VIDEO 1

Em hãy tìm hiểu và cho biết:
• Bạn có kỉ niệm gì với những dòng
sông không?
• Hãy chia sẻ ấn tượng của bạn về
hình ảnh một dòng sông được tái
hiện trong tác phẩm văn học hoặc
các loại hình nghệ thuật khác (âm
nhạc, điện ảnh, hội họa…).

VIDEO 2

VIDEO 3

Nội dung bài
học
I. Tri thức Ngữ
1
văn
.2
.

Thể loại kí
Tự sự và trữ tình trong tùy bút, tản
văn

II. Tìm hiểu
1 Tác giả
chung
.2
.

Tác phẩm

.2
.3
.

Hương
Mối
quan hệ của sông Hương với thành phố
Huế
Sự kết hợp kiến thức văn hóa tổng
hợp

.2
.

Nghệ thuật

III. Tìm hiểu chi
1 Vẻ đẹp của dòng sông
tiết
IV. Tổng
1 Nội dung
kết

LUYỆN
TẬP

VẬN
DỤNG

I. TRI THỨC NGỮ VĂN

VIDEO 4

Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
• Trình bày đặc trưng thể loại của
thể kí.
• Yếu tố trữ tình và yếu tố tự sự
trong tản văn, tùy bút là gì?

1. Thể loại kí

• Là tên gọi một nhóm các thể/ tiểu loại tác
phẩm văn xuôi phi hư cấu.
• Có khả năng dung hợp các phương thức tự
sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thông tin…

Tùy vào mục đích viết, sự
bộc lộ cái tôi tác giả và
cách thức tổ chức các
phương tiện biểu đạt mà

 Nhằm tái hiện những trạng thái đời sống

kí được gọi là tùy bút, tản

đang được xã hội quan tâm và bộc lộ trực

văn, phóng sự, kí sự,

tiếp những cảm nghĩ của tác giả.

truyện kí…

VIDEO 5

2. Tự sự và trữ tình trong tùy bút, tản văn
Tùy bút

Tản văn

• Là tiểu loại kí có tính tự do cao, có bố • Là một tiểu loại kí thường sử dụng đồng
cục linh hoạt, thường nghiêng hẳn về

thời cả yếu tố tự sự và trữ tình, có thể kết

tính trữ tình với điểm tựa là cái tôi của

hợp nghị luận, miêu tả.

tác giả.
• Người viết sẽ tùy cảnh, tùy việc, tùy theo
cảm hứng mà trình bày, nhận xét, đánh
giá, suy tưởng...
• Nếu có miêu tả, kể chuyện thì chỉ là cái
cớ để giãi bày cảm xúc, suy tư trữ tình.

• Nhằm thể hiện những rung cảm thẩm mĩ
và quan sát tinh tế của tác giả về các đối
tượng đa dạng trong đời sống.
• Cái tôi của tác giả luôn hiện diện rõ nét,
nhưng việc triển khai những liên hệ, suy
tưởng được tiết chế hơn so với tùy bút.

Trong tùy bút, tản văn, yếu tố tự sự
và yếu tố trữ tình:
• Luôn có sự kết hợp linh hoạt.
• Tùy vào:
o Ý tưởng trung tâm được triển khai.
o Đối tượng của sự quan sát, chiêm
nghiệm.
o Đặc điểm phong cách nghệ thuật
của người viết.

II. TÌM HIỂU CHUNG

HOẠT ĐỘNG NHÓM
Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
• Nêu một số nét cơ bản về tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường.
• Xác định xuất xứ, bố cục của văn bản.
• Nêu thể loại, đề tài, chủ đề của văn bản “Ai đã đặt tên cho dòng
sông?”.
• Nêu cảm nhận của bạn về ý nghĩa nhan đề của bài tùy bút. Cách
đặt nhan đề của tác giả có gì đáng chú ý?

1. Tác giả
• Sinh ra ở Huế
• Quê quán: Quảng Trị.
• Ông là một nhà văn, đồng thời cùng là
một nhà văn hóa và có sự gắn bó sâu
sắc với Huế.
• Thể loại sáng tác: tùy bút – bút kí.
• Phong cách sáng tác: trữ tình, trí tuệ, kết
Hoàng Phủ Ngọc Tường
(1937 – 2023)

hợp nhiều kiến thức của nhiều lĩnh vực.

• Tác phẩm tiêu biểu: Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn Lâu (1971),
Rất nhiều ánh lửa (1979), Ngọn núi ảo ảnh (1999)…

2. Tác phẩm
• Sáng tác năm 1981 tại Huế.
• In trong tập bút kí cùng tên năm 1986.
• Là bài kí xuất sắc của Hoàng Phủ Ngọc
Tường.
• Bài kí lấy cảm hứng mãnh liệt từ dòng
sông Hương thơ mộng của xứ Huế.

Bố cục

Phần 1
Từ đầu đến “quê
hương xứ sở”

Thủy

trình

sông Hương.

của

Phần 2
Còn lại

Vẻ đẹp lịch sử,
văn hóa và thi ca
của sông Hương.

Đề tài, chủ đề của văn bản

Thể loại

Dòng sông quê
Tùy bút

Chủ đề

Đề tài

hương (sông
Hương)

Thể hiện lòng yêu nước, tinh thần dân
tộc gắn liền với tình yêu thiên nhiên
sâu sắc, với truyền thống văn hóa, lịch
sử lâu đời.

Nhan đề

Nhan đề văn bản có thể có
những ý nghĩa

tu từ cho thấy sông

Thể hiện trạng
thái

cảm

xúc

Khơi gợi sự

Kích

của

tác

giả

hình

sự

trước con sông.

dung,

Nhan đề là một câu hỏi

thích
tìm

tưởng tượng,

hiểu, khám

liên tưởng ở

phá về con

người đọc.

sông.

Hương hàm chứa nhiều
điều lí thú cần tìm hiểu,
cũng như chính những
điều bí ẩn cần khám phá
của chính con sông vậy.

III. TÌM HIỂU CHI TIẾT

1. Vẻ đẹp của dòng sông Hương
HOẠT ĐỘNG NHÓM
Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
• Những đặc tính tự nhiên nào của sông Hương đã được tác giả chú ý làm
nổi bật trong văn bản? Hãy chỉ ra các đoạn tiêu biểu nói về từng đặc tính
của sông Hương.
• Với “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” tác giả đã nhìn sông Hương như con
người có tính cách, tình cảm riêng. Hãy tìm trong đoạn trích một số chi
tiết thể hiện điều đó và phân tích nét độc đáo của nghệ thuật so sánh,
nhân hoá đã được nhà văn sử dụng.

a. Những đặc tính tự nhiên của sông Hương
Ở

thượng

nguồn,

Giữa lòng thành phố

dòng

Huế, sông Hương trôi

chảy của sông
Hương

rất chậm, như một

vừa

mặt hồ yên tĩnh.

mãnh liệt, cuộn
xoáy, vừa dịu
dàng tạo nên
sự bí ẩn.

Ra khỏi vùng núi, sông Hương đột ngột chuyển dòng
liên tục, chảy giữa những dãy đồi sừng sững, tạo nên
vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính.

Đoạn văn tiêu biểu về đặc tính của
sông Hương
Đoạn 1

Đoạn 2

(Trong những dòng sông đẹp…

(Phải nhiều thế kỉ qua đi … bát ngát

dưới chân núi Kim Phụng)

tiếng gà)

Những đặc tính của sông Hương ở
quãng thượng nguồn.

Đặc tính lạ lùng của sông Hương là đổi
dòng đột ngột, liên tục trên hành trình
về với thành phố Huế.

b. Sông Hương như một con người có tình
cảm riêng, tính cách riêng
Giữa

lòng

Trường

Sơn,

sông Hương đã
sống một nửa
cuộc

đời

của

mình như một
cô gái Di-gan
phóng

khoáng

và man dại.

Rừng già đã hun đúc cho nó

Sông Hương mang

một bản lĩnh gan dạ, một tâm

một sắc đẹp dịu

hồn tự do và trong sáng.

dàng và trí tuệ, trở
thành người mẹ phù
sa của một vùng
văn hoá xứ sở.

Nó đã nhìn thấy
Hình như dòng

chiếc cầu trắng của

sông

thành phố.

muốn

không
bộc

lộ

phần tâm hồn

Kéo một nét thẳng

sâu thẳm của

thực yên tâm.

mình.
Phải nhiểu thế kỉ qua đi, người tình mong đợi mới
đến đánh thức người gái đẹp nằm ngủ mơ màng
giữa cánh đồng Châu Hóa đây hoa dại.

Như đã tìm đúng
đường

về,

sông

Hương vui tươi hẳn
lên giữa những biền
bãi xanh biếc.

Đường cong

Sông Hương đã trở thành

Và

ấy làm cho

một người tài nữ đánh

nàng Kiều trong

dòng

đàn lúc đêm khuya.

đêm tình tự, ở

sông

giống

như

mềm hẳn đi,

ngã rẽ này, sông

như một tiếng

Hương

“vâng” không

tình trở lại tìm

nói

Kim

ra

tình yêu.

của

đã

Trọng

chí
của

nó, để nói một lời
thề trước khi về
biển cả.

Tác giả nhìn sông Hương

Người đọc mới cảm nhận được có

như một con người nhờ biện

một dòng sông hàm chứa những

pháp so sánh và nhân hóa

nét đối nghịch.

Vừa man dại, phóng
khoáng lại vừa dịu dàng,
đằm thắm.

Rất trí tuệ nhưng
cũng đầy tình cảm.

Hết sức phong tình
nhưng cũng vô cùng
thuỷ chung.

Những “tính cách” đó của con sông là kết quả của một cách
nhìn và lối viết rất đặc trưng của kí trữ tình.

2. Mối quan hệ của sông Hương với thành phố Huế
Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
• Trong cảm nhận của tác giả, sông
Hương có sự gắn bó như thế nào
với thành phố Huế?
• Phân tích một số hình ảnh, chi
tiết làm rõ mối quan hệ đặc biệt
này?

Sông Hương và thành phố Huế
Phải

qua

nhiều

thế kỉ, người tình
mong đợi mới đến
đánh thức người
con gái đẹp nằm
ngủ

mơ

màng

giữa cánh đồng
Châu
hoa dại.

Hóa

đầy

Trong những dòng
sông đẹp ở các nước
mà tôi thường nghe
nói đến, hình như chỉ
sông Hương là thuộc
về một thành phố
duy nhất.

Sông Hương đã chuyển dòng một cách liên tục

Giáp mặt thành phố ở Cồn Giã

… như một cuộc tìm kiếm có ý thức để đi tới nơi

Viên, sông Hương uốn một

gặp thành phố tương lai của nó.

cánh cung rất nhẹ … làm cho
dòng sông mềm hẳn đi, như
một tiếng “vâng” không nói ra
của tình yêu.

Như sực nhớ lại một điều gì
chưa kịp nói, nó đột ngột
đổi dòng, rẽ ngoặt sang
hướng đông tây để gặp lại
thành phố lần cuối.
Sông Hương nằm ngay giữa lòng thành
phố yêu quý của mình, mang “khuôn
mặt kinh thành”.

Trong cảm nhận của tác giả, sông
Hương gắn bó với thành phố Huế một
cách gần gũi, thân thiết.

Sông Hương với thành phố Huế không
khác gì một đôi tình nhân: có xa cách
nhớ mong; có vượt qua trở ngại để
gặp gỡ; có gắn bó thiết tha; có chia tay
bịn rịn, lưu luyến...

3. Sự kết hợp kiến thức văn hóa tổng hợp
HOẠT ĐỘNG NHÓM
Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
• Trong văn bản, có hai phương diện đáng chú ý: những thông tin khách
quan về sông Hương và cảm xúc của tác giả về con sông này. Theo bạn,
nội dung nào nổi trội hơn? Cơ sở nào giúp bạn xác định như vậy?
• Kiến thức văn hoá tổng hợp đã được tác giả huy động như thế nào khi
viết bài tùy bút về sông Hương? Mục đích của việc huy động kiến thức
đó là gì?

a. Hai phương diện đáng chú ý

Phương diện thông tin
khách quan nổi bật hơn.

Tác giả khai thác vẻ đẹp con sông
từ nhiều góc độ: địa lý, lịch sử, âm
nhạc, thi ca…
• Mục đích: thể hiện sự gắn bó, mật
thiết của dòng sông với những

Tình cảm, cảm xúc của nhà
văn chỉ đan cài trong quá
trình

mô

tả

con

sông

Hương ở những góc độ đó.

con người nơi đây.
• Dòng sông là chứng nhân lịch sử,
là mạch ngầm văn hóa của biết
bao thế hệ người con xứ Huế.

b. Kiến thức văn hóa tổng hợp
Miêu tả thông qua
thủy

trình

của

dòng sông Hương
từ thượng nguồn
đến khi vào trong
lòng

thành

phố

Huế và cuối cùng là
đổ ra biển.

Kiến thức địa lý
Trước khi về đến
vùng châu thổ êm
đềm … cơn lốc vào
những đáy vực.

Nhưng ngay từ đầu … bãi
Nguyệt Biều, Lương Quán.

Kiến thức lịch sử
Sông

Hương

Là dòng sông của

như một chứng

thời

nhân lịch sử,

viết giữa màu cỏ lá

bao thăng trầm
dân

ngân

vang, của sử thi

chứng kiến biết
của

gian

xanh biếc.

tộc

Việt Nam.
Khi nghe lời gọi, nó tự hiến đời
mình như một chiến công.

Kiến thức thi ca
Sông
trở
nguồn

Có một dòng thi ca về
sông Hương và tôi hi

Hương

vọng đã nhận xét một

thành

cách công bằng về nó

cảm

khi nói rằng dòng

hứng bất tận

sông ấy không bao

cho các nhà

giờ tự lặp lại mình

thơ.

trong cảm hứng của
“Tiếng hát sông Hương” – Tố Hữu

các nghệ sĩ.

Kiến thức âm nhạc
Hình

Sông Hương

như

trong

khoảnh khắc chùng

gắn liền với

lại của sông nước

nền âm nhạc

ấy, sông Hương đã

cổ điển Huế.

trở

thành

một

người tài nữ đánh
Toàn bộ nền âm nhạc cổ điển
Huế … những mái chèo khuya.

đàn lúc đêm khuya.

Kiến thức văn hóa
Sông Hương … trở
thành người mẹ
phù sa của một
vùng văn hóa xứ
sở.
Màu sông khói trên sông Hương được ví với màu áo cưới của
Huế ngày xưa rất xưa, màu áo điều lục với loại vải vân thư màu
xanh chàm lồng lên một màu đỏ ở bên trong.

Kiến thức triết học

Nhìn dòng sông chảy, nhớ tới câu nói
nổi tiếng của Hê-ra-clít (Heraclitus) –
một triết gia Hy Lạp từ hai nghìn năm
trước: “Không ai có thể tắm hai lần
trên một dòng sông”, hàm ý nói về sự
thay đổi không ngừng của vạn vật.

Mục đích huy động những kiến thức tổng hợp

Cung cấp những
thông
thực

tin
về

Hương.

xác
sông

Thể hiện cái nhìn đa
chiều

của

tác

giả

Đồng thời, đó cũng là

nhằm khám phá vẻ

yếu tố làm nên sức hấp

đẹp đa dạng, phong

dẫn của một tùy bút.

phú của sông Hương.

IV. TỔNG KẾT

Em hãy trả lời câu hỏi sau:
Từ nội dung văn bản “Ai đã đặt tên
cho dòng sông?”, em hãy rút ra giá trị
nội dung và nghệ thuật của văn bản.

1. Nội dung

Tư tưởng, tình cảm của nhà Thông điệp văn bản:
văn: tình yêu dành cho con nuôi dưỡng, bồi đắp
sông quê hương, cho mảnh tình yêu, niềm tự hào
đất cố đô Huế thân yêu và đối với dòng sông và
lớn hơn là tình yêu với lịch sử cũng
và vốn văn hóa của dân tộc.

là

với

hương, đất nước.

quê