Tự chọn tiết 13,14: THỰC HÀNH TU TỪ
I. Ôn tập phép tu từ so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nói quá
1. Phép so sánh: là đối chiếu các SV, hiện tượng để làm nổi bât sự giống và khác nhau. Có các từ dùng so sánh: giống, khác, hơn, kém, bằng, bao nhiêu, bấy nhiêu…
2. Phép ẩn dụ: là cách gọi tên SV, HT dựa vào sự tương đồng, tác dụng làm SV, HT thêm sinh động, gợi cảm. 5 loại Ẩn dụ là ẩn dụ hình thức, phẩm chất, cách thức, chuyển đổi cảm giác và nhân hóa.
3. Phép hoán dụ: là cách gọi tên SV, HT dựa vào sự liên quan, tác dụng làm SV, HT thêm sinh động, gợi cảm. 4 loại hoán dụ: lấy bộ phận chỉ toàn thể, lấy vật chứa đựng gọi vật bị chứa đựng, lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật, lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng.
II. Ôn tập tu từ cú pháp đảo ngữ, lặp cấu trúc, liệt kê, câu hỏi tu từ
Phép đảo ngữ: là thay đổi vị trì thành phần câu với ý nhấn mạnh làm nổi bât SV, HT.
2. Phép lặp cấu trúc câu: là cách lặp lại kiểu câu có tác dụng nhấn mạnh làm SV, HT thêm sinh động, gợi cảm. Lặp cấu trúc câu thường kèm lặp từ, lặp ngữ.
3. Phép liệt kê: là cách kể liên tiếp SV, HT diễn tả sự phong phú và đa dạng của SV, HT
4. Phép câu hỏi tu từ: là cách nêu câu hỏi không trả lời, để người đọc tự hiểu. Tác dụng nhấn mạnh SV, HT làm tăng thêm ấn tượng, gợi cảm.
II. Thực hành nhận diện và phân tích tác dụng của phép tu từ
Bài tập 1: Xác định biện pháp tu từ và nêu tác dụng của phép tu từ đó. (câu hỏi đọc hiểu 1 điểm)
Tìm phép tu từ theo khái niệm dựa vào câu hỏi của đề (xác định phép tu từ từ vựng/ cú pháp hoặc các phép tu từ…)
Phân tích tác dụng bằng trả lời câu hỏi: tu từ làm SV, HT hiện lên sinh động và gợi cảm như thế nào?
2. Bài tập 2: Phân tích chi tiết văn học, câu thơ, câu văn sử dụng biện pháp nghệ thuật tu từ:
Tìm phép tu từ theo khái niệm: tác giả dung phép tu từ nào trong đoạn văn hay thơ này?
Phân tích tác dụng bằng trả lời câu hỏi: tu từ làm SV, HT hiện lên sinh động và gợi cảm như thế nào?
Người đọc, người viết sẽ tưởng tượng ra sự vật, hiện tượng được miêu tả, diễn tả hiện lên như thế nào.
Dùng ngôn ngữ, lập luận để diễn đạt sự hiểu của mình về SV, HT.
Câu chủ đề của đoạn có thể viết: “ Tác giả đã sử dụng phép tu từ… để làm nổi bật SV, HT …. (C2)Hình ảnh …như thế nào.(c3) Hình ảnh gợi cảm xúc gì. (C4) Phép tu từ tác dụng diễn tả điều gì…
Ví dụ: Nguyễn Trãi đã dùng ẩn dụ hoa thạch lựu còn phun thức đỏ miêu tả cảnh trưa hè nơi thôn dã. Màu hoa đỏ như lửa, rực rỡ và sống động, tươi mới. Màu hoa như đang phun màu đỏ tràn ra đài hoa là vẻ đẹp tự nhiên. Hoa khẽ rung rinh trong trưa hè nắng gió. Bông hoa đỏ làm cho bức tranh đẹp và hấp dẫn làm mất cảm giác đây là nơi ẩn dật hoang vu, lặng lẽ. Hình ảnh ẩn dụ chuyển đổi cảm giác từ nhìn thấy màu hoa đỏ rực xen lẫn lá xanh sang ẩn dụ cảm giác nhận ra sự chuyển động của màu, sự sinh động của cây và hoa để cảm nhận đầy đủ về mùa hè thanh vắng nhưng đẹp lạ lùng. Nơi sơn thủy xa xôi, hoang vắng vẫn đầy nắng, gió, hoa và hương.
2. ( Xuống dòng, viết tiếp đoạn về Hình ảnh ao sen hồng…)
1. Nhìn xuống ao sen hồng phía dưới, nhà thơ bắt gặp rất nhiều bông sen ẩn hiện giữa bạt ngàn lá xanh đang đung đưa trong nắng hè. Nhà thơ không tả cụ thể kích thước ao sen rộng chừng nào, hoa nhiều hay ít. Sử dụng cách tả thực, Nguyễn Trãi hoán dụ lấy màu sắc hồng để giới thiệu loài hoa sen vốn có của nước ta. Bây giờ công nghệ cấy ghép gen còn tạo ra sen tím nhưng ngày xưa chỉ có sen vàng, sen trắng, sen hồng. Tả ao sen qua ẩn dụ cảm giác, dùng khứu giác để tả sen hồng rất nhiều, nhiều đến mức, ngồi dưới tán cây mà mùi thơm của sen từ dưới ao vẫn nồng nàn, ngát thơm. Cả không gian rộng lớn tràn ngập hương sen thơm. Lòng người xôn xao và dịu mát, an yên và hạnh phúc…
Hình ảnh hồng liên mùa hè nở, mùa thu tàn.
Bài tập
- Các em viết vào vở bài tập làm ngay sau đây.
+ Đề bài 1: Xác định và nêu tác dụng của hai phép tu từ dùng trong ngữ liệu sau.
“Lao xao chợ cá làng ngư phủ/ Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.”
+ Yêu cầu: Tìm phép tu từ. Nêu tác dụng của phép tu từ.
Đề bài 2: Xác định và nêu tác dụng của phép tu từ dùng trong ngữ liệu sau.
“Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ/Người khôn người đến chốn lao xao.”
(tìm 2 phép tu từ và nêu tác dụng)
- Bài tập về nhà
+ Các em ôn tập và nhớ các khai niệm để nhận biết các phép tu từ, hình dung và tưởng tượng đọc hiểu thơ văn để nếu sự hiểu về sự vật, hiện tượng nhờ phép tu từ, SV, HT hiện lên như thế nào?
+ Bài tập viết đoạn văn khoảng 20 câu, phân tích phép tu từ làm nổi bật sự việc, sự vật như thế nào. (có thể nộp lấy điểm 15 phút học kì 1.)
- Đề bài: Cảm nhận về hai câu thơ:
Dập dìu tài tử giai nhân,
Ngựa xe như nước, áo quần như nêm.
(Nguyễn Du- Cảnh ngày xuân, Truyện Kiều)
* Nhắc nhở:
- Đọc hiểu văn bản nói chung và thơ văn nói riêng đều phải dựa vào kiến thức tiếng Việt như hiểu nghĩa của từ ngữ, nghĩa tường minh và hàm ý, nghĩa tình thái, nghĩa sự vật của câu, các hiệu quả của phép tu từ... Và các thể loại văn bản, phương thức biểu đạt, phong cách ngôn ngữ…
Khó khăn chính là các em chưa tự viết văn và viết tự do theo cách hiểu của mình. Học để thi lấy điểm nên cách tốt nhất là học thuộc viết theo. Các em cũng chưa được trang bị kiến thức cơ bản để trả lời, tại sao tác giả viết như thế và viết như thế để làm gì? sử dụng tu từ để làm gì?
Các em cố gắng học bài để dùng cả đời: nói và viết sử dụng tu từ.
Ghi nhớ
Thực tế, các em đã dùng và dùng rất nhiều tu từ nhưng khi phân tích văn chương lại không biết diễn đạt thế nào sự hiểu của mình.
Các em hãy hiểu vấn đề qua cách so sánh sau:
Khi em giới thiệu để làm nổi bật vẻ đẹp và thực tế của bạn mình, các em dùng nhiều ẩn dụ (mắt dài đen nhánh, mắt bồ câu, da trứng bóc, chân dài miên man, bụng 6 múi, trái tim trong trắng…)
Nhà thơ nhà văn dùng tu từ cũng thế. Các em cần chỉ ra tác giả dùng phép tu từ đó để làm rõ điều gì, để diễn đạt điều ý nghĩa gì nữa? Điều gì nữa không cần viết từ ngữ nào mà ta vẫn hểu được nghĩa hàm ý ẩn bên trong câu chữ?
Không ai biết và làm hay làm giỏi ngay từ lớp cấp 2, bây giờ đến lúc các em hãy tập làm, làm nhiều sẽ quen, sẽ tốt.
Buổi học đến đây kết thúc.
Chào tạm biệt các em!