THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT:

THÀNH PHẦN BIỆT LẬP

I. HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
A. THẾ NÀO LÀ THÀNH PHẦN BIỆT LẬP?
1.Ví dụ:
Có lẽ, ngày mai, tôi đi học trở lại.
- Xác định chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ của câu trên. Từ “Có lẽ” có nằm
trong cấu trúc cú pháp của câu không?
+ Chủ ngữ: tôi; vị ngữ: đi học trở lại; trạng ngữ: ngày mai
+ “Có lẽ” không nằm trong cấu trúc cú pháp của câu.
- Từ “Có lẽ” có tham gia vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của câu
không?
Không tham tham gia vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của câu.
=> “Có lẽ” là thành phần biệt lập.

2. Ghi nhớ
Thế nào là thành phần biệt lập?
-Thành phần biệt lập là thành phần không nằm trong cấu
trúc cú pháp của câu (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, bổ ngữ)
và cũng không tham gia vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của
câu.
- Các thành phần biệt lập: thành phần tình thái, thành phần
cảm thán, thành phần gọi – đáp, thành phần chêm xen (phụ
chú).

B. CÁC THÀNH PHẦN BIỆT LẬP
1. Thành phần tình thái
Ví dụ:
a. Chắc chắn trời sẽ mưa.
b. Có lẽ trời sẽ mưa.
-Các từ in đậm trong hai câu trên dùng để làm gì?
+ “Chắc chắn” thể hiện thái độ, cách đánh giá của người
nói đối với sự việc được nói tới trong câu: độ tin cậy cao.
+ “Có lẽ”: độ tin cậy thấp.
- Thế nào là thành phần tình thái?

- Thành phần tình thái là thành phần thể hiện thái độ, cách đánh
giá của người nói đối với sự việc được nói tới trong câu.
- Một số tình thái:
chắc, chắc là, chắc chắn, chắc hẳn, đích thị (chính xác là), ngộ
nhỡ, dường như, hình như, hầu như, chẳng lẽ, có vẻ, có vẻ như, có
lẽ, chả nhẽ, hay là, hoạ chăng, không biết chừng, có thể, làm như
thể, tí nữa, hoạ là, đúng là, đúng thế, thật, đúng, nhất định, ắt hẳn,
ngẫm ra, nghe nói, biết đâu, phiền một nỗi, tội gì, té ra, cố nhiên,
dĩ nhiên, gì thì gì, đằng nào, nói trộm bóng, theo tôi, ý ông ấy, nói
của có tội, những tưởng...

2. Thành phần cảm thán
Các từ in đậm trong các câu sau dùng để làm gì?
- Ơ, cái bà này! Sao bà cứ cuống quýt lên vậy?

(Lê Minh Khuê, “Những ngôi sao xa xôi”)

- Trời ơi, chỉ còn có năm phút!

(Nguyễn Thành Long, “Lặng lẽ Sa Pa”)

+ “Ơ ” dùng để bộc lộ trực tiếp tình cảm, cảm xúc của người nói:
sự ngạc nhiên.
+ “Trời ơi ” dùng để bộc lộ trực tiếp tình cảm, cảm xúc của người
nói: tiếc rẻ.
Thế nào là thành phần cảm thán?

Thành phần cảm thán dùng để bộc lộ trực tiếp
tình cảm, cảm xúc của người nói, người viết
(vui, buồn, mừng, giận…): a, ái, ơ, ô, ôi, ối, chà,
ô hay, trời, lạy trời, trời ơi, hỡi ơi, chao ôi, than
ôi, …

-Thành phần cảm thán có thể nằm trong câu
(thường đứng ở đầu câu); hoặc có thể tách ra
thành câu riêng – câu đặc biệt.
Ví dụ:
-Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
-Trời ơi! Chỉ còn có năm phút!

II. LUYỆN TẬP, VẬN DỤNG
1. Tìm thành phần tình thái trong các câu sau và chỉ ra ý nghĩa
của thành phần ấy trong từng trường hợp:
a. Mặt nữa, “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt” chắc hẳn không
phải là trời một đêm trăng, mà phải là trời một buổi chiều.
(Xuân Diệu, “Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam”)

- Thành phần tình thái:
chắc hẳn
- Ý nghĩa của thành phần tình thái:
Thể hiện sự phỏng đoán tương đối chính xác về nhận định (độ tin
cậy cao).

b. Mà tôi nhớ một cái gì đấy, hình như mẹ tôi, cái cửa sổ, hoặc
những ngôi sao to trên bầu trời thành phố. Phải, có thể là những
cái đó…
( Lê Minh Khuê, “Những ngôi sao xa xôi”)

- Thành phần tình thái:
hình như, có thể
- Ý nghĩa của thành phần tình thái:
Thể hiện sự phỏng đoán không chắc chắn (độ tin cậy thấp).

c. Con cá nằm yên. Có lẽ vì thấm mệt nên giờ đây nó ngủ.
( Giuyn Véc-nơ, “Cuộc chạm trán trên đại dương”)

- Thành phần tình thái:
Có lẽ
- Ý nghĩa của thành phần tình thái:
Thể hiện sự đánh giá không chắc chắn (độ tin cậy thấp).

2. Tìm 3 – 5 từ chỉ thái độ, cách đánh giá của người nói về mức
độ tin cậy của sự việc được nói tới (không trùng với các từ tìm
được ở bài tập 1) và đặt một câu với mỗi từ đó.
- Nhóm từ ngữ chỉ thái độ, cách đánh giá thể hiện mức độ tin cậy
cao:
chắc chắn, nhất định, đích thị, ắt hẳn…
- Nhóm từ ngữ chỉ thái độ, cách đánh giá thể hiện mức độ tin cậy
cao:
dường như, có vẻ như, tưởng như, chả nhẽ, chẳng lẽ, hay là, ngộ
nhỡ…
HS đặt câu.

3. Tìm thành phần cảm thán trong các câu sau và chỉ ra ý
nghĩa của thành phần ấy trong từng trường hợp:
a. Trời ơi, ước gì thầy Đuy-sen là anh ruột của tôi!

(Trin-ghi-dơ Ai-tơ-ma-tốp, “Người thầy đầu tiên”)

- Thành phần cảm thán:
Trời ơi
- Ý nghĩa của thành phần cảm thán:
Thể hiện sự xúc động mãnh liệt (thán phục và cầu khẩn)
của người nói.

b. Má tôi cũng coi nó là gió Tết, nghe gió, má thuận miệng hát
“Cấy rồi mùa qua sông cấy mướn. Ông trời ổng thổi ngọn chướng
buồn cha chả là buồn…” rồi thở dài cái thượt “Ứ hự, lụi hụi mà
hết năm”.
(Nguyễn Ngọc Tư, “Trở gió”)

- Thành phần cảm thán:
Ứ hự
- Ý nghĩa của thành phần cảm thán:
Thể hiện sự không bằng lòng, không thuận ý của người nói.

BÀI TẬP
1.Tìm tình thái trong các câu sau:
a. Có thể nói ít có vị lãnh tụ nào lại am hiểu nhiều về các dân tộc và
nhân dân thế giới, văn hoá thế giới sâu sắc như Chủ tích Hồ Chí Minh.

(Lê Anh Trà, “Phong cách Hồ Chí Minh”)

-> Có thể nói
b. Nói nôm na ra, điều đó có nghĩa là mỗi người, không trừ trẻ em,
đang ngồi trên 4 tấn thuốc nổ [...].
-> Nói nôm na ra

(Mác-két, “Đấu tranh cho một thế giới hoà bình”)

c. Thì ra, ngày thường, ở một mình, nàng hay đùa con, trỏ bóng mình
mà bảo là cha Đản.

(Nguyễn Dữ, “Chuyện người con gái Nam Xương”)

->Thì ra
d. Ông lão lặng đi, tưởng như đến không thở được.
-> Tưởng như

(Kim Lân, “Làng”)

2. Tìm thành phần cảm thán và chỉ ra ý nghĩa của chúng trong
từng trường hợp sau:
a. Chà, con bé đó biết cả nấu ăn đấy!
=> “Chà” thành phần cảm thán bộc lộ cảm xúc khen ngợi.
b. Chao ôi, bắt gặp một con người như anh ta là một cơ hội hãn
hữu cho sáng tác, nhưng hoàn thành được sáng tác còn là một
chặng đường dài.
(Nguyễn Thành Long, “Lặng lẽ Sa Pa”)

-> “Chao ôi” là thành phần cảm thán bộc lộ sự xúc động.