Tiết 74, 75: Tiếng Việt

ÔN TẬP TIẾNG VIỆT

Nội dung
1. Các phương châm hội thoại
2. Cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp

1. Các phương châm hội thoại:

Các phương châm hội thoại

Phương
châm
về
lượng

Phương
châm
về
chất

Phương
châm
quan
hệ

Phương
châm
cách
thức

Phương
châm
lịch
sự

1. Phương châm
về lượng

a. Khi giao tiếp, cần nói đúng vào đề tài giao tiếp,
tránh nói lạc đề.

2. Phương châm
về chất

b. Khi giao tiếp, cần tế nhị và tôn trọng người khác.

3. Phương châm
quan hệ

c. Khi giao tiếp, cần chú ý nói ngắn gọn, rành mạch;
tránh cách nói mơ hồ.

4. Phương châm
cách thức

d. Khi giao tiếp, đừng nói những điều mà mình không tin
là đúng hay không có bằng chứng xác thực.

5. Phương châm
lịch sự

e. Khi giao tiếp, cần nói cho có nội dung;
nội dung của lời nói phải đáp ứng đúng yêu cầu
của giao tiếp, không thiếu, không thừa.

C¸c phư­¬ng ch©m héi tho¹i
1. Phương châm
về lượng

e. Khi giao tiếp, cần nói cho có nội dung;
nội dung của lời nói phải đáp ứng đúng yêu cầu
của giao tiếp, không thiếu, không thừa.

2. Phương châm
về chất

d. Khi giao tiếp, đừng nói những điều mà mình không tin
là đúng hay không có bằng chứng xác thực.

3. Phương châm
quan hệ

a. Khi giao tiếp, cần nói đúng vào đề tài giao tiếp,
tránh nói lạc đề.

4. Phương châm
cách thức

c. Khi giao tiếp, cần chú ý nói ngắn gọn, rành mạch;
tránh cách nói mơ hồ.

5. Phương châm
lịch sự

b. Khi giao tiếp, cần tế nhị và tôn trọng người khác.

*

Bài tập
1. Câu thành ngữ “Nói có đầu có đũa”
liên quan đến phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm cách thức
A

B. Phương châm về lượng

C. Phương châm về chất

D. Phương châm lịch sự

2. Tình huống giao tiếp sau
không tuân thủ phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm về lượng

B. Phương châm cách thức

C.
C Phương châm quan hệ

D. Phương châm lịch sự

3. Câu thành ngữ “Ăn ngay nói thật”
liên quan đến phương châm hội thoại nào?

A. Phương châm cách thức

B. Phương châm về lượng

C. Phương châm về chất.
C

D. Phương châm lịch sự

Điền tên các PCHT ở cột B tương ứng với mỗi câu ở cột A
Đáp
Bán.
Phương châm về chất

A
1. Nói dơi nói chuột

a.
a.

2. Nói như dùi đục chấm mắm cáy

b.
b. Phương châm lịch sự

3. Ăn lắm thì chết miếng ngon
Nói lắm thì hết lời khôn hoá rồ.

c.
c. Phương châm về lượng

d.
4. Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
d. Phương châm lịch sự
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

Tìm những câu tục ngữ, thành ngữ liên quan đến phương
châm hội thoại

Nhóm 1: Tuân thủ phương
châm hội thoại

Nhóm 2: Không tuân thủ
phương châm hội thoại

Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Nói có sách, mách có chứng
v
v

Nói có đầu có đuôi
Chữ tín quý hơn vàng

Tìm những câu tục ngữ, thành ngữ liên quan đến
phương châm hội thoại
Nhóm 1: Tuân thủ
phương châm hội thoại
Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Nói có sách, mách có chứng
v

Nói có đầu có đuôi

v

Chữ tín quý hơn vàng
...

Nhóm 2: Không tuân thủ
phương châm hội thoại
- Ăn ốc nói mò
- Cãi chày, cãi cối
- Lúng búng như ngậm
hột thị
- Ông nói gà, bà nói vịt
...

Đọc đoạn thoại sau và cho biết phương châm hội thoại nào không
được tuân thủ?
Trông thấy thầy giáo, A chào rất to:
- Chào thầy.
Thầy giáo trả lời và hỏi:
- Em đi đâu đấy!
- Em làm bài tập rồi. - A đáp.
- Trong lượt thoại 1: "Chào thầy" đã không tuân thủ phương châm lịch
sự.
Chào thầy giáo nhưng không có thưa gửi, nói trống không (thiếu từ
nhân xưng và tình thái từ)
- Trong lượt thoại 2: Không tuân thủ phương châm quan hệ.
Thầy giáo hỏi "Đi đâu" thì A lại trả lời "Em làm bài tập rồi"
=> Nói lạc đề.
 

Tình huống giao tiếp sau đây đã không tuân
thủ phương châm hội thoại nào?
Tình huống 1:
Nhìn thấy Lan gõ cửa, biết bạn ấy rủ đi chơi. Nhưng Tâm
không thích. Tâm bèn bảo bé Hà.
- Em ra nói với chị Lan là: “ Chị Tâm không có ở nhà”
nhé.
=> Không tuân thủ phương châm về chất.

Tình huống 2
Trong giờ Vật lí, thầy giáo hỏi một học sinh đang mải nhìn
ra cửa sổ:
- Em cho thầy biết sóng là gì?
- Học sinh:
- Thưa thầy sóng là bài thơ của Xuân Quỳnh ạ !

Không tuân thủ phương châm quan hệ.

Tình huống 3
NÓI CÓ ĐẦU CÓ ĐUÔI

Một lão chủ dặn anh đầy tớ :
- Mày ăn nói cộc lốc, người ta cười cả tao. Từ rày về sau, hễ nói gì thì
phải nói có đầu có đuôi, nghe chưa !
Một hôm, lão ăn mặc chỉnh tề ngồi hút thuốc. Anh đầy tớ chợt chắp tay,
thưa:
- Bẩm ông...
- Cái gì? – Lão chủ hỏi.
- Bẩm ông, con tằm nó ăn lá dâu...
- Nghĩa là làm sao?

Bẩm ông con tằm nó ăn lá dâu, nó nhả ra tơ. Người ta mang ra chợ
bán. Người Trung Quốc mua tơ đem về kéo sợi, dệt thành the, rồi mang
the sang bán cho ta. Ông mua the về may áo. Hôm nay, ông mặc áo
vào, rồi ông ngồi hút thuốc...
- Thế thì sao?
- Vâng, con xin nói ngay đây ạ: Tàn thuốc rơi vào áo ông. Áo ông đang
cháy đấy ạ!
Lão chủ giật mình nhìn xuống thì áo đã cháy một miếng to bằng bàn
tay rồi.
(Truyện cười dân gian Việt Nam)

Lưu ý: Cách sử dụng phương châm hội thoại
* Việc vận dụng các phương châm hội thoại cần phù hợp
với đặc điểm của tình huống giao tiếp.
* Những trường hợp không tuân thủ phương châm hội thoại:
- Người nói vô ý, vụng về, thiếu văn hóa trong giao tiếp
- Người nói phải ưu tiên cho một phương châm hội thoại, một yêu
cầu khác quan trọng hơn.
- Người nói muốn gây chú ý, để người nghe hiểu câu nói theo một
hàm ý nào đó.

Đọc đoạn trích và trả lời câu hỏi
Nghe mẹ nó bảo gọi ba vào ăn cơm thì nó bảo lại: 
- Thì má cứ kêu đi
Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi
nhưng lại nói trổng:
- Vô ăn cơm! 
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)
(?) Câu “Vô ăn cơm!” của bé Thu vi phạm phương
châm hội thoại nào? Hãy sửa lại câu trên để đảm bảo
phương châm hội thoại khi giao tiếp

> Câu “Vô ăn cơm!” của bé Thu vi phạm
phương châm lịch sự.
> Sửa lại: 
VD: - Con mời ba vô ăn cơm!

Viết một đoạn văn hội thoại chủ đề tự chọn
trong đó có sử dụng tình huống vi phạm một
trong các phương châm hội thoại đã học.

2. Cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp
Cách dẫn
trực tiếp
Dẫn trực tiếp tức là nhắc
lại nguyên văn lời
nói hay ý nghĩ của người
hoặc nhân vật; lời dẫn trực
tiếp được đặt trong
dấu ngoặc kép.

Cách dẫn
gián tiếp
Dẫn gián tiếp, tức
là thuật lại lời nói hay
ý nghĩ của người hoặc
nhân vật, có điều chỉnh
cho thích hợp; lời dẫn gián
tiếp không đặt trong
dấu ngoặc kép.

Phân biệt điểm giống nhau và khác nhau giữa
cách dẫn trực tiếp, cách dẫn gián tiếp.

*Giống:
*Khác:
- Chức năng:

- Hình thức:

Dẫn trực tiếp
Dẫn gián tiếp:
Dẫn lời nói hay ý nghĩ của người, của nhân vật
Thuật lại
Nhắc lại
lời nói hay ý nghĩ của
nguyên văn lời nói hay ý
người hoặc nhân vật,
nghĩ của người hoặc
có điều chỉnh cho
nhân vật
thích hợp
Đặt trong dấu ngoặc kép
hoặc dấu gạch đầu dòng.

Không đặt trong dấu
ngoặc kép hoặc dấu gạch
đầu dòng.

Ví dụ 1: Họa sĩ nghĩ
thầm: “khách tới bất
ngờ, chắc cu cậu chưa
kịp quét tước dọn dẹp,
chưa kịp gấp chăn
chẳng hạn.”
( Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sapa )

Bộ phận in
đậm là lời dẫn
trực tiếp.

Ví dụ 2: Lão tìm lời lẽ giảng
giải cho con trai hiểu . Lão
khuyên nó hãy dằn lòng bỏ
đám này, để dùi giắng lại ít
lâu, xem có đám nào khá mà
nhẹ tiền hơn sẽ liệu; chẳng lấy
đứa này thì lấy đứa khác; làng
này đã chết hết con gái đâu mà
sợ?
( Nam Cao, Lão Hạc )

Bộ phận in
đậm là lời dẫn
gián tiếp.

Bài tập 1 : Tìm lời dẫn trong các đoạn trích sau
và cho biết đâu là lời dẫn trực tiếp và đâu là lời
dẫn gián tiếp ?
a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
( Theo Trần Hoài Dương )

b. Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
“Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay”

( Vũ Đình Liên, Ông Đồ)

c. Thầy giáo dặn chúng tôi ngày mai đến sớm
15 phút.
d. Một tiếng đồng hồ sau, cô nói: “Chị Xiu thân
yêu ơi, một ngày nào đó em hi vọng sẽ được vẽ
vịnh Na-plơ”.
(O Hen-ri)

a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
( Theo Trần Hoài Dương )

 Đây là lời dẫn gián tiếp

a. Tôi gặng hỏi mãi, Trinh cũng không chịu nói.
Trinh bảo chưa muốn nói bây giờ vì muốn dành cho
tôi một sự bất ngờ.
( Theo Trần Hoài Dương )

 Đây là lời dẫn gián tiếp
b. Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
“Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay”
( Vũ Đình Liên, Ông Đồ)

 Đây là lời dẫn trực tiếp

c. Thầy giáo dặn chúng tôi ngày mai đến sớm
15 phút.
 Đây là lời dẫn gián tiếp
d. Một tiếng đồng hồ sau, cô nói: “Chị Xiu thân
yêu ơi, một ngày nào đó em hi vọng sẽ được vẽ
vịnh Na-plơ”.
(O Hen-ri)
 Đây là lời dẫn trực tiếp

* Lưu ý khi chuyển lời dẫn trực tiếp
thành lời dẫn gián tiếp:

- Xóa các dấu câu báo hiệu hay đánh dấu
lời nói trực tiếp.
- Thay đổi từ xưng hô cho thích hợp
- Lược bỏ các tình thái từ hay các từ ngữ
mang tính chất khẩu ngữ.
- Thay đổi hoặc lược bỏ các từ ngữ chỉ
địa điểm, thời gian cho thích hợp.

Ví dụ:
  Trước khi đi, mẹ tôi dặn: “Con nhớ nhắc em
học bài nhé!”. (dẫn trực tiếp)
Trước khi đi, mẹ tôi dặn là tôi nhớ nhắc em
học bài. (dẫn gián tiếp)

Bài tập 2: Chuyển lời đối thoại trong đoạn trích sau đây
thành lời dẫn gián tiếp?
Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh, cả thủy lẫn bộ
cùng ra đi. Ngày 29 đến Nghệ An, vua Quang Trung cho vời người
cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp vào dinh và hỏi:
- Quân Thanh sang đánh, tôi sắp phải đem binh ra chống cự.
Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ thế nào?
Thiếp nói:
- Bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã. Quân
Thanh ở xa tới đây, không biết tình hình quân ta yếu hay mạnh,
không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.
( Ngô gia văn phái, Hoàng Lê Nhất thống chí)

Những thay đổi từ ngữ khi chuyển lời đối
thoại thành lời dẫn gián tiếp:
LỜI ĐỐI THOẠI

Từ ngữ xưng hô

Từ chỉ địa điểm
Từ chỉ thời gian

LỜI DẪN GIÁN TIẾP

Tôi (ngôi thứ nhất) Nhà vua ( ngôi thứ ba)

Bài tập 2: Chuyển lời đối thoại trong đoạn trích sau đây
thành lời dẫn gián tiếp?
Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh, cả thủy lẫn bộ
cùng ra đi. Ngày 29 đến Nghệ An, vua Quang Trung cho vời người
cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp vào dinh và hỏi:
- Quân Thanh sang đánh, tôi sắp phải đem binh ra chống cự.
Mưu đánh và giữ, cơ được hay thua, tiên sinh nghĩ thế nào?
Thiếp nói:
- Bây giờ trong nước trống không, lòng người tan rã. Quân
Thanh ở xa tới đây, không biết tình hình quân ta yếu hay mạnh,
không hiểu rõ thế nên đánh nên giữ ra sao. Chúa công đi ra chuyến
này, không quá mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.
( Ngô gia văn phái, Hoàng Lê Nhất thống chí)

Những thay đổi từ ngữ khi chuyển lời đối
thoại thành lời dẫn gián tiếp:
LỜI ĐỐI THOẠI

Từ ngữ xưng hô

LỜI DẪN GIÁN TIẾP

Tôi (ngôi thứ nhất) Nhà vua (ngôi thứ ba)
Chúa công
Vua Quang Trung
(ngôi thứ hai)

Từ chỉ địa điểm

đây

Từ chỉ thời gian

Bây giờ

(ngôi thứ ba)
(tỉnh lược)
Bấy giờ

Đoạn văn sau khi chuyển
Vua Quang Trung hỏi Nguyễn Thiếp là quân Thanh
sang đánh, nếu nhà vua đem binh ra chống cự thì khả năng
thắng hay thua như thế nào.
Nguyễn Thiếp trả lời rằng bấy giờ trong nước trống
không, lòng người tan rã. Quân Thanh ở xa tới đây, không
biết tình hình quân ta yếu hay mạnh, không hiểu rõ thế nên
đánh nên giữ ra sao. Vua Quang Trung ra Bắc không quá
mười ngày, quân Thanh sẽ bị dẹp tan.

Chuyển lời dẫn gián tiếp sau thành lời dẫn
trực tiếp:
 
Buổi họp nhóm của chúng tôi hôm ấy
diễn ra rất sôi nổi. Đứa nào cũng phản đối
hành vi của Tuấn. Cái Hạnh nói gay gắt, kiên
quyết đòi khai trừ Tuấn khỏi hội. Vốn dịu dàng
như cái Ngọc mà cũng băm bổ lên án Tuấn là
bạo lực, bất nhân, dám hành hung trẻ con.
Điềm tĩnh nhất là Hùng. Nó đề nghị cả nhóm
khoan hồng cho Tuấn một lần. Nó hứa sẽ giáo
dục Tuấn đến nơi đến chốn.

Cái Hạnh nói gay gắt, kiên quyết đòi khai trừ
Tuấn khỏi hội
=> Cái Hạnh nói gay gắt: "Tớ kiên quyết muốn
khai trừ Tuấn khỏi hội".
Vốn dịu dàng như cái Ngọc mà cũng băm bổ
lên án Tuấn là bạo lực, bất nhân, dám hành
hung trẻ con.
=> Vốn dịu dàng như cái Ngọc cũng nói: "Tuấn
bạo lực, bất nhân, dám hành hung trẻ con là điều
khó chấp nhận".

Điềm tĩnh nhất là Hùng. Nó đề nghị cả
nhóm khoan hồng cho Tuấn một lần. Nó
hứa sẽ giáo dục Tuấn đến nơi đến chốn.
=> Điềm tĩnh nhất là Hùng: "Hay cả nhóm
mình khoan hồng cho Tuấn một lần để bạn sửa
sai đi các bạn, tớ hứa sẽ giáo dục Tuấn đến nơi
đến chốn để Tuấn không hành động như vậy
nữa".

Đoạn văn sau khi chuyển
Buổi họp nhóm của chúng tôi hôm ấy diễn ra
rất sôi nổi. Đứa nào cũng phản đối hành vi của Tuấn.
Cái Hạnh nói gay gắt: "Tớ kiên quyết muốn khai trừ
Tuấn khỏi hội". Vốn dịu dàng như cái Ngọc cũng nói:
"Tuấn bạo lực, bất nhân, dám hành hung trẻ con là
điều khó chấp nhận". Điềm tĩnh nhất là Hùng: "Hay
cả nhóm mình khoan hồng cho Tuấn một lần để bạn
sửa sai đi các bạn, tớ hứa sẽ giáo dục Tuấn đến nơi
đến chốn để Tuấn không hành động như vậy nữa".

Ôn tập
Tiếng Việt

- Ôn tập lý thuyết về các phương châm hội
thoại, cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp.
- Viết một đoạn văn (khoảng 15 dòng) nêu
suy nghĩ của em về vai trò của việc tự học, trong
đó có sử dụng cách dẫn trực tiếp.