Nam Cao

MV HẾT THƯƠNG CẠN NHÓ

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Đề tài, xuất xứ
* Đề tài: Nông dân
* Xuất xứ: Được viết
1940, xuất bản
năm 1941, in trong
tập “Luống cày”.

2. Kết cấu
Theo lối đầu cuối tương ứng (kết cấu vòng
tròn). Mở đầu là hình ảnh cái lò gạch, kết
thúc cũng là hình ảnh cái lò gạch bỏ không.
Lối kết cấu cho thấy được cuộc sống quẩn
quanh, bế tắc của những người nông dân
trước Cách mạng Tháng Tám.

iến
Nh àt
ù

Bá
K

c–
tứ
Uấ vọng
ệt
tuy

Tì
nh

yê
u

,s ự

ch
ă
Th
ị

m

só c

Nở

ại
Đ
ũ cô
V
ng Bà Nở
à
L
ị
Th

3. Nhan đề

-Cái lò gạch cũ  Vòng đời luẩn quẩn, bế tắc và là biểu
tượng về sự xuất hiện tất yếu của hiện tượng Chí Phèo,
qui luật nghiệt ngã của xã hội.

-Đôi lứa xứng đôi (NXB Đời Mới, Hà Nội, 1941) 
Hướng vào mối tình “người – ngợm” giữa Chí Phèo và
Thị Nở, tạo ra nhan đề giật gân, gây tò mò, phù hợp với
thị hiếu lúc bấy giờ.
-Chí Phèo (NXB Luống cày, 1946)  Nhan đề khái
quát, súc tích và đầy đủ nhất, nhấn mạnh vào vị trí trung
tâm và chủ đề tác phẩm.

 Là tác phẩm khẳng định tài năng của Nam
Cao.

4. Tóm tắt tác phẩm Chí Phèo

II. ĐỌC – HIỂU
1. Bức tranh làng Vũ Đại ngày ấy

1. Bức tranh làng Vũ Đại ngày ấy
*Làng Vũ Đại: là làng Đại Hoàng, quê của Nam Cao.
- Là làng điển hình cho nông thôn Việt Nam trước Cách
mạng Tháng Tám với những mâu thuẫn điển hình:
+ Nông dân >< địa chủ
+ Địa chủ >< địa chủ

- Đó là một làng quê “xa phủ, xa tỉnh”, khép kín trong
“một cái ao đời” tù đọng, “dân không quá hai nghìn”
người.
Trở thành một miếng mồi béo bở cho bọn cường
hào, địa chủ.
*Cư dân:
- Trong làng có nhiều thành phần:

+ Loại vai vế: Bá Kiến, Đội Tảo, Bát Tùng,
Cánh Tư Đam Nhiều bè cánh, hiện tượng
phổ biến ở nông thôn Việt Nam trước Cách
mạng Tháng Tám.
+ Loại cùng đinh:
 Những người nông dân nghèo khổ, tha hóa
(Năm thọ, Binh Chức, Chí Phèo)
 Đám đông vô danh (sợ sệt, nhu nhược, ghét
lôi thôi)

2. Nhân vật Bá Kiến
- Đặc điểm con người :
+ Giọng quát rất sang
+ Tiếng cười Tào Tháo
+ Lối nói ngọt nhạt
 đầy cá tính, rất ấn tượng.
- Phương châm, thủ đoạn thống trị :
+ “Mềm nắn rắn buông”
+ “Thứ nhất sợ kẻ anh hùng - Thứ hai sợ kẻ cố cùng liều
thân”
+ “Bám thằng có tóc, ai bám thằng trọc đầu”
+ “Già néo đứt dây - Hãy ngấm ngầm đẩy người ta xuống
sông, nhưng rồi lại dắt nó lên để nó đền ơn...”
 Khôn ngoan, xảo quyệt

- Chính sách dùng người :
+ Biết mềm biết cứng
+ Trị không lại thì dùng
+ Dùng thằng đầu bò trị thằng đầu bò
+ Thu dụng những thằng bạt mạng, không sợ chết và không
sợ đi tù
 Cáo già thâm độc
 Tính cách gian hùng - “Con hổ biết cười”
- Đời tư : 4 vợ, ghen tuông thảm hại mà lại sợ vợ, gỡ gạc đê
tiện, bỉ ổi, thối nát.
 Vạch trần bộ mặt tàn ác, xấu xa của bọn cường hào ác bá
 Nhân vật điển hình cho giai cấp thống trị đương thời.

* Bá Kiến chết: thái độ mọi người:
+ mừng
+ ngờ vực
 phản ánh thực trạng xã hội
không ổn định
 Giá trị hiện thực và ý nghĩa phê
phán rất sâu sắc.

Nguyên mẫu của nhân vật Bá Kiến trong
tác phẩm Chí Phèo là Bá Bính, tên thật là
Trần Duy Bính được cố nhà văn Nam Cao
cho biết.

3. Hình tượng nhân vật Chí Phèo

3. Hình tượng nhân vật Chí Phèo
3.1 Sự xuất hiện độc đáo: Chửi trời
Chửi đời
Chửi tất cả làng Vũ Đại
Chửi đứa nào không chửi nhau với hắn
Chửi đứa nào đẻ ra Chí Phèo

 Không ai lên tiếng, không ai ra điều

 Gây ấn tượng sâu sắc về nhân vật chính - một kẻ
say rượu vừa quen vừa lạ. Nó quen như bao gã đang
ngập chìm trong hơi men, nhưng nó lại khác người bởi
cái sự chửi lạ lùng.
 Đằng sau những tiếng chửi là sự vật vã, tuyệt vọng
của một tâm hồn đau khổ, khao khát giao tiếp với đồng
loại.
 Ngôn ngữ kể chuyện đa giọng điệu: vừa trần thuật
nửa trực tiếp, vừa tả một cách khách quan, vừa nhập
vào nhân vật để kể và nghĩ.

3.2 Quá trình tha hóa của Chí Phèo

Từ người nông dân hiền lành, lương thiện trở thành thằng lưu manh

Chí vốn là một đứa trẻ tội nghiệp bị bỏ rơi, là một anh
canh điền hiền lành, chất phác, lương thiện, giàu lòng tự
trọng.
 Cuộc đời Chí là một con số không to tướng: không
cha, không mẹ, không người thân, không tình thương,
không một tấc đất cắm dùi.
“Hai mươi tuổi, người ta
không là đá, nhưng cũng
không hoàn toàn là xác thịt.
Người ta không thích cái gì
người ta khinh”

3.2 Quá trình tha hóa của Chí Phèo
Bá Kiến vì ghen tuông  âm mưu hãm
hại, vu cáo
Người nông
dân lương
thiện

Nhà tù thực dân

Tên lưu manh

Trở về làng sau 7,8 năm ở nhà tù thực dân, Chí đã trở thành
Chí Phèo:
+ Về nhân hình:
đặc như thằng săng đá, cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo
trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gườm
gườm trông gớm chết, mình đầy vết xăm…
 Hình dáng của một thằng lưu manh, một tên côn đồ.
+ Về nhân tính:
Rạch mặt ăn vạ, kêu làng, triền miên say, tiếng chửi thách
thức
 Dễ bị mua chuộc, lợi dụng.
 Con quỉ dữ của làng Vũ Đại
 Là sản phẩm, phương tiện của bọn thống trị.
 Bị tàn phá tâm hồn, bị hủy hoại từ nhân hình đến nhân
tính.

3.3 Quá trình hồi sinh của Chí Phèo
- Đêm trăng gặp gỡ  Được khơi dậy bản năng của một
người bình thường.
- Trận ốm  dịu tính nết, thay đổi tâm lí sâu sắc.
- Sáng hôm sau:
+ Bắt đầu có lại những cảm xúc của một con người
+ Lần đầu sau khi ra tù, Chí biết xúc động trước
những âm thanh bình dị, đời thường.
Thấy bâng khâng, lòng mơ hồ buồn
Tiếng chim hót vui vẻ, tiếng anh thuyền chài
gõ mái chèo đuổi cá, tiếng cười nói, trò
chuyện của người đi chợ

3.3 Quá trình hồi sinh của Chí Phèo
- Nhớ lại quá khứ
- Liên tưởng đến hiện tại
- Lo sợ cho tương lai
 Chí Phèo đã được thức tỉnh.
Mơ ước: Chồng cuốc mướn, cày
thuê, vợ dệt vải, nuôi lợn, mua
ruộng làm
Tới cái dốc bên kia của cuộc
đời: già, cơ thể đã hư hỏng
nhiều
Đói rét, ốm đau và cô độc. Cô độc
còn đáng sợ hơn cả đói rét, ốm đau

Được quan tâm, chăm sóc: bát cháo hành
 Lần đầu tiên được cho, được chăm sóc
 Khóc
 Tính người thực sự trở về - Chí Phèo khát khao:
+ Được làm người lương thiện.
+ Có được hạnh phúc bình dị.
 Sức mạnh từ tình yêu mộc mạc, chân thành của
Thị Nở đã chữa lành tâm hồn từng băng hoại, đánh
thức bản chất lương thiện của Chí.

Trời ơi! Hắn thèm lương
- Giá cứ thế này mãi thì thích nhỉ? thiện, hắn muốn làm hòa
- Hay là mình sang đây ở với tớ với mọi người biết bao!
một nhà cho vui.

VIDEO

3.4. Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
- Bà cô Thị Nở - đại diện cho định kiến khắt khe,
cổ hủ của xã hội.
 Chí Phèo rơi vào bi kịch tâm hồn đau đớn:

Bị cự tuyệt quyền làm người

Chạy theo,
níu giữ

Khóc

Uống rượu, càng
uống càng tỉnh

Dù bị vùi dập nhưng khát vọng lương thiện
không bao giờ tắt
Hơi rượu không sặc sụa,
hắn cứ thoảng thoảng ngửi
thấy mùi cháo hành

3.4 Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
- Không rẽ vào nhà Thị Nở:
 Xách dao đến nhà Bá Kiến: nhaän ra keû thuø ñích thöïc.
- Đòi được làm người lương thiện:
 thaùi ñoä kieân quyeát, yù thöùc nhaân phaåm trôû veà.
Đâm chết Bá Kiến
Mâu thuẫn giai cấp
gay gắt, không thể
dung hòa

Tự sát
Tố cáo xã hội phản động không
thể dung nạp được những con
người bình thường với những
mơ ước bình thường.

Năm Thọ

Binh Chức

Chí Phèo

Chí Phèo con

 Hiện tượng Chí Phèo rất phổ biến.
 Có tính qui luật.
Chí Phèo là một hình tượng điển hình cho
người nông dân bị lưu manh hóa trong xã hội cũ

Tư tưởng nhân đạo mới mẻ
và sâu sắc của Nam Cao:
Nhà văn đã phát hiện, miêu tả phẩm
chất tốt đẹp của người lao động ngay khi
tưởng như họ đã bị xã hội cướp mất cả linh
hồn và diện mạo con người.

III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật điển hình
trong hoàn cảnh điển hình
- Miêu tả tâm lí nhân vật sắc
sảo
- Ngôn ngữ: phong phú, sinh
động, gần gũi, giản dị, diễn
đạt độc đáo.
- Cố truyện và các tình tiết hấp
dẫn

III. TỔNG KẾT
2. Nội dung
Tác phẩm lên án, tố cáo xã hội thực dân nửa
phong kiến đã đẩy người nông dân vào bước
đường cùng. Đồng thời nhà văn phát hiện,
trân trọng những phẩm chất tốt đẹp ở họ.

Chí Phèo (Nguyễn Duy Xuân)
 
Cái lò gạch cũ còn đây
Đâu rồi anh Chí cuồng say một thời?
Sinh ra chẳng được làm người
Thân tàn ma dại giữa đời nhiễu nhương
Chỉ vì lão bá ghen tuông
Biến anh thành kẻ ngông cuồng, khổ sai
Mặt mày ngang dọc vết chai
Cả làng Vũ Đại còn ai dám gần?
                    ***
Đêm nay gió mát, trăng ngân
Tàu chuối ưỡn ngực hứng tình sông êm
Có cô Thị Nở làng bên
Chiều nay kín nước, ngủ quên mất rồi!
Ai hay duyên số tại trời
Bỗng dưng anh lại là người được cho.
                   ***

Chẳng còn say khướt vật vờ
Hồn anh sống lại giấc mơ một thời
Khát khao trở lại làm người
Để anh sống thật cuộc đời của anh
Dở hơi Thị Nở khước tình
Niềm hi vọng bỗng biến thành khổ đau!
                ***
Thân này biết gửi về đâu
Anh ra đi quyết tìm câu trả lời:
- Ai cho ta được làm người?
Ai xoá sạch vết nhơ đời của ta?
Chỉ còn một cách...Thế là
Thù xưa đã trả, thân ta thôi rồi!
Phút giây hấp hối cuộc đời
Miệng anh ngáp ngáp, nói lời chẳng nên.
                 ***
Cái lò gạch cũ hiện lên
Ngẩn ngơ, Thị Nở liếc nhìn xa xa...

Bảy mươi năm Chí Phèo (Nguyễn Duy Xuân)
Bảy mươi năm giữa cuộc đời
Anh là hình mẫu hạng người gớm ghê
Dữ dằn mang tiếng cười chê
Chứ anh vốn gã dân quê hiền lành.
                     ***
Sóng đời xô đẩy thân anh
Cho nên anh phải lưu manh với đời
Nhưng không chết - một phần người
Từ trong sâu thẳm cuộc đời lưu manh
Vẫn còn âm ỉ lòng nhân
Thắp lên hy vọng làm anh canh điền
Chẳng mơ lắm bạc nhiều tiền
Chỉ mong được sống bình yên giữa đời...
                     ***
Bảy mươi năm đã qua rồi
Chuyện xưa... xin được ngỏ lời cùng anh
Dẫu rằng phải kiếp lưu manh
Nhưng anh vẫn đẹp nhân tình Chí ơi!
Chết anh - một kiếp con người
Hoá thành bất tử giữa đời văn chương!

Trăng nở nụ cười
Đâu Thị Nở, đâu Chí Phèo
Đâu làng Vũ Đại đói nghèo Nam Cao
Vẫn vườn chuối gió lao xao
Sông Châu vẫn chảy nôn nao mạn thuyền
Ả ngớ ngẩn
Gã khùng điên
Khi tình yêu đến bỗng nhiên thành người
Vườn sông trăng nở nụ cười
Phút giây tan chảy vàng mười trong nhau
Giữa đời vàng lẫn với thau
Lòng tin còn chút về sau để dành
Tình yêu nên vị cháo hành
Đời chung bát vỡ thơm lành lứa đôi.
(Lê Đình Cánh)
Câu thơ “Khi tình yêu đến bỗng nhiên thành người” gợi cho anh chị suy nghĩ gì về sức
mạnh của tình yêu trong cuộc sống?