Thực Hành Tiếng Việt
SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGÔN NGỮ
TỪ NGỮ MỚI VÀ NGHĨA MỚI

Tri thức tiếng Việt
1. Sự phát triển của ngôn ngữ

+ Luôn biến đổi không ngừng, đặc biệt là ở phương diện từ vựng.
Diễn ra theo 2 cách
Xuất hiện nghĩa mới

Xuất hiện từ ngữ mới

2. Những nghĩa mới:
+ Được tạo ra nhờ các phương thức chuyển nghĩa: ẩn dụ, hoán dụ…

Bài tập 1: Trong tiếng Việt có những từ ngữ được cấu tạo theo mô hình:
X+ thông minh (như ngôi nhà thông minh, người tiêu dùng thông minh,...). Hãy
tìm thêm những từ ngữ mới được cấu tạo theo mô hình trên.

Các từ ngữ được cấu tạo theo mô hình X + thông minh:
điện thoại thông minh, lớp học thông minh, giàn phơi
thông minh,…

Bài tập 2: Tìm thêm ít nhất một mô hình cấu tạo các từ ngữ mới tương tự mô hình
nêu ở bài tập 1. Liệt kê những từ ngữ mới được cấu tạo từ (các) mô hình mà em vừa
tìm được.

Mô hình cấu tạo các từ ngữ mới tương tự mô hình X + thông minh:
- X + nhân tạo: trí tuệ nhân tạo, mặt trời nhân tạo, đám mây nhân tạo,…
- X + ảo: lớp học ảo, không gian ảo, tiền ảo,…

Bài tập 3: Xác định nghĩa của các từ ngữ in đậm trong các trường hợp sau. Trong các
trường hợp này, trường hợp nào từ ngữ được dùng theo nghĩa mới?
a1. Con cóc là cậu ông trời
Hễ ai đánh cóc thì trời đánh cho.
(Ca dao)
a2. Chúng tôi thích la cà ở những quán cóc bên hè phố.
b1. Nó trót làm sai nên bây giờ phải tìm cách chữa cháy.
b2. Lúc xảy ra hoả hoạn, đội cứu hoả đã đến kịp thời để chữa cháy.

Nghĩa của các từ ngữ được in đậm:
- a1: cóc (Con cóc là cậu ông trời): động vật thuộc loài ếch, mõm ngắn, da xù xì, thường ở cạn,
di chuyển bằng cách nhảy.
- a2: cóc (Chúng tôi thích la cà ở những quán cóc bên hè phố.): (khẩu ngữ) nhỏ và không cố
định ở một chỗ, có thể thay đổi địa điểm nhanh (ví như lối nhảy của
con cóc).
- b1: chữa cháy (Nó trót làm sai nên bây giờ phải tìm cách chữa cháy.):
giải quyết việc cấp bách, cốt để tạm thời đối phó, chưa giải quyết vấn đề một cách căn bản.
- b2: chữa cháy (Lúc xảy ra hoả hoạn, đội cứu hoả đã đến kịp thời để
chữa cháy.): dập tắt lửa của đám cháy để ngăn hoả hoạn.
- Trường hợp a2 và b1 là các trường hợp từ ngữ được dùng theo nghĩa mới

Bài tập 4: Chỉ ra sự độc đáo trong cách kết hợp từ ở các trường hợp sau (chú ý các
cụm từ/ câu được in đậm):
a. Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
(Thế Lữ, Nhớ rừng)
b. Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời
(Hàn Mặc Tử, Mùa xuân chín)
c. Khách xa gặp lúc mùa xuân chín
(Hàn Mặc Tử, Mùa xuân chín)
d. Sông Ðáy chảy vào đời tôi
Như mẹ tôi gánh nặng rẽ vào ngõ sau mỗi buổi chiều đi làm về vất vả,
(Nguyễn Quang Thiều, Sông Đáy)

Sự độc đáo trong cách kết hợp từ ở các trường hợp đã cho:
a. Uống ánh trăng tan: ánh trăng được miêu tả như một loại chất lỏng, có thể uống
được. Cách kết hợp từ ngữ ở đây vô cùng độc đáo, gây ấn tượng mạnh cho người đọc.
b. Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời: sóng vốn được dùng để chỉ hiện tượng mặt
nước dao động, dâng lên, hạ xuống trông như đang di chuyển, chủ yếu do gió
gây nên (sóng biển, mặt hồ gợn sóng,...). Tuy nhiên, trong trường hợp này,
sóng được dùng với nghĩa “hiện tượng cả một khối lớn vận động, di chuyển
trên một phạm vi rộng theo kiểu làn sóng” (sóng cỏ). Phạm vi chuyển động của
làn sóng cỏ xanh tươi được mở rộng đến mức tối đa ( gợn tới trời), vì thế câu
thơ gợi nhiều cảm xúc cho người đọc, giúp người đọc hình dung rõ hơn về sự
sinh động của khung cảnh.

c. Mùa xuân chín: chín vốn được dùng để miêu tả quả, hạt,… ở giai đoạn phát triển
đầy đủ nhất, thường có màu đỏ hoặc vàng, có hương thơm, vị ngon (vườn cam chín,
lúa chín,…). Tuy nhiên, trong trường hợp này, chín lại dùng để miêu tả mùa xuân.
Cách kết hợp từ ngữ đặc biệt này tạo ra liên tưởng thú vị cho người đọc
d. Sông Đáy chảy vào đời tôi: đời tôi không phải là một vùng không gian, vật
chứa,… vì vậy, cách kết hợp chảy vào và đời tôi rất độc đáo, gợi liên tưởng mới
mẻ cho độc giả.

Bài tập 5: Theo em, những cách kết hợp từ được đề cập đến trong bài tập 4 có
phải là cách diễn đạt mới của cộng đồng không? Dựa vào đâu em kết luận như
vậy?
Những cách kết hợp từ được đề cập đến ở bài tập 4 là sáng tạo của cá nhân các nhà thơ,
không phải là cách diễn đạt mới của cả cộng đồng. Mặc dù ở trường hợp 4b, “sóng cỏ” không
hẳn là cách kết hợp từ quá độc đáo (vì một trong các nghĩa (đã được ghi vào từ điển) của từ
“sóng” là “hiện tượng cả một khối lớn vận động, di chuyển trên một phạm vi rộng theo kiểu
làn sóng” và trong thực tế sử dụng ngôn ngữ có kết hợp từ “sóng lúa”), nhưng việc kết hợp
“sóng cỏ xanh tươi” và “gợn tới trời” vẫn rất đặc biệt. Vì trong câu thơ này, phạm vi chuyển
động của làn sóng cỏ xanh tươi được mở rộng đến mức tối đa (gợn tới trời), nên có thể gợi
nhiều cảm xúc cho người đọc.

Vận dụng
- Bài học này đem đến cho em những lưu ý gì trong quá trình sử dụng ngôn ngữ
hằng ngày như đọc, viết, nói và nghe?
- Việc tìm hiểu sự phát triển của ngôn ngữ ở phương diện từ vựng giúp em hiểu
thêm điều gì về ngôn ngữ trong dòng chảy cuộc sống hôm nay?