MÙA LÁ
RỤNG TRONG
VƯỜN
Trích tiểu thuyết – Ma Văn Kháng
Ngữ văn 12 • Kết nối tri thức

Mục tiêu bài học

• Nhận biết đặc trưng tiểu thuyết hiện đại.
• Phân tích nhân vật, điểm nhìn, trần thuật.
• Rèn kĩ năng đọc, thảo luận, phản biện.
• Trân trọng giá trị gia đình Việt Nam.

HOẠT ĐỘNG 1
Khởi động: Tết và sự đoàn tụ

Khởi động

• Xem video “Tết này con sẽ về”.

Câu hỏi khởi động

• Gia đình thường gắn kết rõ nhất khi nào?
• Vì sao thời điểm ấy đặc biệt?
• Lời chúc Tết nào em nhớ nhất?
• Em cảm thấy gì khi trao/nhận lời chúc?

Chốt ý khởi động

• Tết là thời khắc đoàn tụ.
• Tết giúp con người hướng về cội nguồn.
• Gia đình là điểm tựa tinh thần bền
vững.
• Đó là nền cảm xúc của đoạn trích.

HOẠT ĐỘNG 2
Đọc văn bản và hình thành kiến
thức

Đọc văn bản

• HS đọc văn bản ở nhà.
• Trên lớp: chọn đọc đoạn tiêu biểu.
• Đánh dấu lời thoại, hành động, tâm lí.
• Hoàn thành thẻ đọc: theo dõi – suy luận.

Kĩ năng đọc cần chú ý

• Đọc đúng giọng, rõ lời thoại nhân vật.
• Theo dõi sự thay đổi điểm nhìn.
• Chú ý chi tiết nhỏ nhưng giàu sức gợi.
• Liên hệ trải nghiệm về Tết và gia đình.

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả Ma Văn Kháng
•Tên thật: Đinh Trọng Đoàn, sinh
năm 1936.
•Nhà văn nổi bật của văn học
Việt Nam đương đại.
• Gắn bó lâu năm với miền núi.
•Có nhiều đóng góp cho tiểu
thuyết thời Đổi mới.

2. Sự Nghiệp sáng tác:
* Các tác phẩm tiêu biểu
• Mưa mùa hạ.
• Mùa lá rụng trong vườn.
• Côi cút giữa cảnh đời.
• Gặp gỡ ở La Pan Tẩn.

* Giải thưởng tiêu biểu
•Giải thưởng Văn học ASEAN
năm 1998.
•Giải thưởng Nhà nước về Văn học
– Nghệ thuật năm 2001.
•Giải thưởng Hồ Chí Minh về
Văn học – Nghệ thuật năm 2012.
•Giải loại B Hội Nhà văn Việt
Nam cho tác phẩm.

II. Đọc –Hiểu:
Tiểu thuyết “Mùa lá rụng trong vườn”
• Hoàn thành tháng 12 năm 1982.
• Xuất bản lần đầu năm 1985.
• Viết về gia đình ông Bằng thời hậu chiến.
• Đoạn trích thuộc chương 2 của tiểu thuyết.

- Nội dung khái quát tác phẩm

• Gia đình trí thức Hà Nội đối diện biến động.
• Giá trị truyền thống va chạm cám dỗ vật chất.
• Các quan hệ GĐ rạn nứt rồi được hàn gắn.
• Tác phẩm đặt ra vấn đề giữ gìn gia phong.

- Nhan đề: Mùa Lá Rụng Trong Vườn:
“Mùa lá rụng”:
• Gợi quy luật tự nhiên: rơi rụng, chuyển mùa.
• Gợi sự tàn lùi nhưng chuẩn bị hồi sinh.
• Liên tưởng biến động đời sống xã hội.
• Ẩn chứa nỗi lo về rạn nứt gia phong.

“Trong vườn”

• Không gian nhỏ: ngôi nhà, khu vườn, gia đình.
•Từ chuyện riêng soi chiếu chuyện
chung thời đại.
• Gia đình là nơi thử thách giá trị đạo đức.
• Nhan đề vừa cảnh báo vừa gieo hi vọng.

- Tóm tắt câu chuyện trong đoạn trích
•Chiều ba mươi Tết, nhà ông
Bằng chuẩn bị cúng tất niên.
• Chị Hoài bất ngờ từ quê lên
thăm.
• Cả nhà vui mừng, xúc động đón
chị.
•Ông Bằng gặp chị Hoài trong
nghẹn ngào.

Diễn biến chính
•Chị Hoài mang những món quà
quê mộc mạc.
•Ông Bằng trang nghiêm làm lễ
cúng gia tiên.
• Lời khấn nối hiện tại với quá khứ.
• Gia đình bước vào mâm cỗ Tết ấm
áp.

* Nhận xét về câu chuyện

• Câu chuyện diễn ra trong thời gian ngắn.
• Kết cấu tuyến tính, chặt chẽ, dồn nén.
• Không khí Tết làm nổi bật tình thân.
• Chi tiết đời thường gợi chiều sâu văn hóa.

III. PHÂN TÍCH NHÂN VẬT
1. Nhân Vật Chị Hoài:
bối cảnh xuất hiện
• Thời gian: chiều ba mươi Tết.
• Không gian: cổng sắt khu vườn nhà ông Bằng.
• Đây là thời khắc thiêng liêng của đoàn tụ.
• Sự xuất hiện của chị làm ấm cả gia đình.

Chị Hoài: ngoại hình và ngôn ngữ

• Áo bông chần hạt lựu, khăn len nâu.
• Khuôn mặt đằm thắm, miệng tươi.
• Lời nói xởi lởi, chân thành.
•Thưa gửi kính cẩn, hỏi thăm
từng người.

Chị Hoài: hành động và tình cảm

• Mang tay nải nặng từ quê lên.
• Chuẩn bị quà quê chu đáo.
• Lao về phía ông Bằng, quên cả dép.
• Dù có gia đình riêng, chị vẫn trọn nghĩa.

=> Kết luận về chị Hoài

• Hình mẫu phụ nữ Việt Nam truyền thống.
• Tần tảo, đôn hậu, thủy chung, vị tha.
• Là “điểm sáng” hàn gắn gia đình.
• Khẳng định sức bền của đạo lí.

2. Ông Bằng: ngoại hình và cảm xúc

• Cao, gầy; trang trọng trong com lê đen.
• Sững lại khi nhìn thấy chị Hoài.
• Mắt chớp liên hồi, môi lật bật.
• Tình cha và nỗi đau quá khứ cùng hiện lên.

Ông Bằng: Vai trò người chủ lễ

• Soát khuy áo, chỉnh cà vạt trước bàn thờ.
• Cử hành lễ cúng tất niên trang nghiêm.
• Lời khấn kết nối tổ tiên với con cháu.
• Ông giữ mạch tinh thần của gia đình.

=> Kết luận về ông Bằng

• Người chủ gia đình đáng kính.
•Neo giữ gia phong trước biến
động thời cuộc.
• Đại diện cho nếp nhà truyền
thống.
• Tình cảm sâu sắc nhưng kín đáo.

IV. Nghệ Thuật kể chuyện:
1. Điểm nhìn trần thuật
• Điểm nhìn toàn tri bao quát gia đình.
• Điểm nhìn chị Hoài soi tỏ nỗi bồi hồi.
• Điểm nhìn ông Bằng mở chiều sâu tâm linh.
• Điểm nhìn gia đình làm nhân vật đa chiều.

* Hiệu quả của điểm nhìn

• Tạo tính đa thanh, đa chiều cho văn bản.
•Sự kiện khách quan đi cùng rung
động nội tâm.
• Người đọc hiểu nhân vật từ nhiều
phía.
• Đây là đặc trưng của tiểu thuyết hiện
đại.

2. Thủ pháp khắc họa nhân vật

• Miêu tả ngoại hình chọn lọc.
• Đặt nhân vật vào tình huống giàu cảm xúc.
• Thể hiện tâm lí qua cử chỉ, nét mặt, giọng nói.
• Cá thể hóa nhân vật bằng lời thoại.

* Chi tiết nghệ thuật tiêu biểu

•Quà quê: gạo nếp, giò thủ, sắn
dây, hạt mướp.
• Mâm cỗ Tết trong thời khó khăn.
• Bàn thờ gia tiên và làn khói
hương.
• Đôi chân nứt nẻ của chị Hoài.

*Ý nghĩa các chi tiết

• Chi tiết đời thường chứa chiều sâu văn hóa.
• Quà quê biểu hiện sự chu đáo, tình nghĩa.
• Mâm cỗ thể hiện niềm tin vào nếp nhà.
• Khói hương nối người sống với tổ tiên.

3. Chủ đề văn bản

• Bài ca về văn hóa gia đình Việt Nam.
• Tình nghĩa giúp con người vượt nghịch cảnh.
• Gia đình gìn giữ cội nguồn và đạo lí.
• Giá trị truyền thống vẫn có sức sống bền bỉ.

V. Kết Luận:
- Tiểu thuyết hiện đại: đặc điểm 1
• Nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư.
•Biến động xã hội hiện lên qua
chuyện gia đình.
•Sự kiện lớn soi chiếu bằng sinh
hoạt thường ngày.
• Đời tư trở thành nơi nhận diện thời
đại.

- Tiểu thuyết hiện đại: đặc điểm 2

• Khám phá sâu sắc đời sống nội tâm.
• Nhân vật không một chiều, không đơn giản.
• Cảm xúc thể hiện qua hành vi và lời nói.
• Tâm lí gắn với kí ức, văn hóa, hoàn cảnh.

- Phong cách Ma Văn Kháng

• Cái nhìn nhân ái, tin yêu con người.
•Luôn tìm điểm sáng trong hoàn
cảnh phức tạp.
• Gắn chuyện gia đình với đạo đức xã
hội.
• Chi tiết hiện thực giàu sức gợi và dự
báo.

HOẠT ĐỘNG 3
Luyện tập: đọc hiểu tiểu thuyết
hiện đại

Luyện tập

• Rút ra cách đọc tiểu thuyết hiện đại.
• Giải thích vì sao chị Hoài là “điểm sáng”.
• Phân tích ý nghĩa hạt mướp hương.
• Bình luận về mâm cỗ tất niên.

Cách đọc tiểu thuyết hiện đại
1. Xác định đề tài và câu chuyện.
2. Nắm hệ thống sự việc chính.
3. Phân tích nhân vật và điểm nhìn.
4. Xác định chủ đề, giá trị, phong cách.

HOẠT ĐỘNG 4
Vận dụng: sản phẩm số sáng tạo

Vận dụng theo nhóm

•Nhóm 1: video “Hành trình ngược
dòng thời gian”.
• Nhóm 2: tranh/Canva “Họa sĩ vẽ kí
ức”.
• Nhóm 3: playlist cho tác phẩm.
• Nộp link Drive và trình bày tiết sau.

Gợi ý dự án số

•Tái hiện phòng khách, mâm cỗ,
khói hương.
•Vẽ “Cây gia đình” hoặc cẩm nang
giữ nếp nhà.
• Chọn 3-4 bài hát gắn với mạch
truyện.
• Tạo mã QR liên kết sản phẩm.

Rubric đánh giá

• Nội dung/chất lượng sản phẩm: 40%.
• Hình thức báo cáo và năng lực số: 20%.
• Kĩ năng trình bày: 10%.
• Phản biện: 10%; hiệu quả nhóm: 20%.

Dặn dò

• Hoàn thiện sản phẩm vận dụng theo nhóm.
• Nộp link đúng thời hạn.
• Chuẩn bị thuyết trình và trả lời phản biện.
• Ôn lại cách đọc tiểu thuyết hiện đại.