu, cười” của ông Sáu nói gì về tình cảm của người cha?
? Theo em vì sao ông Sáu đánh con?
? Từ những biểu hiện trên, em cảm nhận được nỗi lòng nào của ông Sáu được bộc lộ?

+ Nhóm 3: Lúc chia tay
? Theo dõi đoạn truyện kể về ngày ông Sáu ra đi và cho biết: Trước khi lên đường, ông
Sáu đã nhìn con với ánh mắt ntn? Em cảm nhận gì về đôi mắt nhìn con của người cha
trong câu trên?
? Khi con nhận ra cha, không cho ông Sáu đi, ông đã có những cảm xúc và hành động
gì? Cảm nhận của em về những cử chỉ trên của ông Sáu?
+ Nhóm 4: Ở chiến khu
? Những ngày ở chiến khu ông Sáu nghĩ gì về con?
? Để vơi bớt nỗi nhớ con và nỗi ân hận đó ông Sáu đã làm gì? Hãy đọc những câu văn
miêu tả việc làm chiếc lược ngà?
? Ông Sáu đã tạo cho con chiếc lược ngà từ khúc ngà voi hay còn từ điều gì khác?
? Cây lược ấy có ý nghĩa ntn với ông Sáu trong những ngày ở chiến khu?

Khi gặp con

Trong những ngày ở nhà

- Không để xuồng cặp lại bến, anh
nhún chân nhảy thót lên, xô chiếc
xuồng tạt ra
+ Anh bước vội vàng những bước
dài
+ Vừa bước, vừa khom người đưa
tay đón chờ con.
+ Xúc động, 2 tay vẫn đưa về phía
trước, giọng lặp bặp run run.
-> Vui sướng, khao khát, vồ vập.
- Vui, xúc động, tin con sẽ đến với
mình.
+ Đứng sững lại, nhìn theo con.
+ Mặt sầm lại trông thật đáng
thương
+ hai tay buông xuống như bị gãy

- Trước bữa cơm: Khi con gọi trống không:
+ Vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ gọi “
Ba vô ăn cơm”.
+ Vẫn không quay lại
+ Quay lại nhìn con khe khẽ lắc đầu vừa cười
- Trong bữa cơm:
+ Anh gắp trứng cho con -> Bé Thu hất ra
+ Giận quá, không kịp suy nghĩ, vung tay đánh
vào mông và hét lên: Sao mày cứng đầu quá
vậy?
- Buồn nhưng sẵn lòng tha thứ cho con.
- Tình yêu thương của người cha dành cho con
trở nên bất lực.
-> Tình yêu thương, nỗi khát khao mong nhớ
con không được đền đáp.

Lúc chia tay
- Ông nhìn với đôi mắt trìu mến
lẫn buồn rầu.
+ Đôi mắt của người cha giàu
tình yêu thương và độ lượng.
+ bế con lên
- Không ghìm được xúc động ->
khóc -> lau nước mắt -> hôn lên
mái tóc con => Hẹn: Ba đi rồi ba
về với con.
- Đó là nước mắt sung sướng,
hạnh phúc của người cha cảm
nhận được tình ruột thịt từ con
mình.

Ở chiến khu
- Nhớ con, ân hận vì đã đánh con khi giận -> nỗi khổ tâm
dày vò.
- Làm chiếc lược ngà:
+ Tay cầm khúc ngà hớn hở
+ những lúc rỗi, cưa từng chiếc rằng lược, thận trọng, tỉ mỉ
và cố công như người thợ bạc.
+ Mỗi ngàu cưa được vài răng.
+ gò lưng, tẩn mẩn khắc từng nét: Yêu nhớ tặng Thu con
của ba.
+ Nhớ con đem lược ra ngắm rồi mài lên tóc cho cây lược
thêm bóng, thêm mượt.
+ Mong gặp lại con.
- Từ yêu thương, hi vọng dành cho con mình.
- Chiếc lược thành vật quý giá, thiêng liêng làm dịu đi nỗi
ân hận và chứa đựng bao nhiêu tình cảm yêu mến, nhớ
nhung mong đợi của người cha với đứa con xa cách.

? Thế nhưng ông Sáu đã hi sinh khi chưa kịp trao
vào tay đứa con gái chiếc lược ngà. Hình ảnh ông
Sáu trước lúc ra đi được miêu tả như thế nào?
+ Đưa vào túi, móc cây lược.
+ Nhìn tôi hồi lâu.
-> Nhắn đồng đội
? Chi tiết anh Sáu đưa tay vào túi móc cây lược để gửi
lại cho con trước khi trút hơi thở cuối cùng gợi cho em
Xúc động trước tình yêu thương mà anh Sáu dành cho con
cảm xúc gì? Tác giả muốn phản ánh thực tế nào qua
đến tận giây phút cuối cùng của cuộc đời, là nốt nhạc vút
chi tiết ấy?
cao trong bài ca về tình cha con bất tử, đồng thời tố cáo
chiến tranh đã gây ra nhiều cảnh ngộ éo le, đau thương,
mất mát cho không biết bao nhiêu gia đình.

DIỄN BIẾN TÂM TRẠNG NHÂN VẬT ANH SÁU
Những ngày ở nhà

Khi ở căn cứ

Nôn nóng vồ vập, mừng rỡ

Day dứt, ân hận, nhớ nhung

Hụt hẫng, thất vọng

Dồn tình cảm làm cây lược

Khổ tâm, đau đớn

Đau đáu gửi gắm yêu thương
qua cây lược

Xúc động nghẹn ngào

Tình cảm của anh Sáu dành cho con thật sâu nặng, tha thiết.
Tình cảm ấy bất diệt trước sự huỷ diệt tàn khốc của chiến tranh.

Bác Nguyễn Hữu Định (Phương Tú - Ứng Hòa - Hà Nội) sống
trong ống cống kiếm tiền nuôi con.

- Bác chưa từng thuê nhà, sống tạm bợ
trong lán, vỉa hè, nhà vệ sinh công cộng…
- Thậm chí một ống cống bỏ hoang được
bác dùng làm “nhà” của mình.

- Thời gian: suốt 10 năm bác lăn lộn ở
Cầu Giấy, Đường Láng, Lê Văn Lương…
- Công việc: vá xe, bốc vác…kiếm tiền
nuôi con

Con bác Định, hai anh em sinh đôi Nguyễn Hữu Tiến (thủ khoa đại
học Y Hà Nội với 29.5) Nguyễn Hữu Tiền (đỗ ĐH Bách Khoa với 26
điểm) năm 2013.

1. NGHỆ THUẬT

TỔNG KẾT

- Tình huống truyện gay cấn, bất ngờ, tự nhiên, hợp lí.
- Cốt truyện chặt chẽ, mang yếu tố bất ngờ.
- Lực chọn ngôi kể hợp lý (người kể chuyện là bạn của ông Sáu,
chứng kiến toàn bộ câu chuyện, thấu hiểu cảnh ngộ và tâm trạng
của nhân vật trong truyện).

2. Ý NGHĨA VĂN BẢN:
- Là câu chuyện cảm động về tình cảm cha con sâu nặng.
«Chiếc lược ngà» cho ta hiểu thêm về những mất mát to lớn
của chiến tranh mà nhân dân ta đã trải qua trong cuộc kháng
chiến chống Mĩ cứu nước.

Cho đoạn văn sau:
Trong bữa cơm đó, anh Sáu gắp một cái trứng cá to vàng để vào chén nó. Nó liền lấy đũa xoi vào
chén, để đó rồi bất thần hất cái trứng ra, cơm văng tung toé cả mâm. Giận quá và không kịp suy nghĩ,
anh vung tay đánh vào mông nó và hét lên :
.
- Sao mày cứng đầu quá vậy, hả ?
Tôi tưởng con bé sẽ lăn ra khóc, sẽ giẫy, sẽ đạp đổ cả mâm cơm, hoặc sẽ chạy vụt đi. Nhưng không, nó
ngồi im, đầu cúi gằm xuống. Nghĩ thế nào nó cầm đũa, gắp lại cái trứng cá để vào chén, rồi lặng lẽ đứng
dậy, bước ra khỏi mâm. Xuống bến, nó nhảy xuống xuồng, mở lòi tối cố làm cho dây lòi tối khua rổn
rảng, khua thật to, rồi lấy dầm bơi qua sông. Nó sang qua nhà ngoại, mét với ngoại và khóc ở bên ấy.
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà, )
1.Đoạn truyện được kể theo ngôi thứ mấy ? Ai là người kể chuyện ? Kể về ai ?
2.Nêu tóm tắt mối quan hệ tình cảm giữa hai nhân vật được kể trước khi sự việc này xảy ra.
3. Sự việc kể trên giữ vai trò như thế nào trong câu chuyện ?
4. Viết đoạn văn cảm nhận về nhân vật bé Thu từ khi gặp ông Sáu đến khi sang nhà bà ngoại.

Câu 1. Đoạn truyện được kể theo ngôi thứ nhất. Người kể
chuyên là ông Ba, một nhân vật trong truyện. Đoạn truyện kể
về cha con ông Sáu : ông Sáu gắp cho bé Thu cái trứng cá vào
bát cơm nhưng con bé hất ra mâm. Rồi nó gắp lại vào bát. Sau
đó, nó bỏ sang ngoại.
Câu 2: Quan hệ giữa hai cha con ông Sáu trước đó đã không
êm ả : Hai cha con gặp nhau sau tám năm xa cách, bé Thu
không nhận ra ông Sáu là cha nên nó đối xử với ông như với
người xa lạ. Còn ông Sáu, dù đã cố gắng vỗ về nó để mong
được gọi là ba nhưng không thành.
Câu 3: Sự việc trên giữ vai trò thắt nút câu chuyện.

Câu 4: Viết đoạn vãn :
* Về hình thức : tự chọn bố cục.
* Về nội dung : phân tích được quá trình phát triển thái độ của Thu từ khi gặp ông Sáu
đến khi sang ngoại :
- Không nhận ra : sợ hãi.
- Sau đó : cố tình bướng bỉnh.
- Rồi khước từ sự chăm sóc của ông Sáu.
* Cần chỉ ra được cách trình bày nội dung trong đoạn văn.

1. BÀI VỪA HỌC:

- Nắm được nội dung chính liên quan đến các nhân vật trong truyện và phân
tích.
- Hoàn thiện 2 bài tập theo yêu cầu thành bài văn hoàn chỉnh.
- Sưu tầm các tác phẩm, những câu chuyện viết về đề tài gia đình trong kháng
chiến
+ Trong văn học : “Những đứa con trong gia đình” (Nguyễn Thi), “Rừng xà nu”
(Nguyễn Thành Trung)….
+ Trong cuộc sống : những câu chuyện về những gia đình tham gia kc chống Mĩ
tại địa phương (hoặc qua sách báo, tivi)…
- Viết đoạn văn giới thiệu về người thân yêu của em (bố em).

2. BÀI SẮP HỌC:

ĐỐI THOẠI, ĐỘC THOẠI, ĐỘC THOẠI NỘI
TÂM TRONG VĂN BẢN TỰ SỰ/ SGK/ 176 178.