HOẠT ĐỘNG MỞ ĐẦU

Ai thông minh hơn học sinh lớp
8?

Câu 1: Triều đại nào trong lịch sử Việt Nam tồn tại
lâu nhất?

Đáp án: Nhà Hậu Lê (1428-1789, tính từ Lê Lợi,
sau khi tiêu diệt giặc Minh năm 1428 đến thời điểm
Lê Chiêu Thống bỏ chạy sang Trung Quốc)

Câu 2: Vị vua nào trong lịch sử dân tộc đã
cho người cầu viện nhà Thanh để quân
Thanh có cớ vào chiếm nước ta?

Đáp án: Vua Lê Chiêu Thống

Câu 3: Tôn Sĩ Nghị đưa hơn 20 vạn quân
vào chiếm nước ta với danh nghĩa gì?

Đáp án: Phù Lê diệt Tây Sơn

Câu 4: Người anh hùng lãnh đạo nhân dân ta
tiêu diệt hơn 20 vạn quân Thanh là ai?

Đáp án: Người anh hùng Nguyễn Huệ Quang Trung.

Câu 5: Chiến thắng nào đánh dấu cuộc
kháng chiến chống quân Thanh (1789) của
quân Tây Sơn thắng lợi hoàn toàn?

Đáp án: Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa

Các câu hỏi trên gợi cho em liên tưởng đến tác
phẩm văn học nào, tác phẩm đó do ai sáng tác?

Tiết 5+6 Đọc – hiểu văn bản

QUANG TRUNG ĐẠI PHÁ QUÂN THANH
(Trích Hoàng Lê nhất thống chí)
- Ngô gia văn phái -

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC MỚI

I. KIẾN THỨC NGỮ VĂN
PHT số 01: Tìm hiểu đặc điểm của truyện lịch sử
Truyện lịch sử viết về sự
a. Khái niệm:..................................................
kiện gì?
- Cốt truyện, bối cảnh, nhân b. Đặc điểm của truyện lịch sử:
vật chính của truyện lịch sử - Cốt truyện:....................................................
có liên quan như thế nào
- Bối cảnh:.......................................................
đến lịch sử dân tộc?
- Nhân vật chính:.............................................
- Ngôn ngữ của truyện có
-Ngôn ngữ:.....................................................
đặc trưng gì?
-Hình thức:.................................

I. KIẾN THỨC NGỮ VĂN
1. Truyện lịch sử và tiểu thuyết
 a. Khái niệm: Truyện lịch sử là loại truyện có nội dung liên quan đến
các nhân vật và sự kiện lịch sử. Tuy nhiên, truyện lịch sử không chỉ đơn
thuần liệt kê các sự kiện, kể về những con người có thật mà còn được nhà
văn hư cấu, tưởng tượng, bổ sung, sáng tạo thành những hình tượng
văn học sinh động.

I. KIẾN THỨC NGỮ VĂN
 

1. Truyện lịch sử và tiểu thuyết
b. Đặc điểm:
- Cốt truyện: là một hệ thống sự kiện liên quan đến lịch sử dân tộc được sắp
xếp theo ý đồ nhất định của tác giả nhằm thể hiện nội dung, ý nghĩa tác phẩm.
– Bối cảnh: là hoàn cảnh xã hội của một thời kì lịch sử nói chung được thể
hiện qua các sự kiện, nhân vật lịch sử, phong tục, tập quán.
- Nhân vật chính: thường là người thật, việc thật, những anh hùng dân tộc;
ngoài ra, tác giả còn có thể hư cấu thêm nhiều nhân vật khác.
- Ngôn ngữ: phải phù hợp với bối cảnh của giai đoạn lịch sử mà truyện tái
hiện. Thông qua các yếu tố từ ngữ, cách nói, lời nhân vật, cách miêu tả, trần
thuật ... tác giả tái hiện lại không khí, sự kiện và con người lịch sử một cách
sinh động.
 

I. KIẾN THỨC NGỮ VĂN
2. Cốt truyện đơn tuyến và đa tuyến
PHT số 02: Tìm hiểu cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến
So sánh
Cốt truyện đơn tuyến Cốt truyện đa tuyến
1. Sự kiện
....
....
2. Dung lượng cốt
....
....
truyện
3. Ví dụ
...
...

2. Cốt truyện đơn tuyến và đa tuyến

So sánh
1.Sự kiện

Cốt truyện đơn tuyến
Cốt truyện đa tuyến
Tập trung thể hiện quá Trình bày lại một chuỗi sự kiện, phản ánh nhiều bình diện
trình phát triển tính cách của đời sống, tái hiện những diễn biến phức tạp của nhiều
của nhân vật chính, có nhân vật.
khi chỉ là một giai đoạn
trong cuộc đời nhân vật
chính.

2. Dung
lượng cốt
truyện

Dung lượng nhỏ, vừa; Dung lượng lớn, cốt truyện chia thành nhiều dòng, nhiều
thường là truyện ngắn, tuyến.
truyện vừa, tiểu thuyết.
- Tác phẩm có nhiều chủ đề.

Ví dụ

Truyện Lão Hạc của Nam Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm có 2 tuyến nhân
Cao, chỉ tập trung xoay vật:
quanh số phận nhân vật lão - Tuyến nhân vật và sự kiện phản ánh sự suy tàn của chế
Hạc, Các sự kiện đều liên phong kiến tiêu biểu là nhân vật Lê Chiêu Thống.
quan đến nhân vật chính - Tuyến nhân vật và sự kiện phản ánh hào khí dân tộc
này.
tiêu biểu là nhân vật Quang Trung và cuộc khởi nghĩa
Lam Sơn.

 Tìm hiểu chung
b1. Vị trí: Hồi thứ 14/ 17 hồi của tác phẩm
b2. Đặc điểm của truyện lịch sử có cốt truyện đa tuyến
- Văn bản “Quang Trung đại phá quân Thanh” kể về 3 sự kiện
chính:
+ Tướng giặc Tôn Sĩ Nghị chủ quan, hống hách, bắt nạt triều đình
vua Lê;
+ Quang Trung mang quân thần tốc ra Bắc đánh tan quân Thanh;
+ Vua Lê cùng một số triều thần chạy trốn lên biên giới phía Bắc.

 Tìm hiểu chung
- Cốt truyện đa tuyến qua nhân vật:
+ Tuyến nhân vật tướng giặc Tôn Sĩ Nghị và quân Thanh:
kiêu căng, hống hách, tàn bạo.
+ Tuyến nhân vật Lê Chiêu Thống cùng bọn quan lại: bất
tài, nhu nhược, bán nước cầu vinh.
+ Tuyến nhân vật anh hùng áo vải Nguyễn Huệ- Quanh
Trung: tài năng, mưu lược cùng đội quân Tây Sơn đã đánh
tan quân Thanh, là biểu tượng cho lòng yêu nước, chống
giặc ngoại xâm của dân tộc

II. ĐỌC- TÌM HIỂU CHUNG

Hướng dẫn cách đọc: cần đọc to, rành mạch, chú ý giọng
đọc phù hợp ở từng đoạn. Phân biệt lời kể và lời nhân vật.
Lời vua Quang Trung cần đọc giọng mạnh mẽ, oai phong,
quả quyết; giọng lũ giặc hống hách, kiêu ngạo, tự mãn;
Giọng Lê Chiêu Thống run sợ, hãi hùng, ...Lời kể cần thể
hiện rõ niềm tự hào, hả hê khi kể về chiến thắng...

a. Tác giả

- Hồ sơ tác giả: Trình bày hiểu biết của em về tác giả Ngô
gia văn phái và tác phẩm “Hoàng Lê nhất thông chí”?
PHT số 03: Tìm hiểu về nhóm tác
giả: Ngô gia văn phái
Thân thế

...........

Thời đại

..........

Tư tưởng

...........

PHT số 04: Tìm hiểu về tác phẩm
Hoàng Lê nhất thống chí
Hoàn cảnh sáng tác
....
Thể loại

..........

Ý nghĩa nhan đề

...........

Nội dung

...........

Cốt truyện

...........

- Thân thế: Ngô gia văn phái là một nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô
Thì, ở làng Tả Thanh Oai (nay là huyện Thanh Oai, Hà Tây. Trong đó
hai tác giả chính là:
+ Ngô Thì Chí (1753-1788), làm quan thời Lê Chiêu Thống, viết 7 hồi
đầu.
+ Ngô Thì Du (1772-1840), làm quan dưới triều nhà Nguyễn, viết 7 hồi
tiếp.
+ Một tác giả khác cũng thuộc dòng họ Ngô Thì viết 3 hồi còn lại.
- Thời đại: Cuối thời Lê đầu thời Nguyễn
- Tư tưởng: Họ là trung thần, cựu thần chịu ơn sâu nghĩa nặng của nhà
Lê, những người ăn bổng lộc của nhà Lê và mang tư tưởng trung quân.
Nhưng đồng thời họ là trí thức Nho học trung thực và tiến bộ.

a. Tác giả
- Ngô gia văn phái là một nhóm tác giả thuộc
dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, Hà Nội
ngày nay. 

a. Hoàn cảnh sáng tác: Được viết từ cuối triều Lê đến đầu triều
Nguyễn, vào thời điểm Tây Sơn diệt Trịnh trả lại Bắc Hà cho vua Lê.
b. Thể loại:
- Là cuốn tiểu thuyết lịch sử gồm 17 hồi, viết bằng chữ Hán theo lối
chương hồi;
- Thể chí: ghi chép sự thật, việc thật.
c. Ý nghĩa nhan đề: “Hoàng Lê nhất thống chí” có nghĩa là ghi chép về
sự thống nhất của vương triều nhà Lê
d. Nội dung: phản ánh hiện thực lịch sử đầy biến động của xã hội
phong kiến Việt Nam vào khoảng 30 năm cuối thế kỉ XVIII và mấy năm
đầu thế kỉ XIX
e. Cốt truyện: Đa tuyến gồm nhiều sự kiện đan xen.

b. Tác phẩm
- Thể loại, chữ viết: Hoàng Lê nhất thống chí là cuốn tiểu
thuyết lịch sử, viết bằng chữ Hán theo lối chương hồi, gồm 17
hồi.
- Hoàn cảnh sáng tác: Quang Trung đại phá quân Thanh được
sáng tác trong một khoảng thời gian dài từ cuối triều Lê sang
đầu triều Nguyễn (cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX), ghi chép
về sự thống nhất của vương triều nhà Lê vào thời điểm Tây
Sơn diệt Trịnh, trả lại Bắc Hà cho vua Lê, đồng thời ca ngợi
cuộc khởi nghĩa Tây Sơn do người anh hùng áo vải Nguyễn
Huệ lãnh đạo
- Bố cục: 3 phần

- Bố cục: 3 phần
+ Phần 1 (từ đầu đến ngày 25 tháng Chạp năm Mậu
Thân (1788)): Được tin quân Thanh chiếm Thăng Long,
Nguyễn Huệ lên ngôi vua, thân chinh đi dẹp giặc.
+ Phần 2 (tiếp theo đến tiến binh đến Thăng Long, rồi
kéo vào thành): Chiến thắng thần tốc của quân Tây Sơn
với tài thao lược của vua Quang Trung.
+ Phần 3 (còn lại): Sự đại bại của quân tướng nhà Thanh
và tình trạng thảm hại của vua tôi Lê Chiêu Thống.

II. ĐỌC- HIỂU VĂN BẢN

1. Bối cảnh lịch sử
Bối cảnh lịch sử
1/ Thời điểm diễn …………………………..
ra các sự kiện

2. Phản ứng của …………………………..
Bắc Bình Vương

1. Bối cảnh lịch sử
- Đất nước ta trước tình cảnh ngàn cân treo sợi tóc:
+ Triều đình nhà Lê càng ngày càng tỏ ra bạc nhược, Lê Chiêu Thống do lo sợ sự lớn
mạnh của Tây Sơn, nhằm cố giữ ngai vàng nên cho người sang cầu viện nhà Thanh.
+ Nhân cớ đó, nhà Thanh cử Tôn Sĩ Nghị dẫn hươn 20 vạn quân kéo vào nước ta với
danh nghĩa “phù Lê diệt Tây Sơn”. Quân Thanh kéo vào Thăng Long như chốn không
người.
+ Quân của Tây Sơn ở Thăng Long đã rút về Tam Điệp để bảo toàn lực lượng.
=>Tình hình nguy cấp, giặc Thanh đã chiếm một vùng lãnh thổ rộng lớn, lại được sự
hẫu thuẫn của nhà Lê. Nghĩa quân Tây Sơn ở xa, lực lượng ở ngoài Bắc rất mỏng.

- Cuối năm 1788, mượn cớ giúp nhà Lê, quân Thanh sang
xâm chiếm nước ta.
- Nguyễn Huệ nghe tin quân Thanh đến Thăng Long giận lắm
liền họp các tướng sĩ định thân chinh cầm quân đi ngay.
- Tướng sĩ xin Bắc Bình Vương lên ngôi để làm yên lòng
người
- Nguyễn Huệ cho đắp đàn trên núi tế trời đất lên ngôi
Hoàng đế lấy niên hiệu là Quang Trung. Ngày 25 tháng Chạp
năm Mậu Thân hạ lệnh xuất quân.

2. Hình tượng nhân vật Quang Trung

2. Nhân vật trong truyện lịch sử
a. Nhân vật vua Quang Trung
- Khi nghe tin báo quân Thanh xâm
lược
PHT số 2: Tìm hiểu về nhân vật Quang Trung khi nghe tin quân Thanh xâm lược
 

Thái độ,

Lời nói

cảm xúc
Khi nghe tin báo  
quân Thanh xâm
lược

 

Cử chỉ,

Cảm nhận về nhân vật

hành động

vua Quang Trung

 

 

 

Thái độ,
Lời nói
Cử chỉ, hành động
cảm xúc
Khi
Bắc
Bình - Khẳng định chủ quyền đất nước “Trong khoảng vũ trụ, đất
Cho họp tướng sĩ,
nghe Vương giận nào sao ấy đều đã phân biệt rõ ràng”
định thân chinh
tin báo lắm
- Lên án, tố cáo hành động xâm lược vô nghĩa của quân Thanh
quân
“Quân Thanh sang xâm lược nước ta...Người phương Bắc cầm quân đi ngay;
Thanh
đắp đàn trên núi
xâm
không phải nòi giống của ta, bụng dạ ắt khác...”
lược
- Nhắc lại truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc “Đời Bân, tế cáo trời đất,

Cảm nhận về nhân vật
vua Quang Trung
vua Quang Trung hiện
lên là một người chính
trực, thẳng thắn, có trí
tuệ sáng suốt, nhạy bén;
hành động mạnh mẽ,

Hán có Trưng Nữ Vương, đời Tống có Đinh Tiên Hoàng...dấy thần sông, thần núi; dứt khoát, tự tin; điều
nghĩa quân, đánh một trận là thắng...;
lên ngôi hoàng đế, binh khiển tướng tài

- Kêu gọi quân sĩ đồng tâm hiệp lực chống giặc “các người
tiến quân ra Bắc
đều là những kẻ có lương tri, lương năng,...”

tình, sử dụng chiến

- Đề ra kỉ luật nghiêm minh “Chớ có quen thói cũ, ăn ở hai
ý kiến của người
lòng,...sẽ bị giết chết ngay tức khắc...”

độc đáo trong kế sách

dẹp giặc; trưng cầu lược, chiến thuật hợp lí,

- Khi nói với Sở và Lân

hiền tài; tuyển mộ

đánh giặc; có ý chí tự

+ vừa trách mắng, vừa động viên: “Các ngươi đem thân thờ ta, quân lính ở Nghệ hào, tự tôn dân tộc và
đã làm đến chức tướng soái … sau hỏi Văn Tuyết thì quả đúng An, duyệt binh, yên tinh thần quyết chiến,
như vậy…”
ủi quân lính
quyết thắng;….
+ Chia sẻ về kế sách đánh giặc “lần này ta ra...sợ gì chúng”

- Nói với các tướng về sự thành công của cuộc chiến “Ta với
các ngươi... đừng cho là ta nói khoác”

- Trong trận đánh
PHT số 3: Tìm hiểu về nhân vật Quang Trung trong trận đánh

 

Cử chỉ,

Cảm nhận về

hành động

nhân vật vua
Quang Trung

Trong
trận
đánh

 

 

 
Tron
g
trận
đán
h

Cử chỉ, hành động
- Khi phát hiện quân do thám, thúc quân đuổi theo,
bắt sống hết chúng, không tên nào thoát được
- Lặng lẽ vây kín làng Hà Hồi, bắc loa truyền gọi
- Truyền lấy sáu chục tấm ván, ghép liền thành một
bức, lấy rơm đắp nước phủ kín
- Khi quân Thanh phản kháng, sai quân lính khiêng
ván lên trước để chống đỡ
- Sai một toán quân lên bờ đê Yên Duyên để nghi
binh
- Kéo binh vào thành Thăng Long

Cảm nhận về nhân vật vua
Quang Trung
Quang Trung hiện lên với vẻ đẹp
của người anh hùng trong chiến
trận, người có tầm nhìn chiến
lược, ý chí quyết tâm bảo vệ độc
lập dân tộc; có tài cầm quân, tiên
đoán chính xác, dùng binh biến
hóa, bất ngờ, đóng vai trò quyết
định trong chiến thắng thần tốc
đại phá quân Thanh,…

1. Theo em, nguồn cảm hứng nào đã chi
phối ngòi bút của tác giả khi tạo dựng hình
ảnh người anh hùng dân tộc Quang Trung?
2. Việc tác giả là trung thần của nhà Lê
nhưng lại viết về nhân vật Quang Trung
bằng tình cảm đó có mâu thuẫn không? Em
lí giải như thế nào về điều này?

- Cảm hứng của tác giả khi khắc họa nhân vật
+ Giọng điệu ngợi ca khi nói về trí tuệ, chiến lược
của vua Quang Trung. Yêu nước, tự hào dân tộc - đó
là nguồn cảm hứng mạnh mẽ của các tác giả khi xây
dựng nhân vật người anh hùng kiệt xuất này.
+ Mặc dù Ngô gia văn phái là cựu thần, chịu ơn sâu
nặng của nhà Lê, nhưng là những trí thức có lương
tâm, họ đã nhìn lịch sử bằng cái nhìn khách quan,
trung thực.

=> Qua ngòi bút của các tác giả,
ông vua nhà Lê trở nên hết sức
hèn hạ, nhu nhược, ngược lại,
hoàng đế Quang Trung hiện ra
oai phong lẫm liệt, bừng bừng
khí tiết với những phẩm chất
của một anh hùng dân tộc.

b. Nhân vật Lê Chiêu Thống

- Em hãy tìm những chi tiết thể hiện
rõ bản chất của nhân vật Lê Chiêu
Thống
- Theo em, sự đối lập giữa hai nhân
vật Quang Trung và Lê Chiêu Thống,
giữa quân Tây Sơn và quân Thanh có
tác dụng như thế nào trong việc thể
hiện chủ đề của đoạn trích?

- Vua Lê Chiêu Thống và bề tôi trung thành chỉ vì lợi ích riêng
của dòng họ mà mù quáng “cõng rắn cắn gà nhà”, cấu kết với
nhà Thanh, để rồi đặt vận mệnh của dân tộc vào tay kẻ thù
phương Bắc vốn không đội trời chung
- Lê Chiêu Thống không xứng đáng với vị thế của bậc quân
vương. Kết cục ông phải trả giá là chịu chung số phận thảm hại
của kẻ vong quốc: “chạy bán sống, bán chết”, nhịn đói để trốn,
ông cùng kẻ cầu cạnh chỉ biết “nhìn nhau than thở, oán giận chảy
nước mắt”

=> Sựảnh
đối Nguyễn
lập giữa vua
Lêhiện
Chiêu Thống >< vua Quang Trung, giữa quân nhà
Hình
Huệ
Sự đối lập giữa hai nhân vật Quang
giữa
CònTrung
vua và
tôi Lê
Lêchiêu
Chiêuthống
Thống
lên
Thanh
là một
>< quân
con Tây
người
Sơnquyết
đã làm nổi bật hình thì
ảnh hèn
vua Quang
Trungnước
và quân
nhát,
bán
quân Tây Sơn và quân Thanh có tác dụng như thế nào trongcầu
việc
đoán,
Tây Sơn
mạnh
trong
mẽ,
chiến
sángthắng
suốt,đại
có phá quân Thanh,
ca
ngợi
chiến
công
hiển
hách
vinh
vàquát
đã chủ
phảiđềchịu
một số
thể
hiện
chủ
đề
của
đoạn
trích?
Hãy
khái
đó?
tầm
của vua
nhìnQuang
chiến Trung,
lược, hết
nổi lòng
bật hình tượng vị anh
hùng
áo vải, vị hoàng đế với
phận
bi đát.
tuệ sáng suốt, mạnh mẽ và quyết đoán
vì đại cục của dân trí
tộc.

=> Bằng một giọng văn chậm rãi tác giả đã gợi lên sự thảm bại
của bọn vua tôi phản nước, hại dân Lê Chiêu Thống. Mặt khác,
đó cũng là tâm trạng ngậm ngùi của người cầm bút trước hình
ảnh của một bậc đế vương nhu nhược trong lịch sử dân tộc.
Nhưng hơn cả vẫn là thái độ phê phán một cách nghiêm khắc
đối với nhân vật này.