CHÁY

Một người sắp đi chơi xa, dặn con:
- Hễ có ai tới thì đưa cái giấy này cho họ. Ðứa bé bỏ tờ giấy vào túi
áo. Cả ngày không thấy ai đến. Tối, sẵn có ngọn đèn, nó lấy ra xem,
chẳng may vô ý để tờ giấy cháy mất.
Hôm sau, có người đến hỏi:
- Thầy cháu có nhà không?
Sực nhớ đến tờ giấy, nó buồn rầu đáp:
- Mất rồi!
Ông khách giật mình, hỏi:
- Mấy bao giờ?
- Tối hôm qua.
- Sao mà mấy?
- Cháy! 

Tiết 90, 91 – Tri thức, thực hành tiếng Việt:

CÂU RÚT GỌN
VÀ CÂU ĐẶC BIỆT

I. Tri thức
tiếng Việt

1. Câu rút gọn
Ví dụ 1:
Nam: - Khi nào mình thi giữa kì nhỉ?
Lan: - Thứ Ba tuần sau.

Câu
được
in
đậm
trong
ví
VìThế
Hãy
saonào
khôi
người
làphục
câu
nóirút
lạilại(các)
gọn?
lược
dụ
trên
bị
bỏ
(những)
bỏViệc
(những)
thành
rútlược
gọn
phần
thành
câuđó.
có tác
phần
phầngì?
nào?
đó? thànhdụng

- Lược bỏ thành phần chủ ngữ và vị ngữ.
- Vì các thành phần này đã được ngữ cảnh xác định rõ,
việc lược bỏ giúp câu ngắn gọn hơn, tránh lặp lại những từ
ngữ đã xuất hiện trước đó..
- Khôi phục: Kỳ thi giữa kỳ sẽ diễn ra vào thứ Ba tuần sau.
 Câu “Thứ Ba tuần sau.” là câu rút gọn.

1. Câu rút gọn
- Đặc điểm: là câu đã bị lược bỏ đi một hoặc một vài
thành phần nào đó, và có thể khôi phục lại thành phần
bị rút gọn nhờ vào ngữ cảnh.
- Chức năng: làm cho câu ngắn gọn hơn, tránh lặp lại
những từ ngữ đã xuất hiện trước đó.

2. Câu đặc biệt

CácThế
câu nào
trênlàcócâu
cấuđặc
tạobiệt?
theo mô
2. Câu đặc biệt Các
câu
này
dùng
để
làm
gì?
hình
vị ngữđểkhông?
Câuchủ
đặcngữ
biệt- dùng
làm
 BộcDựa
lộ cảm
xúc
Ví dụ 1: Chao ôi!
vào đâu gì?
em nhận xét như
Ví dụ 2: Lan ơi!
 Gọi – đáp
vậy?
Ví dụ 3: Trên bàn có một lọ hoa.  Chỉ sự tồn tại của sự vật
 Câu đặc biệt
- Các câu trên không cấu tạo theo mô hình chủ ngữ,
vị ngữ. Dựa vào cấu trúc câu, chỉ câu có đủ chủ ngữ
và vị ngữ mới theo mô hình chủ - vị. Trong khi các
câu trên không xác định được thành phần chủ - vị.

2. Câu đặc biệt
- Đặc điểm: là câu không có cấu tạo theo mô hình
chủ ngữ - vị ngữ mà chỉ có một nòng cốt đặc biệt.
- Chức năng: dùng để bộc lộ cảm xúc, gọi – đáp
hoặc chỉ sự tồn tại của sự vật, hiện tượng, sự kiện…

II. Thực hành
tiếng Việt

Bài 1.
Chỉ ra câu rút gọn trong đoạn trích dưới đây. Khôi phục lại các thành phần bị
rút gọn và cho biết tác dụng của việc sử dụng loại câu này.
Khiết: – (cởi áo) Phải nhanh lên mới được. Cậu giúp tôi một tay. Cái áo rộng
quá... Chị đưa tôi cái khăn quàng... và cái mũ trùm đầu... Thôi, thế là được rồi...
Chị trông có giống không?
Lý: - Giống đấy...
(Vũ Đình Long, Gia tài)

- Câu rút gọn có trong đoạn trích:
1. Phải nhanh lên mới được.
2. Giống đấy...
 Tác dụng: Tránh lặp lại những từ ngữ đã xuất hiện trước
đó, làm cho nhịp độ cuộc đối thoại nhanh hơn.
- Khôi phục thành phần bị rút gọn:
1. Ta phải nhanh lên mới được.
2. Giống cụ Di Lung đấy!

Đọc bài tập 2 (SGK/46) hoàn thành phiếu
Câu đặc biệt
Tác dụng

Câu
a

Ôi, Chúa ơi!

b

- Có tiếng gì trong cái hòm này... - Chỉ sự tồn tại của sự vật,
như tiếng thở ấy...
hiện tượng, sự kiện
- Eo ơi!

c

Bộc lộ cảm xúc

- Bộc lộ cảm xúc

- A!

- Bộc lộ cảm xúc

- Anh Khiết ơi!

- Gọi – đáp

Câu
a
b

Đọc bài tập 3 (SGK/46) hoàn thành phiếu
Câu rút gọn
Câu đặc biệt
Bỏ rơi ông?
Chao ôi!

Trời ơi!
Dấu hiệu phân biệt câu rút gọn và câu đặc biệt:
- Câu rút gọn là loại câu bị lược bỏ một hoặc một vài thành phần nào đó và có
thể khôi phục lại (các) thành phần bị rút gọn nhờ ngữ cảnh. Chúng ta vẫn có thể
xác định được thành phần còn lại trong câu rút gọn là thành phần gì.
- Câu đặc biệt tồn tại như nó vốn có, không phải do nó bị lược bỏ thành phần
nào, do đó, khác với câu rút gọn, chúng ta không thể khôi phục lại các thành
phần đã bị lược bỏ trong câu đặc biệt.

Đọc bài tập 4 (SGK/47) hoàn thành phiếu
Câu

Chức năng của thành
phần in đậm

Tạo câu đặc biệt
từ thành phần in đậm

a. Á, à, tôi biết
Á, à! Tôi biết rồi.
Thành
phần
cảm
thán
rồi.
Á, à! (Câu đặc biệt bộc lộ cảm xúc).
- Thành phần tình thái này không
thể tách ra tạo câu đặc biệt. Bởi
thành phần tình thái thể hiện thái độ
b. Hình như cô
của
người
nói
đối
với
sự
việc,
hiện
đã chờ sẵn đâu Thành phần tình thái
tượng,...
được
nói
đến
trong
câu,
do
đó ở phòng bên.
đó, thường đi kèm phần thông tin về
sự việc, hiện tượng,… được đề cập
đến trong câu.

Bài tập 5:
a. Câu trả lời của Nam trong tình huống trên không phù hợp vì trong tình huống
giao tiếp với người có tuổi tác, địa vị cao hơn mình (cụ thể ở đây là cô giáo), câu nói
của Nam (Tri thức Ngữ văn.) bị xem là “nói trống không”, là cách nói thiếu lễ phép.
Vì vậy, HS cần lưu ý sử dụng câu rút gọn trong những tình huống giao tiếp phù hợp.
b. Với câu hỏi của cô giáo, chúng ta có thể có những câu trả lời sau:
1. Tri thức Ngữ văn ạ.
2. Dạ, phần Tri thức Ngữ văn ạ.
3. Dạ, lớp mình học đến phần Tri thức Ngữ văn.
4. Lớp mình học đến phần Tri thức Ngữ văn ạ.
5. Dạ, hôm qua lớp mình học đến phần Tri thức Ngữ văn.
 Chúng ta có thể trả lời bằng một câu rút gọn nhưng nên thêm “ạ”,
“dạ” để thể hiện sự lễ phép trong tình huống này.

Vận dụng

Viết một đoạn hội thoại (khoảng 5
đến 6 câu), trong đó có sử dụng
ít nhất một câu đặc biệt và
một câu rút gọn. Xác định các loại
câu này và nêu tác dụng của chúng.

Bảng kiểm kĩ năng viết đoạn hội thoại
Tiêu chí
1. Đảm bảo đúng số lượng câu (5-6 câu).
2. Có sử dụng ít nhất một câu đặc biệt.
3. Có sử dụng ít nhất một câu rút gọn.
4. Xác định đúng loại câu đặc biệt và câu rút gọn.
5. Giải thích đúng tác dụng của câu đặc biệt và câu rút gọn.
6. Ngôn ngữ hội thoại tự nhiên, phù hợp ngữ cảnh.
7. Đoạn hội thoại trình bày rõ ràng, sạch đẹp.

Mức độ
Đ CĐ

Tạm biệt các
em!