SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG
TUẦN 22

TIẾT 44

CHƯƠNG I : SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG

BÀI 41: MÔI TRƯỜNG VÀ
CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI

I - Môi trường sống của sinh vật
Em hãy quan sát hình ảnh, kết hợp với sự hiểu biết của
mình cho biết: Hươu sống trong rừng sẽ chịu tác động
của các yếu tố sau như thế nào ?

Con người

Cháy rừng

Đất

Giun đất

Cây cỏ

Ánh sáng
HƯƠU RỪNG

Thú dữ
Mưa

Không
khí

Rắn
Sâu ăn lá Nhiệt độ

? Môi trường sống của sinh vật là gì?

I - Môi trường sống của sinh vật
- Môi trường sống của sinh vật Là nơi sinh sống
của sinh vật , bao gồm tất cả những gì bao quanh
sinh vật có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sự
sinh trưởng , phát triển của sinh vật.

4

Môi trường sinh vật
4

Môi trường
trên
2
mặt đất – Không khí
4( Môi trường cạn )
4

Môi trường
nước
1
4

3
Môi trường
trong đất

Quan sát và chú thích H 41.1
(Điền các môi trường chủ yếu vào bức tranh trên)

QUAN SÁT CÁC BỨC TRANH SAU

TRÂU, BÒ

VI SINH VẬT KÍ SINH
TRÊN QUẢ BƯỞI

GIUN ĐẤT

BẠCH TUỘC

Điền nội dung thích hợp vào bảng 41.1 sau khi quan sát
các bức tranh kết hợp với quan sát trong tự nhiên?
Stt

Tên sinh vật

Trâu, bò

1
2 Giun đất
3 Vi sinh vật
4 Bạch tuộc

Môi trường sống

Trên mặt đất – không khí
( Môi trường cạn )

Trong đất
Sinh vật
Trong nước

Bảng 41.1. Môi trường sống của sinh vật

I - Môi trường sống của sinh vật
- Có 4 loại môi trường chủ yếu:
+ Môi trường nước. VD:…………
+ Môi trường trong đất. VD:…………
+ Môi trường trên mặt đất – không khí
(môi trường trên cạn). VD:…………
+ Môi trường sinh vật. VD:…………

MÔI TRƯỜNG NƯỚC

Cua

Sứa

San hô

Bạch tuộc

Rùa

Cá ngựa

10

MÔI TRƯỜNG NƯỚC

Rong

Sen

Bèo hoa dâu

Lục bình

11

MÔI TRƯỜNG TRÊN MẶT ĐẤT - KHÔNG KHÍ

Cò

Chim

Trâu

Vịt

Gà

MÔI TRƯỜNG TRONG ĐẤT

Kiến

Giun đất

08/27/24

Rết

Chuột chũi

TRẦN THỊ THU HỒNG

13

MÔI TRƯỜNG SINH VẬT

Cây tầm gửi sống ký sinh trên nhiều cây khác

Giun, sán, Bọ chét -> Kí sinh

14

II – Các nhân tố sinh thái của môi trường
? Nhân tố
sinh thái
là gì ?

Thức ăn
Nhiệt
độ
Cây
xanh

Lượng mưa
Người đi
săn
Thú ăn
thịt

ánh sáng
– Nhân tố sinh thái là những yếu tố của môi trường tác
động tới sinh vật.

II – Các nhân tố sinh thái của môi trường
? Có những nhóm nhân tố sinh thái nào ?
Nhiệt độ
Thực vật
Độ ẩm
Thợ săn
Ánh sáng
Thú dữ

Thỏ
rừng

Nhân tố vô sinh

Nhân tố hữu sinh

- Có 2 nhóm nhân tố sinh thái:
+ Nhân tố vô sinh (không sống):Nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, nước….
Nhân tố các sinh vật khác:
+ Nhân tố hữu sinh (sống)
(Các VSV, nấm, TV, ĐV )

Nhân tố con người

II – Các nhân tố sinh thái của môi trường
* Có 2 nhóm nhân tố sinh thái:
- Nhân tố vô sinh (không sống): Nhiệt độ, độ ẩm, ánh
sáng, nước….
- Nhân tố hữu sinh (sống)
+ Nhân tố các sinh vật khác: (Các vi sinh vật, nấm, thực
vật, động vật)
+ Nhân tố con người

Một số hình ảnh về sự tác động của
con người đến môi trường.
Tác động tích cực
Tác động tiêu cực
Quét rác

Xử lí nước thải

Vứt rác xuống sông

Khí thải từ nhà máy

Con người

Giun đất

Cháy rừng

Cây cỏ
HƯƠU RỪNG

Ánh sáng

Thú dữ
Mưa

Sâu ăn lá

Rắn

? Xác định nhân tố sinh thái vô sinh, nhân tố sinh
thái hữu sinh trong sơ đồ trên?

Bài tập : Cho các nhóm nhân tố sinh thái sau
Cá sấu

Không khí

Trồng lúa

Bão

Ánh sáng

Trùng biến hình

Săn bắt cá

Rêu

Phá rừng
Nước ngọt
Núi đá vôi Nước chảy
Hãy lựa chọn và sắp xếp các nhân tố trên thành từng nhóm
Nhân tố vô sinh

Nhân tố hữu sinh
Nhân tố con người
Nhân tố sinh vật khác

Bài tập : Cho các nhóm nhân tố sinh thái sau
Cá sấu
Ánh sáng
Phá rừng

Nhân tố vô sinh

Ánh sáng
Không khí
Nước ngọt
Núi đá vôi
Bão
Nước chảy

Không khí
Trùng biến hình
Nước ngọt

Trồng lúa
Bão
Săn bắt cá
Rêu
Núi đá vôi
Nước chảy
Nhân tố hữu sinh
Nhân tố sinh vật khác
Nhân tố con người

Phá rừng

Cá sấu

Trồng lúa

Trùng biến hình

Săn bắt cá

Rêu

II/ Các nhân tố sinh thái của môi trường
Nghiên cứu thông tin SGK Trả lời mục ▼ của phần
II (tr.120)
? Em hãy nhận xét về sự thay đổi của các nhân tố sau:

1) Trong một ngày ( từ sáng tới tối), ánh sang mặt trời
chiếu trên mặt đất thay đổi như thế nào?
2) Ở nước ta, độ dài ngày vào mùa hè và mùa đông có gì
khác nhau ?
3) Sự thay đổi nhiệt độ trong một năm diễn ra như thế nào?

II/ Các nhân tố sinh thái của môi trường
1) Trong một ngày ( từ sáng tới tối), ánh sáng mặt trời
chiếu trên mặt đất thay đổi như thế nào?

 Trong một ngày cường độ ánh sáng mặt trời chiếu
trên mặt đất tăng dần từ sáng tới trưa và sau đó giảm
dần vào buổi chiều cho đến tối.
2) Ở nước ta, độ dài ngày vào mùa hè và mùa đông có gì
khác nhau?

 Mùa hè có độ dài ngày dài hơn mùa đông.

II/ Các nhân tố sinh thái của môi trường
3) Sự thay đổi nhiệt độ trong một năm diễn ra như thế
nào?
 Trong năm nhiệt độ thay đổi theo mùa:
+ Mùa xuân ấm áp.
+ Mùa hè nhiệt độ không khí cao (nóng nực)
+ Mùa thu nhiệt độ không khí giảm (mát mẻ)
+ Mùa đông nhiệt độ xuống thấp (lạnh)

Nhận xét: Các nhân tố sinh thái tác động lên sinh
vật thay đổi theo từng môi trường và từng thời gian.

II/ Các nhân tố sinh thái của môi trường
? Nhận xét sự Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái
tới sinh vật như thế nào ?
- Các nhân tố sinh thái tác động lên sinh vật thay đổi theo
từng môi trường và từng thời gian.

Mức độ sinh trưởng

III – Giới hạn sinh thái
Giới hạn
dưới

Khoảng thuận lợi

300C

Điểm cực thuận

Giới hạn
trên

0
42
C
5 C Giới hạn chịu đựng
Điểm
Điểm
gây
gây
chết
chết
0

t0 C

Giới hạn nhiệt độ của cá rô phi ở Việt Nam

Hình 41.2 Giới hạn nhiệt độ của cá rô phi ở Việt Nam
Khoảng thuận lợi

Giới hạn dưới

Giới hạn trên

300C
50 C
Điểm gây chết

t0 C

Điểm cực thuận

Giới hạn chịu đựng

420 C
Điểm gây chết

? Quan sát hình vẽ và cho biết :
? Cá rô phi ở Việt Nam sống và phát triển ở nhiệt độ nào ?

? Nhiệt độ nào cá rô phi sinh trưởng và phát triển thuận lợi nhất ?

? Cá rô phi sẽ bị chết ở nhiệt độ nào?

III – Giới hạn sinh thái
? Giới hạn sinh thái là gì ?
- Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu đựng của cơ thể
sinh vật đối với một nhân tố sinh thái nhất định.

* Đặc điểm:
- Giới hạn sinh thái đặc trưng cho loài.
- Loài nào có giới hạn sinh thái rộng với nhiều nhân tố sinh thái thì khả
năng phân bố rộng và ngược lại.

III. Giới hạn sinh thái
* Ý nghĩa: Giúp con người chủ động tăng năng suất
và tăng giá trị kinh tế của vật nuôi và cây trồng bằng
cách:
+ Thuần hóa và di nhập các giống vật nuôi, cây trồng.
+ Chọn giống phù hợp với điều kiện sinh thái của địa
phương, gieo trồng đúng thời vụ.
+ Điều chỉnh các nhân tố sinh thái để tạo sản phẩm
trái vụ…
30

C©y m¾m biÓn sèng vµ ph¸t
triÓn trong giíi h¹n ®é mÆn
tõ 0,36% - 0,5% NaCl.

C©y th«ng ®u«i ngùa
kh«ng sèng ®­ưîc n¬i cã
nång ®é muèi trªn 0,4%.

Bài tập trắc nghiệm
Câu 1: Môi trường sống của sinh vật là:
Là nơi sinh sống của sinh vật.
Là tất cả những gì bao quanh sinh
B
vật.
Là nơi sinh sống của sinh vật, bao
C gồm tất cả những gì bao quanh sinh
vật.

A

SAI
SAI
ĐÚNG

Bài tập trắc nghiệm
Câu 2: Dãy các nhân tố nào sau đây là các nhân tố
hữu sinh?
SAI
Rắn
hổ
mang,
áp
suất
không
khí,
cây
A
gỗ, gỗ mục.
SAI
Cây
cỏ,
thảm
thực
vật,
hổ,
cây
rêu,
B
đất
C Cây cỏ, thảm thực vật, hổ, cây rêu, ĐÚNG
vi rút

Bài tập trắc nghiệm

Câu 3: Giới hạn sinh thái là:

CHƯA
Là
giới
hạn
chịu
đựng
của
cơ
thể
sinh
vật
đối
A
ĐÚNG
với nhân tố sinh thái nhất định.

Là giới hạn chịu đựng của cơ thể sinh vật
B đối với 1 nhân tố sinh thái nhất định.
Là giới hạn chịu đựng của cơ thể sinh vật
C đối với các nhân tố sinh thái nhất định.

ĐÚNG
KHÔNG
ĐÚNG

LUYỆN TẬP
? Môi trường sống của sinh vật là gì?
? Có những loại môi trường nào ? Cho ví dụ minh
hoạ từng loại môi trường ?
? Phân biệt nhân tố sinh thái vô sinh và nhân tố hữu
sinh. Lấy ví dụ minh hoạ các nhân tố sinh thái và ảnh
hưởng của nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật.
? Lấy ví dụ minh hoạ giới hạn sinh thái.

LUYỆN TẬP
- Nhân tố vô sinh (không sống): Nhiệt độ, độ ẩm, ….
- Nhân tố hữu sinh (sống)
+ Nhân tố các sinh vật khác: Cá sấu, Rêu
+ Nhân tố con người; Trồng lúa,Phá rừng
- VD: Cường độ chiếu sáng ảnh hưởng tới khả năng quang hợp
của thực vật và khả năng quan sát của động vật.
- VD: Cá rô phi ở nước ta có giới hạn sinh thái từ 5oC đến 42oC.
Nhiệt độ 5oC là giới hạn dưới, 42oC là giới hạn trên, điểm cực
thuận là 30oC.

Bài tập 1

KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ

Chuột sống trong rừng mưa nhiệt đới có thể chịu ảnh
hưởng của các nhân tố sinh thái sau: mức độ ngập nước,
kiến, độ dốc của đất, nhiệt độ không khí, ánh sáng, độ
ẩm không khí, rắn hổ mang, áp suất không khí, cây gỗ,
gỗ mục, gió thổi, cây cỏ, thảm lá khô, sâu ăn lá cây, độ
tơi xốp của đất, lượng mưa.

Hãy sắp xếp các nhân tố đó vào từng nhóm nhân
tố sinh thái.

Em hãy sắp xếp các nhân tố sinh thái ở bài tập 1 vào các nhóm
chính.
Nhân tố vô sinh
Mức độ ngập nước
Độ dốc của đất
Nhiệt độ không khí
Ánh sáng
Độ ẩm không khí
Áp suất không khí
Gỗ mục
Gió thổi
Thảm lá khô
Độ tơi xốp của đất
Lượng mưa

Nhân tố hữu sinh
Kiến
Rắn hổ mang
Cây gỗ
Cây cỏ
Sâu ăn lá

- Học bài, Trả lời câu hỏi.
- Hoàn thành bài tập 1, 3.
- Câu 4 - Không yêu cầu HS thực hiện
- Liên hệ các nhân tố sinh thái với sinh vật ở địa phương
* Chuẩn bị bài 42: “Ảnh hưởng của ánh sáng lên đời sống sinh vật”
-Phần I: Đọc thông tin kết hợp: Nêu sự khác nhau của thực vật ưa sang
và thực vật ưa bóng?
- Phần II: Trả lời mục ▼ (Tr.123).
-Tìm hiểu sự ảnh hưởng của ánh sáng lên đời sống của con người và
các sinh vật khác ở địa phương?

Bµi tËp 4/ SGK – 121: H·y vÏ s¬ ®å m« t¶ giíi h¹n sinh th¸i
cña:
- Loµi vi khuÈn suèi n­íc nãng cã giíi h¹n nhiÖt ®é tõ 00C
®Õn + 900C, trong ®ã ®iÓm cùc thuËn lµ +550C.
- Loµi x­¬ng rång sa m¹c cã giíi h¹n nhiÖt ®é tõ 00C ®Õn
+560C, trong ®ã ®iÓm cùc thuËn lµ +320C.

Yªu cÇu: Ho¹t ®éng nhãm – thêi gian 4 phót
- Nhãm 1, nhãm 2: vÏ s¬ ®å giíi h¹n cña loµi vi khuÈn suèi n­
íc nãng.
- Nhãm 3, nhãm 4: vÏ s¬ ®å giíi h¹n cña loµi x­¬ng rång sa
m¹c.

Møc ®é sinh tr­ëng

Giíi h¹n d­íi

Giíi h¹n trªn

0C

§iÓm cùc thuËn
Giíi h¹n chÞu ®ùng

90 C
0

Giíi h¹n trªn

0C
0

t0C

§iÓm g©y
chÕt

Møc ®é sinh tr­ëng

§iÓm g©y chÕt

Giíi h¹n d­íi

550C

0

32 C
0

56 C
0

§iÓm cùc thuËn
Giíi h¹n chÞu ®ùng
§iÓm g©y chÕt
§iÓm g©y chÕt

t0C

S¬ ®å sinh
th¸i cña loµi
vi khuÈn
suèi n­íc
nãng
S¬ ®å sinh
th¸i cña loµi
x­¬ng rång sa
m¹c