BÀI GIẢNG
ÔN TẬP CÁC KĨ NĂNG
ĐỌC – HIỂU THƠ TRỮ TÌNH LỚP 7

Giáo viên: Lê Thị Dung
Trường THCS Trần Mai Ninh
Thành phố Thanh Hoá
Định hướng chung.
Kiến thức cần nắm:
+ Về tác giả:
- Họ tên , bút danh (nếu có).
- Năm sinh, năm mất.
- Những nét chính về cuộc đời sự nghiệp (quê quán , gia đình, thời đại tác giả sống)
- Phong cách nghệ thuật.
- Một số tác phẩm tiêu biểu.
+ Về tác phẩm:
- Hoàn cảnh sáng tác.
- Thể loại.
- Phương thức biểu đạt.
- Giá trị nội dung.
- Giá trị nghệ thuật.
Đối với tác phẩm văn xuôi thường chú ý tìm hiểu:
-Cốt truyện.
-Nhân vật.
-Tình huống.
-Ngôn ngữ .
…
Đối với tác phẩm thơ trữ tình thường chú ý tìm hiểu:
-Nhân vật trữ tình.
-Mạch cảm xúc.
-Các yếu tố nghệ thuật như ngôn từ, hình ảnh,các biện pháp tu từ…
LƯU Ý
Ca dao, dân ca
- Những câu hát về tình cảm gia đình.
- Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước.
- Những câu hát than thân.
- Những câu hát châm biếm.
nhietj nqnngnng

)

Ca dao, dân ca
Chủ đề:
Văn bản: Những câu hát về tình cảm gia đình
Công cha như núi ngất trời,
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.
Núi cao biển rộng mênh mông,
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi!
nhietj nqnngnng

)

Ca dao, dân ca
Chủ đề
Văn bản: Những câu hát về tình cảm gia đình
Công cha như núi ngất trời,
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.
Núi cao biển rộng mênh mông,
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi!

=> Là lời của người mẹ ru con, nói với con.
=> Là lời của ông bà, cha mẹ, cô bác… nói với con cháu hoặc của anh em ruột thịt nói với nhau.
nhietj nqnngnng

)

Ca dao , dân ca
Chủ đề
Văn bản: Những câu hát về tình cảm gia đình
Công cha như núi ngất trời,
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.
Núi cao biển rộng mênh mông,
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi!
- Nghệ thuật:
+ Hình ảnh so sánh đặc sắc.
+ Từ láy: mênh mông.
+ Điệp từ: núi, biển.
- Nội dung:
Ca ngợi công lao trời biển của cha mẹ đối với con cái và bổn phận trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ.
+ Thể thơ lục bát, giọng điệu ngọt ngào của điệu hát ru.
Bài 2:
Thương thay thân phận con tằm,
Kiếm ăn được mấy phải nằm nhả tơ.
Thương thay lũ kiến li ti,
Kiếm ăn được mấy phải đi tìm mồi.
Thương thay hạc lánh đường mây,
Chim bay mỏi cánh biết ngày nào thôi.
Thương thay con cuốc giữ trời,
Dầu kêu ra máu biết người nào nghe.
+ Cụm từ “Thương thay ”  điệp ngữ, thương cảm cho mình, cho người.
+ Sử dụng câu hỏi tu từ.
+ Sử dụng nhiều hình ảnh ẩn dụ.
Thương thay
Thương thay
Thương thay
Thương thay
HÌNH ẢNH ẨN DỤ CỤ THỂ
Con tằm
Con kiến
Con hạc
Con cuốc
Thương cho thân phận suốt đời bị kẻ khác bòn rút sức lực.
Thương cho thân phận thấp cổ bé họng, có nỗi khổ đau oan trái không được lẽ công bằng nào soi tỏ
Thương cho cuộc đời phiêu bạt,lận đận và những cố gắng vô vọng của người lao động
Thương cho nỗi khổ của những thân phận nhỏ nhoi suốt đời xuôi ngược vất vả làm lụng mà vẫn nghèo khó.
Lưu ý khi đọc- hiểu ca dao.
-Ca dao thuộc là trữ tình dân gian với những đặc trưng thể loại riêng:
+ Tồn tại và lưu hành bằng phương thức truyền miệng.
+Biểu hiện những tình cảm nguyện vọng tha thiết cảm động của quần chúng nhân dân lao động. Vốn là phần lời của dân ca nên tính nhạc vẫn rất rõ.
+Ngôn ngữ đậm đà bản sắc dân tộc (có tính vùng miền địa phươngcao). Giản dị chân thực hồn nhiên gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân lao động.
+Thể thơ : thường sử dụng thể lục bát hoặc biến thể của lục bát (song thất lục bát). Nhịp đọc thường: 2/2/2 và 2/4/2.
+Thủ pháp nghệ thuật chủ yếu: so sánh,ẩn dụ,nhân hóa, thậm xưng...
+Phô diễn tình ý thường theo các lối: Phú (diễn tả tình ý trực tiếp); Tỉ(so sánh kín đáo/ngầm); Hứng( đối cảnh sinh tình).
Lưu ý khi đọc- hiểu ca dao.
- Đọc / hiểu ca dao cần vận dụng những đặc điểm nổi bật trên để đặt câu hỏi tìm hiểu như:
+ Bài ca dao là lời của ai ? Nói với ai ? > Tìm nhân vật trữ tính và đối tượng hướng tới.
+Nói cái gì(điều gì?) > nội dung cơ bản.
+Nói như thế nào >Nghệ thuật đặc sắc
-Sông núi nước Nam- Lý Thường Kiệt (tương truyền).
-Phò giá về kinh- Trần Quang Khải
-Bài ca Côn Sơn- Nguyễn Trãi
-Sau phút chia li - Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm
-Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra -Trần Nhân Tông
-Bánh trôi nước -Hồ Xuân Hương
-Qua đèo Ngang –Bà huyện Thanh Quan
-Bạn đến chơi nhà - Nguyễn Khuyến
.
Thơ trung đại Việt Nam
Ví dụ 1: Vai trò của văn học sử như thế nào trong đọc hiểu thơ trung đại?
TỤNG GIÁ HOÀN KINH SƯ
PHÒ GIÁ VỀ KINH
TRẦN QUANG KHẢI

PHIÊN ÂM
Đoạt sáo Chương Dương độ
Cầm Hồ Hàm Tử quan.
Thái bình tu trí lực
Vạn cổ thử giang san.
DỊCH THƠ
Chương Dương cướp giáo giặc
Hàm Tử bắt quân thù.
Thái bình nên gắng sức
Non nước ấy ngàn thu.
Trình bày những hiểu biết của em về tác giả và hoàn cảnh sáng tác của bài thơ “Phò giá về kinh”.
t
1/ Tác giả : Trần Quang Khải (1241-1294), ông có công lớn trong hai cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên lần hai và lần ba.
2/ Hoàn cảnh sáng tác:

- Bài thơ được làm lúc Trần Quang Khải đi đón Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông về Thăng Long (Hà Nội ngày nay) ngay sau chiến thắng Chương Dương - Hàm Tử và giải phóng kinh đô 1285.
Sông núi nước Nam:
Năm 1077 quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy sang xâm lược nước ta. Vua Lý Nhân Tông sai Lý Thường Kiệt đem quân chặn đánh ở phòng tuyến sông Như Nguyệt( một khúc của sông Cầu, nay thuộc huyện Yên Phong Bắc Ninh), bỗng một hôm quân sĩ chợt nghe trong đền thờ hai anh em Trương Hống và Trương Hát- hai vị tướng đánh giặc giỏi của Triệu Quang Phục- được tôn là thần sông Như Nguyệt có tiếng ngâm bài thơ này.
Phò giá về Kinh:
Bài thơ được làm lúc Trần Quang Khải đi đón Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông về Thăng Long (Hà Nội ngày nay) ngay sau chiến thắng Chương- Dương Hàm Tử và giải phóng kinh đô 1285.
- Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra:
Trần Nhân Tông viết khi ông về thăm quê cũ ở Thiên Trường (Nam Định ngày nay).
Bài ca Côn Sơn:
Nhiều khả năng sáng tác trong thời gian Nguyễn Trãi bị chèn ép đành phải cáo quan về sống ẩn dật ở Côn Sơn(Chí Linh Hà Tây ).
Qua đèo Ngang :
Được sáng tác khi Bà Huyện Thanh Quan vào cung đình Huế nhậm chức theo lệnh của vua Minh Mạng dừng chân ở chốn đèo Ngang( con đèo thuộc dãy Hoành Sơn, một nhánh của dãy Trường Sơn chạy thẳng ra biển, phân chia địa giới hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình.
Ví dụ 2: Đi vào tìm hiểu cụ thể một bài thơ ngũ ngôn Đường luật ?
PHIÊN ÂM
Đoạt sáo Chương Dương độ
Cầm Hồ Hàm Tử quan.
Thái bình tu trí lực
Vạn cổ thử giang san.
DỊCH THƠ
Chương Dương cướp giáo giặc
Hàm Tử bắt quân thù.
Thái bình nên gắng sức
Non nước ấy ngàn thu.
Xác định thể thơ của bài “Phò giá về kinh” (số câu, số tiếng, luật thơ, cách hiệp vần)


Thể thơ : ngũ ngôn tứ tuyệt : - Bài thơ có 4 câu.
Mỗi câu 5 chữ.
Gieo vần chân – cuối câu 2,4.
Em có nhận xét gì về trật tự cú pháp và giọng điệu trong hai câu thơ này?

Hai câu thơ đầu: Đảo trật tự cú pháp (Vị ngữ - Chủ ngữ)> nhấn mạnh ý thể hiện niềm hào sảng.
 Hào khí chiến thắng của dân tộc
Theo em, tác giả muốn gửi gắm ý tưởng, suy nghĩ gì qua hai câu thơ cuối?

Hai câu thơ sau: Lời động viên xây dựng, phát triển đất nước trong hòa bình và niềm tin sắt đá vào sự bền vững muôn đời của dân tộc
Theo em, ý nghĩa và cảm xúc chủ đạo của bài thơ “Phò giá về kinh” như thế nào?
Bài thơ “Phò giá về kinh” đã thể hiện hào khí chiến thắng và khát vọng thái bình thịnh trị của dân tộc ta ở thời đại nhà Trần.
Ví dụ 3: Tìm hiểu bố cục bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật thế nào?

Thất ngôn bát cú Đường luật
Bố cục: 4 phần
Đề - Thực - Luận - Kết
Böôùc tôùi Ñeøo Ngang, boùng xeá taø ,
Coû caây chen ñaù, laù chen hoa.

Lom khom döôùi nuùi, tieàu vaøi chuù,
Laùc ñaùc beân soâng, chôï maáy nhaø.

Nhôù nöôùc ñau loøng, con quoác quoác
Thöông nhaø moûi mieäng, caùi gia gia.

Döøng chaân ñöùng laïi, trôøi, non, nöôùc,
Moät maûnh tình rieâng, ta vôùi ta.
Qua đèo ngang
(Bà Huyện Thanh Quan)
Đề
Thực
Luận
Keát
�


Đối
Đối
Bạn đến chơi nhà

(Nguyễn Khuyến)
Đã bấy lâu nay, bác tới nhà,
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây, ta với ta.
Bạn đến chơi nhà
(Nguyễn Khuyến)
Câu 1: Cảm xúc vui mừng của nhà thơ khi bạn tới chơi nhà.
6 câu tiếp: Hoàn cảnh đặc biệt, chẳng có gì tiếp đãi bạn của nhà thơ.
Câu kết: Khẳng định tình bạn đậm đà, thắm thiết, vượt lên trên mọi thứ vật chất đời thường.
Ví dụ 4: Tìm hiểu bài thơ thất ngôn tứ tuyệt (đa nghĩa) Đường luật thế nào?
Hồ Xuân Hương
BÁNH TRÔI NƯỚC
Văn bản:
- Thể thơ:
Thất ngôn tứ tuyệt Đường Luật.
Thân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ba chìm với nước non
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn
Mà em vẫn giữ tấm lòng son
Hồ Xuân Hương
BÁNH TRÔI NƯỚC
Văn bản:
Hình ảnh bánh trôi nước:
- Màu sắc: trắng
- Hình dáng: tròn
- Đặc điểm – tính chất:
+ Bảy nổi ba chìm trong nước
+ Rắn hoặc nát phụ thuộc vào tay người làm
+ Chất lượng: ngon ngọt không thay đổi
Hồ Xuân Hương
BÁNH TRÔI NƯỚC
Văn bản:
Vẻ đẹp và thân phận người phụ nữ qua hình ảnh bánh trôi nước:
- Hình thể: “vừa trắng vừa tròn”  Vẻ đẹp tròn đầy, hoàn hảo
Thân phận:
+ “Bảy nổi ba chìm”  Lận đận, bấp bênh, vất vả, truân chuyên
+ “Rắn nát mặc dầu”  Phụ thuộc và cam chịu
- Phẩm chất: “vẫn giữ tấm lòng son”  Son sắt, thủy chung
Ví dụ 5: Thế nào là “nhãn tự”,“ý tại ngôn ngoại trong thơ trung đại?
* Giống nhau:
- Cùng hình thức ngữ âm.
- Đều dùng để kết thúc bài thơ.
* Khác nhau:
So sánh cụm từ “ta với ta” trong bài “Qua đèo Ngang” và “Bạn đến chơi nhà”
Lưu ý:
Thơ trung đại Việt Nam là mảng thơ trũ tình có nhiều giá trị song đọc - hiểu là khó. Cần :
- Đọc thuộc và nắm chắc nghĩa các văn bản đã học (cả nguyên tác và bản dịch).
- Nắm được cơ bản đặc trưng thể loại thơ trung đại:
+ Quan niệm “Văn dĩ tải đạo”: văn chương phải chuyên chở đạo lí.
+ Tính giáo huấn, bác học cao quí, trang nhã.
+Tính ước lệ tượng trưng,quy phạm.
+ Cách biểu hiện: gợi mà không tả,hòa quyện giữa thi nhạc và họa (thi trung hữu họa).
+ Ngôn ngữ có khả năng diễn đạt tinh tế trong khuôn khổ thơ Đường luật.
+ Một số thể thơ đặc trưng: ngũ ngôn tứ tuyệt, thất ngôn tứ tuyệt, thất ngôn bát cú. ... với niêm luật chặt chẽ tạo nên những bài thơ hay thể hiện tài năng của các tác giả trung đại.
THƠ HIỆN ĐẠI
- Cảnh khuya và Rằm tháng giêng - Hồ Chí Minh.
- Tiếng gà trưa - Xuân Quỳnh.
Lưu ý:

1, Nắm vững phong cách thơ Hồ chí Minh: Một phong cách thơ ca đa dạng vừa cổ điển vừa hiện đại.
+Thuộc lòng hai bài thơ Cảnh khuya và Rằm tháng giêng
+ Hoàn cảnh ra đời của hai bài thơ:
+ Hai bài thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên ,tâm hồn nhạy cảm, lòng yêu nước sâu nặng của Bác cũng qua đó chúng ta thấy được phong thái ung dung lạc quan, luôn tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng của Người.
2, Học thuộc bài “Tiếng gà trưa” của Xuân Quỳnh. Nắm được phong cách thơ đầy nữ tinh biểu lộ những tình cảm gần gũi, bình dị trong đời sống, gia đình và cuộc sống hàng ngày…giọng thơ chân thành, tha thiết và đằm thắm.
Bài tập về nhà
- Thuộc các bài thơ đã học.
- Viết các đoạn văn nhận xét hoặc nêu cảm nghĩ về các bài đã học.
- Trong số các bài thơ đã học em thích những bài nào? Vì sao?
Chào tạm biệt các em. Hẹn gặp lại!