Sự phát triển của từ vựng
Giáo viên: Nguyễn Thị Yến
I. Ví dụ
Hãy nêu nghĩa của các từ được in đậm trong các ví dụ trên.
Theo em, từ nào được dùng với nghĩa gốc, từ nào được dùng với nghĩa chuyển?
Nghĩa chuyển của những từ nào được hình thành theo phương thức cẩn dụ, từ nào theo phương thức hoán dụ?
-"Xuân 1" : Mùa chuyển tiếp từ đông sang hạ, được coi là mở đầu của năm (Nghĩa gốc)
- "Xuân 2”: có nghĩa tuổi trẻ (nghĩa chuyển) - theo phương thức ẩn dụ.
-Tay 1: Bộ phận phía trên của cơ thể người, từ vai đến các ngón dùng để cầm, nắm (nghĩa gốc)
-Tay2: Người chuyên hoạt động hay giỏi về một môn, một nghề nào đó (Nghĩa chuyển) - Phương thức hoán dụ
- Nóng 1: chỉ nhiệt độ của không khí, trái ngược với lạnh (nghĩa gốc)
- Nóng 2: Bầu không khí trở nên sôi động (nghĩa chuyển) – phương thức ẩn dụ
- Ghế 1: đồ vật dùng để ngồi (nghĩa gốc)
- Ghế 2: chỉ những người có vị trí, quyền lực trong một tổ chức nào đó (nghĩa chuyển) – phương thức hoán dụ.
I. Ví dụ
2. Nhận xét
Nghĩa của từ biến đổi và phát triển theo hai hướng:
- Hình thành nghĩa mới và nghĩa cũ mất đi.
Hình thành nghĩa mới cùng tồn tại với nghĩa gốc và có quan hệ với nghĩa gốc.
Phương thức chuyển nghĩa của từ:
Ẩn dụ: A => B (Nét tương đồng)
Ẩn dụ cách thức
Ẩn dụ phẩm chất
Ẩn dụ hình thức
Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác
Hoán dụ: A => B (Nét gần gũi, tương cận)
Lấy bộ phận chỉ toàn thể.
Vật chứa đựng chỉ vật được chứa đựng.
Lấy dấu hiệu để chỉ đối tượng
Lấy cái cụ thể để chỉ cái trừu tượng

III. LUYỆN TẬP
BÀI 1: Nghĩa gốc của từ “mũi” là bộ phận nhô lên ở giữa mặt người và động vật có xương sống, dùng để thở, ngửi.
Trong những câu sau, từ “mũi” được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
(1) Chúng tôi vừa đi thăm đất mũi đất Cà Mau.
(2) Du lịch đã trở thành ngành mũi nhọn của địa phương.
(3) Họ thích đứng ở mũi tàu ngắm nhìn sông nước.
(4) Viêm mũi dị ứng là bệnh khá phổ biến ở trẻ nhỏ.
BÀI 1:
Nghĩa chuyển: vị trí đất nhô ra (ẩn dụ)
Nghĩa chuyển: bộ phận có sự phát triển nhanh và có hướng. (ẩn dụ)
Nghĩa chuyển: bộ phận nhô ra phía trước của một vật. (ẩn dụ)
Nghĩa gốc.
III. LUYỆN TẬP
BÀI 2: Vì sao nói các từ: ngân hàng, sốt, vua là những từ có nghĩa chuyển. Cho ví dụ để chứng minh điều đó.
Ngân hàng:
- Nghĩa gốc: là “tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh và quản lý các nghiệp vụ tiền tệ, tín dụng”. 
Ví dụ: “Tôi làm thẻ ATM ở ngân hàng BIDV”.
- Nghĩa chuyển là: Nơi lưu trữ, bảo quản những thành phần, bộ phận cơ thế (ngân hàng máu, ngân hàng gen,...) hoặc dữ liệu
Ví dụ: Ngân hàng đề thi lên tới hàng trăm nghìn câu hỏi để phục vụ kì thi năm nay.
 Sốt:
- Nghĩa gốc là “tăng nhiệt độ cơ thể lên quá mức bình thường do bị bệnh”. 
Ví dụ: Anh ấy bị sốt đến 40 độ C
- Nghĩa chuyển: Tình trạng tăng nhu cầu đột ngột làm cho hàng hoá trở nên khan hiếm: cơn sốt đất, cơn sốt vàng, cơn sốt hàng hóa,...
Ví dụ: Cơn sốt vàng năm nay đã đẩy giá vàng lên rất cao.
Vua:
- Nghĩa gốc là “người đứng đầu của nhà nước quân chủ”. 
Ví dụ: “Lê Chiêu Thống là một ông vua cõng rắn cắn gà nhà”.
- Nghĩa chuyển là “người được coi là nhất trong một lĩnh vực nhất định, thường là sản xuất, kinh doanh, thể thao, nghệ thuật”. 
Ví dụ: Pele được mệnh danh là ông vua bóng đá.
III. LUYỆN TẬP
III. LUYỆN TẬP
BÀI 3: Trong 2 câu thơ:
“Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ”
(Viễn Phương, “Viếng lăng Bác”)
Từ “mặt trời” ở câu thơ thứ hai được sử dụng theo phép tu từ nào, mang ý nghĩa gì? Có thể coi đây là hiện tượng phát triển nghĩa từ nghĩa gốc của từ “mặt trời” được không? Vì sao?

“mặt trời 2”: chỉ Bác Hồ (ẩn dụ)
Đây là trường hợp không phải nghĩa gốc phát triển thành nghĩa chuyển, không phải ẩn dụ từ vựng. Đây là hiện tượng chuyển nghĩa tạm thời, chỉ có giá trị trong ngữ cảnh này, nó là ẩn dụ tu từ. Tác giả gọi Bác Hồ là mặt trời, vì theo cảm nhận của tác giả giữa Bác và mặt trời có những nét tương đồng.