*Mất rồi!
*NGỮ CẢNH
*- Câu _“Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”_
*I. KHÁI NIỆM:
*1. Tìm hiểu ngữ liệu:
*- Caâu noùi cuûa ai noùi vôùi ai?
*- Caâu noùi ñöôïc noùi luùc naøo? ôû ñaâu?
* - _Hoï_ - chæ nhöõng ai?
* - _Chöa ra_ laø theo höôùng töø ñaâu ñeán ñaâu?
*-_ Muoän_ laø khoaûng thôøi gian naøo?
* + Nếu đột nhiên nghe câu này thì ta không thể hiểu được. * + Lí do: không biết được bối cảnh sử dụng của câu nói.
*I. KHÁI NIỆM:
*1. Tìm hiểu ngữ liệu:
*- Đặt câu nói vào lời kể của truyện “Hai đứa trẻ”:
*- Caâu noùi cuûa ai noùi vôùi ai?
*- Caâu noùi ñöôïc noùi luùc naøo? ôû ñaâu?
* - _Hoï_ - chæ nhöõng ai?
* - _Chöa ra_ laø theo höôùng töø ñaâu ñeán ñaâu?
*-_ Muoän_ laø khoaûng thôøi gian naøo?
*-_ Chò Tí_- ngöôøi baùn haøng nöôùc- _chò noùi vôùi nhöõng ngöôøi baïn ngheøo:_ chò em Lieân, baùc Sieâu baùn phôû, gia ñình baùc xaåm.
*- Chò noùi vaøo _moät buoåi toái, taïi moät phoá huyeän nhoû, trong luùc chôø khaùch haøng._
*__ Roäng hôn laø _boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam tröôùc Caùch maïng thaùng Taùm._
*_- Hoï:_ Maáy ngöôøi phu gaïo, phu xe, maáy chuù lính leä, ngöôøi nhaø thaày Thöøa.
* - _Luùc chaäp toái_, thaáy _hoï_ _chöa ra_ ( töø huyeän ra phoá) chò Tí ñaõ cho laø _muoän_
*- Câu _“Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”_
*I. KHÁI NIỆM:
*1. Tìm hiểu ngữ liệu:
*- Đặt câu nói vào lời kể của truyện “Hai đứa trẻ”:
*_+ Câu nói là lời của chị Tí. Nói với những người bạn nghèo…_ *_ + Nói ở phố huyện nhỏ, vào buổi chiều tối, lúc mọi người chờ bán hàng….._
* Lí do hiểu được: biết bối cảnh sử dụng câu nói.
*- Câu _“Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”_
*_Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói, đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói._
*2. Khái niệm:
*Ngöõ caûnh: laø boái caûnh ngoân ngöõ, maø ôû ñoù:
*_ - _Ngöôøi noùi (ngöôøi vieát)_ saûn sinh lôøi noùi thích öùng. _
*_- _Ngöôøi nghe (ngöôøi ñoïc)_ caên cöù vaøo ñoù ñeå lónh hoäi ñuùng vaø ñaày ñuû lôøi noùi. _
*1. Nhân vật giao tiếp:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*Xeùt ví duï ôû muïc 1:
*- Ngöôøi noùi : _Chò Tí_; *- Ngöôøi nghe: _chò em Lieân, baùc Sieâu baùn phôû, gia ñình baùc xaåm_.
*_ Caùc nhaân vaät giao tieáp._
*Em hiểu như thế nào về nhân vật giao tiếp? Quan hệ giữa họ chi phối đến điều gì?
*- Những người tham gia vào hoạt động giao tiếp: người nói – người nghe (_người viết – người đọc_)
*Ví dụ: Cách nói tế nhị của *vua Quang Trung * trong _“Chiếu cầu hiền”…_
*1. Nhân vật giao tiếp:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Đặc điểm của từng nhân vật giao tiếp (_lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, địa vị xã hội_…)
*- Quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp chi phối nội dung và hình thức lời nói.
*2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*Xeùt ví duï ôû muïc 1:
*- Chò noùi caâu ñoù ôû phoá huyeän ngheøo vaøo moät buoåi toái
*_ Boái caûnh giao tieáp heïp._
*- Roäng hôn nöõa: Caâu noùi treân dieãn ra trong boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam tröôùc caùch maïng
*_ Boái caûnh giao tieáp roäng._
*2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ: *a. Bối cảnh giao tiếp rộng:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Hoàn cảnh xã hội, lịch sử, địa lí, văn hóa, phong tục tập quán, thể chế chính trị… *- Văn bản văn học  hoàn cảnh sáng tác.
*Bối cảnh văn hoá.
*2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ: *b. Bối cảnh giao tiếp hẹp:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Thời gian, địa điểm cụ thể. *- Tình huống giao tiếp cụ thể. * Gắn với việc phát sinh và lĩnh hội lời nói.
*Tình huống của câu nói.
*2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ: *c. Hiện thực được nói tới:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Caâu noùi cuûa chò Tí ñeà caäp ñeán “maáy ngöôøi phu gaïo hay phu xe, maáy chuù lính leä trong huyeän hay ngöôøi nhaø thaày Thöøa ñi goïi chaân toå toâm.”
*_ Hieän thöïc ñöôïc noùi ñeán._
*Xeùt ví duï ôû muïc 1:
*2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ: *c. Hiện thực được nói tới:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*Đối tượng được đề cập tạo nên đề tài và nghĩa sự việc cho lời nói.
*Nội dung giao tiếp
*- Bao gồm các yếu tố ngôn ngữ cùng có mặt trong văn bản, đi trước và đi sau một yếu tố ngôn ngữ nào đó mà người tiếp nhận đang tìm hiểu.
*Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, *Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. *Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, *Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo. *Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, *Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. *Tựa gối buông cần lâu chẳng được, *Cá đâu đớp động dưới chân bèo. * _“Câu cá mùa thu” – Nguyễn Khuyến_
*Văn cảnh là gì?
*Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, *Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. *Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, *Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo. *Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, *Ngõ trúc quanh co khách vắng teo. *Tựa gối buông cần lâu chẳng được, *Cá đâu đớp động dưới chân bèo. * _“Câu cá mùa thu” – Nguyễn Khuyến_
*Em hãy đọc bài thơ _“Câu cá mùa thu”_ và trả lời câu hỏi sau: Theo em từ _“cần”_ trong câu _“Tựa gối buông cần lâu chẳng được”_ tác giả muốn đề cập đến dụng cụ nào? Tại sao em hiểu như thế? *
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*3. Văn cảnh:
*Người *nghe
*Người *đọc
*Lời *đơn thoại
* Dạng *nói
*Ngữ cảnh
*
*Văn *cảnh
*
* Lời *đối thoại
*
*Dạng *Viết
*3. Văn cảnh:
*II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Có thể ở dạng nói hoặc viết. *- Có thể là lời đơn thoại hay đối thoại.
*III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Boái caûnh heïp: Kì thi naêm Ñinh Daäu( 1897), toaøn quyeàn Phaùp Poân Ñu-me ñaõ cuøng vôï ñeán döï.
*- Boái caûnh roäng: Xaõ hoäi Vieät Nam cuoái theá kæ XIX.
* Chi phoái caùch duøng _töø ngöõ_,_ pheùp ñoái_: *_Tröôøng Nam thi laãn vôùi tröôøng Haø,_ *_loïng caém rôïp trôøi >< vaùy leâ queùt ñaát_, *_quan söù ñeán >< muï ñaàm ra..._ * _söï loän xoän, loá bòch, thieáu toân nghieâm cuûa tröôøng thi. _
*Ví duï: Vaên baûn _Vònh Khoa thi höông_ (Tuù Xöông)
*1. Đối với người nói (viết) - quá trình tạo lập văn bản:
*III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
*- Ngữ cảnh là môi trường sản sinh ra phát ngôn (lời nói, câu văn). *- Nó chi phối cả nội dung và hình thức phát ngôn.
*1. Đối với người nói (viết) - quá trình tạo lập văn bản:
*III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
*2. Đối với người nghe (đọc) - quá trình lĩnh hội văn bản:
*- Nhieàu laàn vaøo Hueá ñi thi, qua nhöõng vuøng caùt Quaûng Bình, Quaûng Trò.
*- Trong boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam thôøi Nguyeãn: cheá ñoä phong kieán suy taøn, boäc loä nhöõng trì treä vaø baûo thuû.
* Thaáy ñöôïc: söï chaùn naûn cuûa taùc giaû khi phaûi töï haønh haï thaân xaùc ñeå theo ñuoåi con ñöôøng danh lôïi khoù khaên, voâ nghóa; mong tìm moät höôùng ñi môùi ñeå thöïc hieän lí töôûng cuûa mình.
*Ví duï: Vaên baûn _Sa haønh ñoaûn ca _(Cao Baù Quaùt).
*III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
*Nhờ ngữ cảnh mà lĩnh hội được thông tin, giải mã được các phát ngôn, hiểu được các phát ngôn.
*2. Đối với người nghe (đọc) - quá trình lĩnh hội văn bản:
** Ghi nhớ:
*_ _- Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói, đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói. * - Ngữ cảnh bao gồm: _Nhân vật giao tiếp, bối cảnh rộng và hẹp, hiện thực được đề cập đến, văn cảnh._ * - Ngữ cảnh có vai trò quan trọng cả với quá trình tạo lập và quá trình lĩnh hội lời nói.
*Nhaân vaät giao tieáp
*Boái caûnh ngoaøi *ngoân ngöõ
*Vaên caûnh
*Caùc beân tham gia giao tieáp - coù taùc ñoäng tröïc tieáp ñeán noäi dung - hình thöùc cuûa phaùt ngoân.
*- Boái caûnh giao tieáp roäng (boái caûnh vaên hoùa xaõ hoäi) *-Boái caûnh giao tieáp heïp( boái caûnh tình huoáng) *-Hieän thöïc ñöôïc noùi ñeán (taïo ñeà taøi vaø nghóa söï vieäc cho phaùt ngoân )
*Toaøn boä nhöõng yeáu toá ngoân ngöõ cuøng xuaát hieän trong vaên baûn, ñi tröôùc hoaëc sau phaùt ngoân.
*CAÙC NHAÂN TOÁ CUÛA NGÖÕ CAÛNH:
*Ñoái vôùi ngöôøi noùi *( ngöôøi vieát)
*Ñoái vôùi ngöôøi nghe *( ngöôøi ñoïc)
* Ngöõ caûnh laø cô sôû cuûa vieäc duøng töø, ñaët caâu, keát hôïp töø ngöõ ñeå taïo laäp lôøi noùi, caâu vaên
* Ngöõ caûnh laø caên cöù ñeå lónh hoäi lôøi noùi, caâu vaên theo ñuùng noäi dung, yù nghóa, muïc ñích cuûa noù.
*VAI TROØ CUÛA NGÖÕ CAÛNH:
*Căn cứ vào ngữ cảnh (Hoàn cảnh sáng tác), hãy phân tích những chi tiết được miêu tả trong hai câu sau: _“Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi tháng; trông tin quan như trời hạn trông mưa; mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ._ *_ Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ” _ *_ Nguyễn Đình Chiểu – “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”_
*_ - Tiếng phong hạc_: ý nói tin tức từ xa đưa về; thể hiện tâm trạng rối bời, lo lắng khi nghe tin quân giặc đến. *_ - Tin chiên_: nghĩa là tanh hôi. *_ - Thói mọi_: tiếng gọi khinh bỉ, chỉ quân giặc (mọi rợ). *_ - Bòng bong_: lều vải của kẻ thù. * - _Ống khói chạy đen sì_: tàu chiến giặc chạy trên sông.
*III. Luyện tập: *1. Bài tập 1 trang 106:
*Căn cứ vào ngữ cảnh (Hoàn cảnh sáng tác), hãy phân tích những chi tiết được miêu tả trong hai câu sau: _“Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi tháng; trông tin quan như trời hạn trông mưa; mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ._ *_ Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ” _ *_ Nguyễn Đình Chiểu – “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”_
*- Tin tức về kẻ địch đã có từ 10 tháng nay nhưng lệnh quan đánh giặc thì vẫn chưa thấy. *- Trong khi chờ đợi người dân cảm thấy chướng tai gai mắt, thấy rõ hình ảnh dơ bẩn của kẻ thù và căm ghét chúng mỗi khi thấy bóng dáng tàu xe của chúng.
*III. Luyện tập: *1. Bài tập 1 trang 106:
*Xác định hiện thực được nói đến trong hai câu thơ sau: _“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn_ *_Trơ cái hồng nhan với nước non.”_ * _Hồ Xuân Hương – Tự Tình (bài 2)_
*- Hiện thực bên ngoài: đêm khuya, tiếng trống canh dồn dập mà người phụ nữ vẫn cô đơn, trơ trọi. *- Hiện thực bên trong: tâm trạng ngậm ngùi, chua xót của người phụ nữ lận đận về tình duyên.
*III. Luyện tập: *1. Bài tập 2 trang 106: