VIẾT BÀI VĂN PHÂN TÍCH MỘT
TÁC PHẨM VĂN HỌC
( THƠ TRÀO PHÚNG)

KHỞI ĐỘNG

Hãy kể tên các tác giả và tác phẩm trào phúng
mà em biết
Tác giả
Tác phẩm
• Trần Tế Xương
• Nguyễn Khuyến
• Trần Tế Xương

• Năm mới chúc nhau
• Ông phỗng đá
• Ông cò

3

NĂM MỚI CHÚC NHAU

Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau: (Trần Tế Xương)
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.
Lẳng lặng mà nghe nó chúc con:
Phen này ông quyết đi buôn cối,
Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn.
Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu.
Phố phường chật hẹp, người đông đúc,
Bồng bế nhau lên nó ở non.
Lẳng lặng mà nghe nó chúc giàu:
Trăm, nghìn, vạn mớ để vào đâu?
Bắt chước ai ta chúc mấy lời:
Phen này, ắt hẳn gà ăn bạc,
Chúc cho khắp hết ở trong đời.
Đồng rụng, đồng rơi, lọ phải cầu.
Vua, quan, sĩ, thứ, người muôn nước,
Sao được cho ra cái giống người.
Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang:
Đứa thì mua tước, đứa mua
quan.
Phen này ông quyết đi buôn lọng,

ÔNG PHỖNG ĐÁ
(Nguyễn Khuyến)

Ông đứng làm chi đó hỡi ông?
Trơ trơ như đá, vững như đồng.
Đêm ngày gìn giữ cho ai đó,
Non nước đầy vơi có biết không?

5

ÔNG CÒ (Trần Tế Xương)
Hà Nam danh giá nhất ông cò
Trông thấy ai ai chẳng dám ho
Hai mái trống toang đành chịu dột
Tám giờ chuông đánh phải nằm co
Người quên mất thẻ âu trời cãi
Chó chạy ra đường có chủ lo
Ngớ ngẩn đi xia may vớ được
Chuyến này ắt hẳn kiếm ăn to!

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

I. Yêu cầu đối với bài văn phân tích một tác
phẩm văn học (thơ trào phúng):
- Giới thiệu tác giả và bài thơ, nêu ý kiến chung của
người viết về bài thơ.
- Phân tích được nội dung trào phúng của bài thơ để làm
rõ chủ đề.
- Chỉ ra được tác dụng của một số nét đặc sắc về nghệ
thuật trào phúng được thể hiện trong bài thơ.
- Khẳng định được giá trị, ý nghĩa của bài thơ.
 
8

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
1. Giới thiệu khái quát về tác giả và bài thơ.
- Nữ sĩ Hồ Xuân Hương vốn nổi tiếng với một hồn thơ
phóng khoáng.
- Bài thơ Đề đền Sầm Nghi Đống ra đời từ sự bức xúc khi
bà nhìn thấy cảnh trái tai gai mắt: một tên tướng giặc bại
trận phải tự vẫn mà vẫn được lập đền thờ bà đã không ngại
ngần cất tiếng cười giễu cợt.
9

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
2. Phân tích nhan đề và đề tài:
- Chữ “đề” trong nhan đề bài thơ thể hiện nét văn hóa đẹp 'tức
cảnh sinh tình”, ngẫu hứng làm thơ vịnh cảnh, cảm khái trước
khung cảnh thiên nhiên và cuộc sống đời thường. Nhưng bài
thơ này không mang cảm hứng ấy.
- Bài thơ “Đề đền Sầm Nghi Đống” viết về một tên tướng giặc
bại trận phải tự vẫn đâu có được ngợi ca mà là đả kích, khinh
thường.
10

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
3. Phân tích nội dung trào phúng của bài thơ để làm rõ chủ đề:
- Hai câu đầu tả ngôi đền và cách nhìn của nữ sĩ Hồ Xuân Hương
nhân tiện đi qua, vô tình “trông ngang” mà chợt “thấy” ngôi đền
của quan Thái thú. Bà mỉm cười và nghĩ: một tướng giặc đi cướp
nước người thất trận (vô dũng, vô mưu) đã hèn hạ thắt cổ chết.
“Trăm năm bia đá chẳng mòn – Nghìn năm bia miệng vẫn còn
trơ trơ”. Bà ứng khẩu thành thơ: “Ghé mắt trông ngang thấy
bảng treo”.
- “Ghé mắt trông ngang” là một cái nhìn bằng nửa con mắt,
khinh rẻ. Ngôn từ và giọng điệu thơ bỡn cợt, khinh thị, sắc nhọn.

11

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
3. Phân tích nội dung trào phúng của bài thơ để làm rõ chủ đề:

- Nữ sĩ tả qua ngôi đền, tả thực bằng hai nét: mặt tiền là
cái “bảng treo”; thế đứng của ngôi đền rất “cheo leo”,
không chút uy nghi, vững vàng, lại heo hút! Một nét vẽ
châm biếm thân tình
- Hai tiếng “Thái thú” là một lời kết tội đanh thép đối
với bọn quan lại tướng tá Thiên Triều, lũ con cháu của
Tô Định, Mã Viện… ngày xưa.
12

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
4. Chỉ ra và phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về nghệ
thuật trào phúng:
- Từ “kìa” hàm ý chỉ trỏ, chẳng giấu giếm sự bất kính với chốn đền
miếu linh thiêng, đồng thời cho thấy nữ sĩ tuy ngắm cảnh, vịnh cảnh,
nhưng cũng chẳng thèm lại gần.
- Từ cheo leo vừa gợi ra vị trí xây dựng của ngôi đền (trên gò), vừa
gợi cảm giác không vững vàng.
→ Câu thơ cho thấy dù là một viên tướng được thờ phụng, dù là một
ngôi đền được xây cao thì trong mắt của nữ thi sĩ thì đó là một thứ rẻ
rúng, coi thường và sự tôn nghiêm, thiêng liêng của ngôi đền đã biến
mất sạch sẽ trong mắt nữ thi sĩ.

13

II. Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Văn bản Phân tích bài thơ“Đề đền Sầm Nghi Đống”
5. Khẳng định giá trị, ý nghĩa của bài thơ:

- Đề đền Sầm Nghi Đống là tiếng cười trào phúng vừa
sâu cay, vừa mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương dành cho
một kẻ xâm lược, góp phần củng cố thêm lòng yêu
nước trong mỗi người Việt Nam.
- Bài thơ cho thấy tài năng nghệ thuật của Hồ Xuân
Hương – một nhà thơ hoàn toàn xứng đáng với danh
hiệu “Bà Chúa Thơ Nôm”.
14

III. Thực hành viết theo các bước:
1. Trước khi viết
a. Lựa chọn đề tài:
Liệt kê các bài thơ trào phúng mà em đã học hoặc đã đọc
(gợi ý: Ông phỗng đá (Nguyễn Khuyến), Năm mới chúc
nhau (Trần Tế Xương) …). Chọn trong số đó một bài thơ
em cảm nhận rõ nhất tiếng cười trào phúng để phân tích.

15

III. Thực hành viết theo các bước:
1. Trước khi viết
b. Tìm ý

- Xác định bố cục của bài thơ và nội dung chính của từng phần.
- Xác định đối tượng của tiếng cười trào phúng trong tác phẩm.
- Tìm hiểu các phương tiện nhà thơ sử dụng để gây cười như từ ngữ
(đặc biệt là các từ tượng hình, từ tượng thanh, thành ngữ…), biện
pháp tu từ (so sánh, ẩn dụ, nói quá, điệp ngữ, đảo ngữ…)
- Tìm hiểu thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và
những thông tin khác có liên quan để liên hệ, mở rộng khi phân tích.
16

III. Thực hành viết theo các bước:

1. Trước khi viết

c. Lập dàn ý:
- Mở bài: Giới thiệu tác giả, tên bài thơ và hoàn cảnh ra đời, …
- Thân bài: Theo phương án 1: Phân tích theo bố cục bài thơ:
+ Ý 1: Câu thơ thứ … (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện
pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).
+ Ý 2: Câu thơ thứ … (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện
pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).
+…
- Kết bài: Khái quát ý nghĩa của tiếng cười trào phúng và giá trị nghệ thuật của
tác phẩm.
17

III. Thực hành viết theo các bước:

1. Trước khi viết

c. Lập dàn ý:
- Mở bài: Giới thiệu tác giả, tên bài thơ và hoàn cảnh ra đời, …
- Thân bài: Theo phương án 2: Phân tích theo hai phương diện nội dung và
nghệ thuật:
+ Ý 1: Phân tích nội dung bài thơ (chỉ rõ đối tượng trào phúng của bài thơ,
phân tích rõ lí do khiến đối tượng đó bị phê phán…)
+ Ý 2: Phân tích nét đặc sắc về nghệ thuật (hình ảnh, biện pháp tu từ… đã
được sử dụng để tạo ra tiếng cười)
+…
- Kết bài: Khái quát ý nghã của tiếng cười trào phúng và giá trị nghệ thuật của
tác phẩm.
18

III. Thực hành viết theo các bước:

2. Viết bài

- Triển khai các ý nhất quán theo phương án dàn ý đã chọn, tránh lẫn lộn giữa
hai phương án. Việc triển khai nhất quán như vậy giúp cho bài viết được chặt
chẽ và mạch lạc.
- Theo phương án 1, em hãy tham khảo cách triển khai mỗi ý theo trình tự sau:
thuyết (thuyết minh, dẫn dắt để đảm bảo tính mạch lạc của bài viết) – dẫn (nêu
dẫn chứng, câu thơ cần phân tích) – phân tích (nêu đối tượng của tiếng cười
trago phúng, phân tích biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo
ra tiếng cười trào phúng). Theo phương án 2, bài phân tích cần tách bạch rõ hai
phần: phân tích nội dung và phân tích hình thức nghệ thuật nên tập trung vào
biện pháp nghệ thuật đặc sắc nhất của bài thơ.
- Chú ý làm rõ những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trào phúng của bài
thơ, không sa vào tóm tắt nội dung.
19

III. Thực hành viết theo các bước:
3. Chỉnh sửa bài viết:
- Kiểm tra xem các ý đã được triển khai theo lô-gic nhất quán chưa,
nếu chưa thì phải điều chỉnh lại các ý cho phù hợp.
- Rà soát xem bài viết đã chú ý phân tích một số nét đặc sắc về nội
dung và nghệ thuật trào phúng của bài thơ chưa. Nếu thiếu thì phải
bổ sung.
- Đối chiếu quy mô và dung lượng thông tin giữa các ý. Ý nào cần
trình bày quá dài hoặc quá nhiều thông tin thì cần rút gọn lại. Ngược
lại, ý nào quá ngắn hoặc còn sơ sài thì cần bổ sung cho cân đối.
20

IV. Luyện tập:
HS làm đề bài sau: Viết bài văn phân tích một bài thơ
trào phúng mà em thích.

21

V. Vận dụng:
- HS rà soát, chỉnh sửa bài viết theo gợi ý chỉnh sửa.
- Làm việc nhóm, đọc bài và góp ý cho nhau nghe, chỉnh sửa bài
nhau theo mẫu.

22

DÀN BÀI THAM KHẢO
1. Mở bài: Dẫn dắt, giới thiệu về văn bản Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu.

2. Thân bài:
- Giới thiệu về khoa thi năm Đinh Dậu (lệ thường, khác thường….)
- Cảnh trường thi trong thực tế (hình ảnh sĩ tử, quan trường, quan sứ, mụ
đầm,…gợi lên cảnh thi lộn xộn, không quy củ.., cho thấy sự suy vọng của
một nền học vấn, lỗi thời của Nho học,…
- Nghệ thuật đối, từ láy,… nhằm mỉa mai, châm biếm tạo tiếng cười trào
phúng.
-Thái độ, tâm trạng của nhà thơ: Câu hỏi tu từ, thái độ, tâm trạng nhà
thơ,...
3. Kết bài: Khẳng định giá trị của bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu.
23

HẸN GẶP LẠI!