Bài 1
Tiến sỹ.Trần Thị Minh Ngoc
phó Khoa Xã hội học và Tâm lý LĐ,QL
Hệ cao cấp lý luận chính trị
nội dung chủ yếu
Mối quan hệ giữa xã hội học và quản lý
Vai trò của xã hội học trong công tác lãnh đạo quản lý
Xã hội học và đối tượng của xã hội học
I. Xã hội học
1.Khái niệm xã hội học
1.1.Khái lược sự ra đời Xã hội học
a. Bối cảnh xã hội và điều kiện ra đời xã hội học
Ra đời vào giữa thế kỷ XIX, khoảng 1838 - 1892. Khi trong xã hội có những đảo lộn lớn về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, tôn giáo, tư tưởng, tư duy và lối sống của con người.
Nhằm giải đáp nhiều vấn đề xã hội mới nảy sinh bằng những phương pháp mới. Trong đó sử dụng cả những tri thức và phương pháp của khoa học tự nhiên.
Xã hội học ra đời với sự xuất hiện những nhà xã hội học tiêu biểu nhất.
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Những ai là nhà xã hội học tiêu biểu nhất?
Ô-guy-xtơ Công-tơ (1798-1857, Auguste Comte)
Người đầu tiên đưa ra thuật ngữ Xã hội học vào năm 1838. Là nhà toán học, vật lý học, thiên văn học, triết học, nhà cải cách xã hội người Pháp.
Có công tách tri thức XHH ra khỏi triết học xã hội. Muốn thoát khỏi lối tư duy tư biện của triết học. Dùng những tri thức thực chứng để nghiên cứu xã hội.
Dùng những phương pháp nghiên cứu tương tự của khoa học tự nhiên để đo lường, lượng hoá các hiện tượng xã hội.
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Các Mác (1818-1884, Karl Marx)
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Dẫu không tự nhận là nhà XHH, nhưng được suy tôn là nhà XHH của mọi thời đại. Đã vạch ra bộ khung lý luận về các mặt cơ bản của XHH: Cấu trúc XH; chức năng XH; hoạt động XH; lịch sử XH. Một lý thuyết XHH toàn diện, hệ thống, duy vật biện chứng.
Khắc phục nhược điểm của các nhà XHH đương thời. Khi thì chỉ chú ý đến CN mà bỏ qua XH. Hoặc chỉ nhấn mạnh XH mà coi nhẹ CN. Hay quá đề cao sự tiến hoá mà xem nhẹ cách mạng. Quá coi trọng cân bằng, ổn định, mà không tính đến mâu thuẫn, đấu tranh.
Mác đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển xã hội học mác xít, và xã hội học hiện đại.
Hơ-bớt Xpen-xơ (1820-1903, Herbert Spencer))
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Nhà triết học, xã hội học lớn nhất nước Anh. Nêu ra Lý thuyết Tiến hoá xã hội. Coi xã hội như một cơ thể sống. áp dụng học thuyết tiến hoá của Đác-uyn vào đời sống xã hội.
Xã hội có sự tiến hoá dần từng bước một. Từ một xã hội nguyên thuỷ sơ khai, đơn giản tiến đến một xã hội công nghiệp lớn, hiện đại. Có cấu trúc phức tạp, chuyên môn hoá cao, liên kết ổn định, bền vững. Sự tiến hoá đó thông qua chọn lọc tự nhiên.
Đánh giá cao cơ chế tự do cạnh tranh. Có sự lạm dụng lý thuyết này để biện hộ cho sự cạnh tranh khốc liệt trong xã hội tư bản cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.
Ê-min Đuých-kêm (1858-1917, Emile Durkheim)
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Nhà khoa học Pháp. Có công đưa XHH vào giảng dạy ở các trường đại học Pháp. Sáng lập ra XHH Pháp. Tách tri thức XHH ra khỏi tâm lí học cá nhân.
Trọng tâm lí thuyết là về sự kiện xã hội và những giải pháp về trật tự xã hội, cân bằng xã hội. Quá nhấn mạnh việc duy trì trật tự và ổn định xã hội. Không muốn cách mạng.
Coi sự đoàn kết và đồng cảm về các giá trị, chuẩn mực văn hoá, phong tục tập quán là một cơ sở cho sự ổn định và phát triển của xã hội. Là người bảo thủ về chính trị.
Mác-xơ Vê-bơ (1864-1920, Max Weber)
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Tiến sĩ, luật sư, giáo sư người Đức. Sống khổ hạnh, đam mê nghiên cứu tôn giáo, kinh tế học, lịch sử và XHH.
Coi đối tượng của XHH là hành động XH. Phát triển các phạm trù, khái niệm XHH cơ bản như: tinh thần CNTB, bất bình đẳng XH, phân tầng XH, tổ chức XH, bộ máy nhiệm sở, văn hoá, cơ may thị trường...
Lí thuyết XHH của Mác Vê-bơ cùng với lí thuyết XHH của Công-tơ, Đuých-kêm, Xpen-xơ và Các Mác tạo thành hệ thống lí luận gốc- cơ bản cho mọi sự phát triển của XHH từ thế kỉ XIX cho đến nay.
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. Khái lược sự ra đời Xã hội học
b. Xã hội học ra đời với năm nhà xã hội học tiêu biểu nhất:
Từ Mác đến Lê-nin, Hồ Chí Minh đều vận dụng tài tình các tri thức và phương pháp XHH trong các tác phẩm và hoạt động cách mạng, góp phần thúc đẩy XHH phát triển.
Xã hội học ra đời ở nước ta từ những năm 70 của thế kỉ XX. Khoảng 1990, XHH được dạy ở một số trường Đại học và trong hệ thống trường Đảng. Đến nay, XHH đã có những đóng góp đáng kể trong nghiên cứu, đào tạo, và trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội của đất nước.
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
1. 2. Khái niệm Xã hội học
Thuật ngữ Xã hội học: dịch từ Sociology.
Socio có gốc La tinh là xã hội.
ology gốc Hy lạp là học thuyết, nghiên cứu.
Sociology: Học thuyết về xã hội, nghiên cứu về xã hội
Một số định nghĩa ngắn gọn:
Là khoa học nghiên cứu xã hội loài người và hành vi con người.
Là khoa học nghiên cứu về sự tương tác xã hội.
Là khoa học nghiên cứu các nhóm xã hội. v.v.
Định nghĩa đầy đủ:
Xã hội học là khoa học về các điều kiện, tính quy luật hình thành và phát triển của con người xã hội, quan hệ xã hội của con người, và các hình thức tổ chức xã hội trong đời sống con người.
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
2. Khách thể và đối tượng nghiên cứu của xã hội học
Cũng như các khoa học xã hội khác, khách thể nghiên cứu của xã hội học là hiện thực xã hội.
Từ những góc độ khác nhau, mỗi một khoa học xã hội tập trung nghiên cứu một lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội.
Đối tượng của Xã hội học là mặt xã hội, những quan hệ xã hội của con người trên các lĩnh vực trong toàn bộ thực tại xã hội.
2.1. Khách thể nghiên cứu của xã hội học
2.2. Đối tượng nghiên cứu của xã hội học
I. Xã hội học và đối tượng của xã hội học
2.2. Đối tượng nghiên cứu của xã hội học
Một là: Nghiên cứu những hình thức và mức độ biểu hiện của các hiện tượng xã hội, các quá trình xã hội.
Hai là: Nghiên cứu những nguyên nhân, động cơ của những hành động xã hội, những biến đổi xã hội, quá trình xã hội, v.v.
Ba là: Chỉ ra xu hướng của những quá trình xã hội, từ đó đưa ra các dự báo về sự biến đổi xã hội.
Bốn là: Chỉ ra những vấn đề mang tính quy luật trong các lĩnh vực của thực tại xã hội và trong các hành vi của quần chúng.
Biểu hiện cụ thể của mặt xã hội là: 4 khía cạnh sau:
3. Chức năng của xã hội học
a. Chức năng nhận thức:
Cung cấp hệ thống các tri thức khoa học (các khái niệm, lý thuyết, phương pháp nghiên cứu, phương pháp và kỹ thuật điều tra xã hội học) giúp ta nắm bắt và nhận diện đúng thực trạng xã hội.
Góp phần bổ sung và hoàn thiện thế giới quan cho các nhà lãnh đạo quản lý; đồng thời giải thích những nguyên nhân, động cơ của hành động xã hội cũng như những biến đổi xã hội.
Vạch ra những vấn đề mang tính qui luật về sự vận động và phát triển của xã hội.
b. Chức năng thực tiễn:
Cung cấp thông tin cho hoạt động quản lý, giúp họ nắm bắt và kịp thời phát hiện những mâu thuẫn, xung đột hay sai lệch xã hội để có những điều chỉnh cần thiết.
Đưa ra các dự báo khoa học về triển vọng phát triển của xã hội; đưa ra các kiến nghị, đề xuất góp phần hoàn thiện và nâng cao tính khả thi của các chủ trương, chính sách, kế hoạch và quyết định quản lý.
Được xem là công cụ để đánh giá hiệu quả công tác quản lý.
Tác động có hiệu quả đến tư tưởng quần chúng, giáo dục, cảnh báo những điều nên làm, hay không nên làm. Giúp cán bộ, quần chúng hiểu rõ vị thế, vai trò, sức mạnh của mình.
Giúp bồi bổ kỹ năng lãnh đạo, quản lý cho các nhà lãnh đạo và quản lý. Xây dựng tác phong cụ thể, sâu sát với cuộc sống. Tiến kịp xu hướng biến đổi xã hội tiến bộ.
Góp phần phát triển tư duy khoa học, nâng tư duy ở trình độ thông thường, kinh nghiệm lên trình độ tư duy lý luận, khoa học.
c. Chức năng giáo dục
3. Các chức năng cơ bản của xã hội học
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.1. Xã hội học với một số khoa học xã hội
a. Triết học và Xã hội học
Ngược lại, Xã hội học cung cấp thông tin.
Xã hội học làm phong phú thêm kho tàng tri thức triết học về con người và xã hội
Cần tránh 2 khuynh hướng:
- Coi Xã hội học chỉ là 1 bộ phận của Triết học.
- Hoặc đặt Xã hội học đối lập với Triết học.
Cả 2 quan điểm trên đều dẫn đến sai lầm trong nghiên cứu xã hội.
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.1. Xã hội học với một số khoa học xã hội
b. Xã hội học và Tâm lý học
Tâm lý học xã hội có vai trò là cơ sở lý luận và nguồn tư liệu cho Xã hội học.
Xã hội học ứng dụng tri thức tâm lý học để giải thích một số hiện tượng xã hội có liên quan đến vấn đề tâm lý cá nhân.
Một số khái niệm: Hành vi, hành động, dư luận xã hội, tâm lý đám đông, v.v, có thể dùng chung cho Xã hội học-Tâm lý học.
Xã hội học giúp tâm lý học củng cố những tri thức của mình xã hội hoá tư liệu nghiên cứu để rút ra những kết luận khoa học về con người.
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.1. Xã hội học với một số khoa học xã hội
c. Xã hội học và lịch sử
Xã hội học nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và xã hội; quá trình xuất hiện, xu hướng phát triển của các hiện tượng, quá trình xã hội. Nên nó cần tri thức lịch sử.
Xã hội học cần tìm hiểu cả những sự kiện trong quá khứ, để nhận rõ các hiện tượng xã hội ở hiện tại và dự báo cái sắp xuất hiện trong tương lai.
Xã hội học cần quán triệt quan điểm lịch sử cụ thể khi nghiên cứu con người và xã hội. Giữa xã hội học và lịch sử có quan hệ rất chặt chẽ.
Tuy nhiên, xã hội học với lịch sử không phải là một.
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.1. Xã hội học với một số khoa học xã hội
d. Xã hội học và Luật học
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.1. Xã hội học với một số khoa học xã hội
e. Xã hội học và Chính trị học
Chính trị học chú ý nghiên cứu mối quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia, quan hệ giữa các tổ chức trong việc hình thành và phát triển quyền lực chính trị Nhà nước.
Những tri thức đó làm rõ thêm việc nghiên cứu quan hệ quyền lực giữa con người với con người giữ các tổ chức XH, thiết chế XH với cơ cấu XH trong xã hội học chính trị.
Ngoài ra, Xã hội học còn thường xuyên tiếp thu những thành tựu của các bộ môn khoa học khác để hoàn thiện hệ thống phạm trù, khái niệm và phương pháp nghiên cứu của mình.
Xã hội học chính trị và Chính trị học đều có chung mục đích nghiên cứu là làm rõ bản chất của quyền lực chính trị chính trị và những yếu tố ảnh hưởng đến quyền lực chính trị.
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.2. Cơ cấu của Xã hội học
a. Xã hội học đại cương và xã hội học chuyên biệt
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
4.2. Cơ cấu của Xã hội học
b. Xã hội học lý thuyết và Xã hội học thực nghiệm
Xã hội học lý thuyết bao hàm xã hội học đại cương và một bộ phận XHH chuyên biệt và hệ thống các lý thuyết xã hội học.
Xã hội học lý thuyết nghiên cứu xây dựng những tri thức mới, những phương pháp tiếp cận mới, cách luận giải mới về các hiện tượng, quá trình XH. Đưa ra các định hướng phát triển lý luận, phương hướng nghiên cứu thực nghiệm và ứng dụng mới.
Xã hội học thực nghiệm dùng lý thuyết, các phương pháp, kỹ thuật điều tra xã hội học nghiên cứu các hiện tượng, quá trình xã hội, các tổ chức, đoàn thể, gia đình, nhóm, thiết chế XH, v.v.
4. xã hội học với một số khoa học, Cơ cấu của xã hội học
42. Cơ cấu của Xã hội học3
c. Xã hội học nghiên cứu cơ bản và ứng dụng
XHH nghiên cứu cơ bản bao hàm một phần xã hội học lý thuyết và xã hội học thực nghiệm.
Nó tìm kiếm, phát hiện ra những lý thuyết mới, những vấn đề mang tính quy luật của thực tại xã hội và những hành vi của các cá nhân, nhóm và cộng đồng xã hội.
Nó tìm cách hoàn thiện hệ thống phương pháp nghiên cứu của xã hội học.
XHH ứng dụng vận dụng các nguyên lý, những định hướng lý luận để phân tích, giải quyết những tình huống XH đặt ra.
Thí dụ: những mâu thuẫn, xung đột trong cơ quan, địa phương hoặc toàn xã hội; vấn đề hiệu quả công tác, nạn tham nhũng, tệ quan liêu, v.v.