G
N
Ừ
M
O
À
CH
Ô
C
Y
Ầ
H
T
Ý
QU
M
E
C
Á
C
VÀ
H
N
I
S
C
HỌ
THA
NK
YOU

GV: Nguyễn Thị Xuân
Môn: Ngữ văn

TÌNH HUỐNG
NẾU EM LÀ BẠN Ở
TRONG NHỮNG TÌNH
HUỐNG SAU THÌ EM SẼ
LÀM GÌ ?

TH1: Em chưa làm xong bài tập thì bạn lại đến rủ em đi
chơi. Em không muốn đi thì em sẽ nói với bạn như thế
nào ?

Mình không đi đâu, mình chưa làm xong bài tập / Hôm nay mình
bận mất rồi.

TH2: Để từ chối lời mời của người bán hàng chào
mời em vào mua hàng của họ

Cháu không mua đâu ạ / Ở nhà cháu vẫn còn món đó ạ.

TH3: Em đến nhà bạn A thấy cây ổi sai quả, em
rất muốn được bạn A hái ổi mời mình ăn

- Cậu hái cho mình 1 quả ổi ăn
thử được không?
- Cây ổi nhà cậu sai quả nhỉ?
- Ôi, quả ổi trông ngon chưa
kìa!

Bài 5: Những câu chuyện hài
Tiết 63: Thực hành tiếng Việt

Nghĩa tường minh
và nghĩa hàm ẩn
của câu

I. Nhận biết nghĩa tường
minh và nghĩa hàm ẩn của
câu

Dựa vào phần Tri thức ngữ văn trong SGK và việc tìm
hiểu các ví dụ em hãy cho biết:
 Thế nào là nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu?
1. KHÁI NIỆM

a. Nghĩa tường minh: là nghĩa được diễn đạt trực tiếp bằng các từ ngữ
trong câu, là loại nghĩa chúng ta có thể nhận ra trên bề mặt câu chữ.
b. Nghĩa hàm ẩn: là nghĩa được suy luận dựa vào nghĩa tường minh
của cả câu, nghĩa của từ ngữ trong câu hoặc ngữ cảnh sử dụng câu.
Đây là loại nghĩa mà người nói, người viết thật sự muốn đề cập đến.
=> Nghĩa hàm ẩn thường được sử dụng trong văn chương và trong
đời sống hàng ngày.
VD: Để từ chối lời mời của người bán hàng chào mời em vào mua
hàng của họ:
Cháu không mua đâu ạ / Cái áo này cháu có rồi ạ.

Phần nổi = Nghĩa tường minh

Phần chìm = Nghĩa hàm ẩn

2. Nhận biết nghĩa hàm ẩn
a. Ngày mai tôi đi Hà Nội.

Không có một đáp án nhất định vì
chưa có nội dung trao đổi trước đó
giữa người nói và người nghe

Có thể dự đoán những cách
hiểu:
+ Lời từ chối: tôi không thể đi
chơi cùng anh.
+ Câu hỏi: có cần tôi mang
giúp đồ xuống cho người thân
của anh không?
Phải xác định nghĩa hàm ẩn
dựa vào ngữ cảnh

- Nghĩa hàm ẩn phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp. Cùng một
câu nói nhưng trong những ngữ cảnh khác nhau thì nghĩa hàm ẩn
sẽ khác nhau.

2. Nhận biết nghĩa hàm ẩn
b. Nó lại đi Đà Lạt

Thông báo một người nào đó (nó) đi Đà
Lạt. “Lại”  người này đã từng đi Đà
Lạt rồi

Nghĩa hàm ẩn của câu này được suy ra từ nghĩa của
từ ngữ trong câu, chứ không tuỳ thuộc vào ngữ
cảnh

2. Nhận biết nghĩa hàm ẩn
Yếu tố xác định nghĩa hàm ẩn

Ngữ cảnh giao tiếp

Các từ ngữ trong câu

2. Nhận biết nghĩa hàm ẩn
Chuột chù chê khỉ rằng hôi
Khỉ mới trả lời: Cả họ mày thơm.
Nghĩa tường minh:
Chuột chù chê khỉ hôi.
Khỉ khen họ nhà
chuột chù thơm.

Nghĩa hàm ẩn của câu là sự mỉa mai chuột chù.
 chuột chù và khỉ đều là các loài có mùi hôi.
Nhưng chuột chù lại chê khỉ trong khi chính
mình cũng hôi. Có hàm ý phê phán những người
không tự biết cái xấu của mình mà còn đi chê
người khác.

2. Nhận biết nghĩa hàm ẩn
Tác dụng của nghĩa hàm ẩn
- Giúp chuyển tải nhiều điều tế nhị, kín đáo, sâu xa…
- Giúp câu văn, lời nói uyển chuyển, phong phú, thú vị
- Đặc biệt trong văn học khi muốn truyền tải thông điệp tác
giả thường sử dụng nghĩa hàm ẩn.

- Khi tạo lập văn bản hành chính, công vụ không sử dụng nghĩa
hàm ẩn.
- Trong đọc hiểu tác phẩm nghệ thuật, cần suy ngẫm để tìm ra
nghĩa hàm ẩn trong đó.
- Phát hiện, suy diễn nghĩa hàm ẩn cần hợp lý dựa trên nghĩa
tường minh, trên tình huống giao tiếp.

Thảo luận 3 phút
theo cặp đôi:
- Xác định nghiã
tường minh và nghĩa
hàm ẩn trong ví dụ
sau:

- Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào
chạy qua đây cả.
(Truyện cười dân gian Việt Nam, Lợn cưới áo mới)

 Nghĩa tường minh:
 Câu hỏi của anh tìm lợn hỏi anh mặc áo mới: Bác có thấy con lợn của tôi
chạy qua đây không?
 Câu trả lời của mặc áo mới: tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả.

Nghĩa hàm ẩn: Mục đích của cả anh tìm lợn và anh mặc áo mới trong hai câu
nói trên là khoe khoang: khoe con lợn cưới và chiếc áo mới. Dựa vào thông tin
thừa (lợn “cưới”, từ lúc “tôi mặc cái áo mới này”) mà người nói đã cố tình thêm
vào câu nói, chúng ta có thể nhận ra nghĩa hàm ẩn đó.

II.
Luyện tập

Bài tập 1
Nghĩa hàm ẩn

Nghĩa tường
minh

Giỗ cha con mèo
Cha con mèo đã
chết
Chuột làm giỗ cha
kẻ thù

Lời nguyền rủa, chửi
Dùng chính sự giả bộ để lột
trần sự giả bộ…vạch mặt
kẻ đạo đức giả

Bài tập 2
“Cưới em ba chum mật ong
Mười thúng mỡ muỗi ba nong quýt đầy…”
Là lời đáp
của anh
học trò
nghèo
trước việc
thách cưới
của bên
nhà gái

Số lượng lễ
vật rất lớn
(ba chum,
mười
thúng, ba
nong)

Về lễ vật, ngoài
thứ khó những
vẫn có thể kiếm
được như mật
ong, quýt, nhưng
mỡ muỗi là thứ
không thể có
được.

Đây có thể coi là
sự vô vọng, là sự
đầu hàng của anh
học trò. (không đáp
ứng được sự thách
cưới- nhà gái đang
đánh đố anh, từ chối
khéo)

Bài tập 3

Bài tập 3
Câu hàm ẩn

Nghĩa tường minh

a. Con gà sống lớn để Phần lễ vật mà thầy
riêng cho thầy
cúng muốn dành
riêng cho mình là
con gà sống lớn.

Nghĩa hàm ẩn
Ông thầy cúng tham lam
lợi dụng sự non nớt cả tin
của mọi người để kiếm
chác.

b. Vì tất cả những Những người quý Thể hiện sự ngu dốt, thiếu
người quý phái đều phái đều mặc áo hiểu biết, học đòi làm sang
mặc như thế này cả
ngược hoa.
của ông Giuốc-đanh.

Bài tập 4

Câu tục
Nghĩa hàm ẩn
ngữ
a
Những người có khiếm khuyết, hoặc mắc lỗi lầm khi nghe người khác nhắc
đến những khiếm khuyết, lỗi lầm đó (dù không phải nhắc đến mình) cũng chột
dạ, sợ hãi nghĩ họ đang nói mình.
b

Hãy chăm chỉ, cần cù trong lao động và học tập; không nên lười nhác, lãng phí
thời gian.

c

Đừng cười nhạo người khác khi họ rơi vào những hoàn cảnh như vậy, vì rất có
thể chính mình trong tương lai cũng sẽ lâm vào tình cảnh tương tự.

d

Lời nói của con người rất quý giá, cần trau chuốt để lời nói của mình có tác
dụng tốt đối với người khác.

e

Một lời nói cay nghiệt còn mang tính sát thương dữ dội hơn cả giáo gươm đâm
vào da thịt con người. Vậy nên, sự tổn thương mà lời nói gây ra tuy vô hình
nhưng lại vô cùng sắc bén.

VẬN DỤNG

CHƠI TRỐN TÌM
CÙNG BẠCH TUYẾT VÀ 7
CHÚ LÙN

Câu 1: Nghĩa tường minh là gì?

A. Là nghĩa
không xác
định được

B. Là phần nghĩa
không được diễn đạt
trực tiếp bằng các từ
ngữ trong câu.

ĐÚNG
RỒI

C. Là phần nội
dung được diễn
đạt trực tiếp bởi
thái độ của người
nói trong câu.

D. Là nghĩa
được diễn
đạt trực tiếp
bằng các từ
ngữ trong
câu

Câu 2: Để hiểu nghĩa hàm ẩn, ta phải
căn cứ vào:

A. Ngữ
cảnh.

B. Nghĩa
của từ ngữ
trong câu.

ĐÚNG
RỒI

C. Cả A và
B đều đúng

D. Cả A và
B đều sai

Câu 3: Tìm một câu có nghĩa hàm ẩn
từ chối cho lời đề nghị sau:
Ngày mai đi chơi với mình nhé!
B. Ngày
C.
Ngày
mai,
mình
có
A. Mình
mai
mình
lịch học
không đi
không
đi
tiếng
Anh
ở
đâu
được rồi.
trung tâm
rồi.

ĐÚNG
RỒI

D. Mình
rất muốn
đi nhưng
không đi
được.

Câu 4: Đoạn hội thoại dưới đây có nghĩa hàm ẩn là
gì?
Thầy giáo vào lớp được một lúc thì học trò xin vào.
Thầy giáo nói với học sinh đó: Bây giờ là mấy giờ rồi?
A. Phê bình
học sinh đó
không đi học
đúng giờ

B. Hỏi học
sinh đó xem
đi muộn bao
nhiêu phút

ĐÚNG
RỒI

C. Hỏi học
sinh đó xem
bây giờ là
mấy giờ

D. Trách học
sinh đó
không mang
theo đồng hồ

Câu 5: Câu nào không chứa nghĩa
hàm ẩn ?
A. Ăn quả
nhớ kẻ
trồng cây

B. Chị ngã
em nâng

C. Lá lành
đùm lá rách

ĐÚNG
RỒI

D. Bầu ơi
thương lấy
bí cùng

Nhiệm vụ 2

*Nhiệm vụ 2: Kĩ thuật “viết tích cực”
Viết đoạn hội thoại (khoảng hai đến ba
câu) trong đó có ít nhất một câu có
nghĩa hàm ẩn

 Hình thức: Đoạn hội thoại, khoảng 3 – 4 câu
 Yêu cầu: Sử dụng ít nhất một câu có nghĩa hàm ẩn.

Gợi ý

Hướng dẫn về nhà
- HS hoàn thiện các bài tập vào trong vở ghi.
- Sưu tầm truyện cười mang nghĩa hàm ẩn và
phân tích nghĩa hàm ẩn có trong truyện cười
đó (ít nhất một truyện cười).
- Chuẩn bị bài: Viết bài văn nghị luận về một
vấn đề đời sống.

y
ầ
h
t
n
ơ
C ảm
cô
.
m
e
c
á
c
và
THA
NK
YOU