THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

NGỮ CẢNH,
BIỆN PHÁP TU TỪ

I. NGỮ CẢNH
A. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. Thế nào là ngữ cảnh?
Ví dụ:
Đất nước như vì sao
Cứ đi lên phía trước.
(Thanh Hải, “Mùa xuân nho nhỏ”)

Để hiểu nghĩa của từ “đi” trong hai dòng thơ trên, ta phải dựa vào những
từ ngữ nào?
-> Dựa vào các từ ngữ trước và sau từ “đi”.
Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ trong đó một đơn vị ngôn ngữ được sử
dụng.

2. Phân loại ngữ cảnh
a. Bối cảnh trong văn bản (văn cảnh):
Gồm những đơn vị ngôn ngữ (từ, cụm từ, câu) đứng trước và sau một đơn
vị ngôn ngữ.
Ví dụ:
Em hãy chỉ ra sự khác biệt về nghĩa của từ “áo nâu” trong câu thơ: “Áo
nâu liền với áo xanh/ Nông thôn cùng với thị thành đứng lên” với nghĩa
của từ “áo nâu” trong câu: “Tôi mua biếu bà chiếc áo nâu”.
+ “Áo nâu” trong câu thơ ““Áo nâu liền với áo xanh/ Nông thôn cùng với
thị thành đứng lên”: người nông dân.
+ “Áo nâu” trong câu “Tôi mua biếu bà chiếc áo nâu”: chiếc áo màu nâu.
Em dựa vào đâu để nhận biết nghĩa của từ áo nâu trong từng ví dụ đó?
+Dựa vào những từ đứng cạnh (ngữ cảnh).

b. Bối cảnh ngoài văn bản
Gồm người nói, người nghe, địa điểm, thời gian... mà một đơn vị ngôn
ngữ được sử dụng.
Ví dụ:
Để hiểu nghĩa của từ “làm” trong hai dòng thơ “Ta làm con chim hót
/ Ta làm một cành hoa”, ngoài việc dựa vào ngữ cảnh (những từ ngữ đứng
xung quanh từ “làm”), còn cần dựa vào bối cảnh ngoài văn bản: hoàn
cảnh sáng tác bài thơ: được viết vào tháng 11 năm 1980, khi nhà thơ nằm
trên giường bệnh, một tháng trước khi qua đời.

3.Nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh
Ví dụ:
Thị thơm thì giấu người thơm
Chăm làm thì được áo cơm cửa nhà.
(Lâm Thị Mỹ Dạ, “Chuyện cổ nước mình”)

-Hãy cho biết nghĩa của từ “thơm” trong cụm từ “thị thơm”; nghĩa từ
“thơm” trong cụm từ “người thơm”.
+ “thơm” trong “thị thơm”: có mùi hương dễ chịu.
+ “thơm” trong “người thơm”: phẩm chất tốt đẹp, được mọi người yêu
mến, ca ngợi.
- Dựa vào đâu để nhận biết nghĩa của từ “thơm” trong hai trường hợp trên.
-> Dựa vào ngữ cảnh cụ thể, xem xét từ đó trong sự kết hợp với các từ bên
cạnh.

=> Trong ngữ cảnh khác nhau, từ ngữ sẽ mang những nét nghĩa khác
nhau.
Để hiểu nghĩa của một từ, cụm từ, ta phải đặt từ, cụm từ đó trong ngữ
cảnh, phải căn cứ vào các từ, cụm từ đứng trước và sau nó.

B. LUYỆN TẬP
1.Nhận biết nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh:
-Chỉ ra nghĩa của từ trong từ điển.
-Chỉ ra nghĩa của từ trong ngữ cảnh cụ thể.
-Nêu tác dụng của việc sử dụng từ đó trong từng ngữ cảnh.
a.
-Trong từ điển, từ “lộc” có nghĩa là chồi lá non.
-Từ “lộc” trong ngữ cảnh “Lộc giắt đầy quanh lưng” và “Lộc trải dải nương mạ”
vừa có nghĩa thực là chồi non, lá non vừa có nghĩa ẩn dụ là may mắn, hạnh phúc.
-Như vậy, với cách sử dụng từ lộc, nhà thơ Thanh Hải đã diễn tả được: Người cầm
súng như mang theo sức xuân trên đường hành quân, người ra đồng như gieo mùa
xuân trên từng nương mạ. Chính người cầm súng và người ra đồng đã làm nên
mùa xuân hạnh phúc cho đất nước.

b.
-Trong từ điển, từ đi có nghĩa là di chuyển từ chỗ này đến chỗ khác.
-Từ đi trong Đất nước như vì sao/ Cứ đi lên phía trước có nghĩa là tiến
lên, phát triển.
-Với việc sử dụng từ đi, nhà thơ đã thể hiện được niềm tin vào bước tiến
vững vàng của đất nước trong tương lai.

c.
Trong từ điển, từ làm có nghĩa là dùng công sức vào những việc khác
nhau, nhằm mục đích nhất định nào đó.
-Từ làm trong Ta làm con chim hót/ Ta làm một cành hoa có nghĩa là hoá
thành, biến thành.
-Nhà thơ Thanh Hải đã thể hiện ước nguyện hoá thân thành con chim hót,
thành một cành hoa... để dâng hiến cho cuộc đời, làm đẹp cho đời.

2.Nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh
- Theo định nghĩa trong từ điển, nghĩa của từ giọt trong giọt mưa, giọt
nước, giọt sương là chỉ lượng rất nhỏ chất lỏng, có dạng hạt.
- Nghĩa của từ “giọt” trong ngữ cảnh “giọt long lanh” có thể hiểu:
+ Giọt âm thanh - tiếng chim hót.
+ Giọt mùa xuân - sức sống của mùa xuân đang dâng tràn, dào dạt.
Dù hiểu theo nghĩa nào, ta đều thấy cụm từ “giọt long lanh” gợi lên vẻ
đẹp của thiên nhiên mùa xuân, là kết tinh những gì đẹp đẽ, trân quý nhất
của đất trời và cho thấy sự quan sát tinh tế, những liên tưởng thú vị cũng
như tấm lòng trân trọng, niềm yêu đời, yêu sống thiết tha của nhà thơ.

II. BIỆN PHÁP TU TỪ
-Biện pháp tu từ ẩn dụ qua những hình ảnh “mùa xuân nho nhỏ”, “một
cành hoa”, “một nốt trầm”... thể hiện ước nguyện chân thành, tha thiết
của nhà thơ: được cống hiến những gì tốt đẹp, dù nhỏ bé, đơn sơ cho cuộc
đời.
-So sánh “đất nước” với “vì sao” gợi một hình ảnh rạng ngời của lá cờ
Tổ quốc và niềm tự hào của tác giả về đất nước, về tương tươi sáng của
dân tộc.
-Điệp ngữ :
+“Dù là tuổi hai mươi /Dù là khi tóc bạc”: nhấn mạnh sự quyết tâm, khát
khao được cống hiến của tác giả.
+ “Nước non ngàn dặm mình / Nước non ngàn dặm tình”: nhấn mạnh,
làm nổi bật niềm tin yêu, tự hào của tác giả với đất nước, với quê hương.