ÔN TẬP
“Người lái đò Sông Đà”
(Trích)
Nguyễn Tuân
I. KIẾN THỨC CHUNG.
1. Tác giả (1910 - 1987)
Là một nhà văn lớn (cây đại thụ của nền VHVN hiện đại),
một nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái đẹp.
- phong cách nghệ thuật:
tài hoa, uyên bác
Uyên bác:
Vốn kiến thức sâu rộng
Tài hoa:
Luôn tiếp cận đời sống ở phương diện nghệ thuật
Vận dụng linh hoạt vốn ngôn ngữ phong phú tạo nên những trang văn đẹp
-Đóng góp nổi bật: thể tùy bút
Miêu tả con người là những người có phẩm chất tài hoa nghệ sĩ
2. Tác phẩm.
- Thể loại: tuỳ bút
-Xuất xứ: in trong tập tuỳ bút «Sông Đà» (1960).
-Cảm hứng:
Khai thác & ngợi ca vẻ đẹp hùng vĩ hung bạo nhưng đầy chất thơ của ds Đà
Vẻ đẹp con người lao động tài hoa trí dũng trên dòng sông ấy
-Đánh giá chung:
+Thể hiện rõ đặc điểm trong sáng tác của NT sau CMt8:
sự gắn bó mật thiết của NT với vẻ đẹp cuộc đời, với con người dưới chế độ mới & niềm khao khát được hòa nhịp với đất nước ,cuộc đời
+Tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của NT: tài hoa, uyên bác
II.PHÂN TÍCH
1.Hình tượng con sông Đà
Hung bạo
Trữ tình.
a. Sông Đà hung bạo.
* Quãng lòng sông hẹp
-Đá dựng vách thành chẹt lòng sông như cái yết hầu
Ngăn người ta không lên được bờ
Tiềm ẩn nhiều nguy hiểm
-Liên tưởng bất ngờ:
«Cảm thấy ....tắt phụt đèn điện»
Cảm giác như rơi vào khoảng không mà không có hướng giải thoát
-Lòng sông hẹp: “có quãng con nai con hổ....”
-Đúng ngọ mới có mặt trời
Thế giới riêng âm u, u tối đầy bí hiểm
-Qua quãng ấy đang mùa hè mà cũng cảm thấy lạnh
Xúc giác
Rùng mình ớn lạnh
* Quãng mặt ghềnh
«dài hàng cây số, nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió, cuồn cuộn, luồng gió gùn ghè suốt năm..."
-Âm thanh: gùn ghè
Ghê rợn
-Cấu trúc trùng điệp:
Đá, gió , sóng cứ ào ạt, liên tiếp
-So sánh: “như lúc nào cũng đòi nợ xuýt”
 như 1 kẻ giang hồ, tay đòi nợ vô lí
*Những cái hút nước
-So sánh:
như cái giếng bê tông:
“thở và kêu như cửa cống cái bị sặc”
Xoáy nước tạo thành vòng lớn xoáy sâu xuống đáy
lực hút cực mạnh
cổ họng con quái vật bị hóc mồi
-Sức mạnh:
từng làm tan xác nhiều con thuyền, bè gỗ
-Ví cách chèo thuyền qua xoáy nước: như ô tô sang số ấn ga vút qua quãng đường mượn cạp ra ngoài bờ vực
-Liên tưởng đến 1 thước phim táo bạo được ghi từ trong cái hút nước: hình ảnh mặt giếng xây bằng nước sông xanh ve 1 áng thủy tinh
hình ảnh vừa đẹp, vừa gợi cảm giác sợ hãi
* Trận địa thác đá
-Thác:
cảm nhận qua âm thanh
+Khi còn xa:
oán trách,
van xin,
khiêu khích
Giọng gằn mà chế nhạo
Như là 1 con quái vật hiếu chiến đang khiêu khích, dọa dẫm người lái đò
+Gần hơn:
“rống lên như một ngàn con trâu ... cháy bùng bùng”
Tiếng rống: âm thanh to nhất, cao nhất
1000 con trâu mộng: hợp âm của số lượng lớn
Trâu mộng: độ tuổi mạnh nhất, khỏe nhất
Trong cảnh ngộ: “phá tuông rừng lửa” -> chạy thục mạng để thoát thân
Tiếng rống đầy bản năng, man dại, 1 dàn âm cực lớn chất chứa sự hoảng loạn kinh hoàng
Cộng hưởng âm thanh của rừng vầu, rừng tre nứa nổ lửa
Hai âm thanh cực lớn kết hợp tạo nên dàn hợp âm thanh cực đại khiến con người phải choáng váng hãi hùng
Nghệ thuật
Trùng điệp
Hình ảnh trùng điệp:
Âm thanh trùng điệp:
rừng lửa ngùn ngụt +
đàn trâu chạy điên cuồng,
tiếng rống + tiếng nổ lửa của rừng vầu rừng tre + tiếng bước chân chạy rầm rập
gợi cảm giác hoảng loạn hãi hùng
So sánh độc đáo
Lấy lửa tả nước.
Lấy rừng tả sông
tạo hiệu ứng cảm xúc vô cùng mạnh mẽ
-Đá:
ngàn năm mai phục
Mặt thằng nào cũng ngỗ ngược nhăn nhúm méo mó
Bày thạch trận
Đủ các loại: đá lớn đá bé, đá tướng đá quân, đá chìm đá nổi
Nghệ thuât
Nhân hóa
Dùng tri thức quân sự, thể thao
Đá như đội quan tinh nhuệ, thiện chiến
Là kẻ thù số 1 của con người
b.Sông Đà trữ tình
*Góc nhìn trên cao
-“như chiếc dây thừng ngoằn ngoèo”:
so sánh cụ thể hóa dáng hình mềm mại của sông Đà
-“Con sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình mà đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân”
áng tóc trữ tình:
thướt tha duyên dáng
Đầu tóc chân tóc...
lại được tô điểm bởi màu sắc rực rỡ của hoa ban, hoa gao
Cuồn cuộn mù khói…:
bồng bềnh trong làn khói sương mờ ảo  càng làm tăng thêm vẻ hư ảo kín đáo e ấp tình tứ của dòng sông.
Nghê thuật:
+so sánh với trùng điệp hình ảnh tạo ấn tượng sâu đậm về vẻ đẹp đầy yêu kiều, thướt tha,
+Điệp ngữ: “tuôn dài tuôn dài”
+Câu văn dài
Giọng văn mềm mại như hình ảnh con sông với dòng chảy liên tục bất tận, không ngừng nghỉ
-Màu sắc nước SĐ :
biến ảo, kì thú
+Mùa xuân:
xanh ngọc bích
lừ lừ chín đỏ như da mặt người...
+Mùa thu:
ngôn ngữ đầy chất hội họa đem đến cho người đọc sự cảm nhận sắc nét về sắc nước của dòng sông
-SĐ gợi cảm như 1 cố nhân
*Góc nhìn của người đi rừng
 gợi t.cảm yêu thương đằm thắm ấm áp
-Gợi những câu Đường thi sâu lắng
Sông Đà đẹp như 1 bức tranh trong thơ ca cổ, là niềm cảm hứng bất tận cho thi ca
-Không khí lặng tờ tĩnh mịch “hình như từ đời Lí, đời Trần.....”:
*Góc nhìn của người ngồi thuyền trên sông
như lưu vết tg quá khứ, hoang sơ, tĩnh mịch như từ thuở khai thiên lập địa
-“Bờ sông hoang dại như 1 bờ tiền sử, hồn nhiên như 1 nỗi niềm cổ tích tuổi xưa”:
so sánh độc đáo: dùng không gian để gợi mở thời gian,
cảm giác mơ hồ huyền ảo, như lạc vào cổ tích, huyền thoại
-Cảnh vật đôi bờ:
nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa
đồi cỏ giành đồi núi đang ra những nõn búp
đàn hươu cúi đầu ngốn búp cỏ gianh đẫm sương đêm
trù phú, đầy sức sống
như một bức tranh gấm thêu mĩ miều lộng lẫy
-Cảm giác: thấy thèm được giật mình vì 1 tiếng còi xúp- lê:
như dự báo cho tương lai sẽ có những con tàu lên nơi đây, những nhà máy xây dựng nơi đây
TIỂU KẾT
*Nội dung:
-Con sông Đà như 1 sinh thể đầy cá tính với 2 nét tính cách đối lâp: hung bạo, trữ tình
-Như 1 công trình nghệ thuật của tạo hóa
-Biểu tượng cho vẻ đẹp hùng vĩ dữ dội nhưng cũng hết sức thơ mộng của thiên nhiên TB nói riêng & đất nước VN nói chung
*Nghệ thuật:
-Vận dụng nhuần nhuyễn các biện pháp nghệ thuật: điệp từ, điệp ngữ, nhân hóa, so sánh…
-Khả năng liên tưởng, tưởng tượng hết sức phong phú, độc đáo, bất ngờ, thú vị
-Sử dụng ngôn ngữ điêu luyện
-Kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực, nhiều bô môn nghệ thuật khác nhau…
2.Hình tượng ông lái đò
a. Lai lịch, chân dung nhân vật:
-được gọi là ông lái đò Lai Châu
- gần 70 tuổi nhưng còn khỏe mạnh, quắc thước
-Dành phần lớn cuộc đời cho nghề lái đò
 tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong nghề
b.Vẻ đẹp của người lái đò sông Đà trong quá trình vượt thác :
*Nhà văn đặt nhân vật vào một cuộc chiến gay go ác liệt với tương quan lực lượng không cân sức:
-Thiên nhiên: hung hãn, hiểm độc :sóng, gió, thác, đá hùa với nhau quyết tiêu diệt con người
-Con người:nhỏ bé với vũ khí duy nhất: cán chèo
*Cảnh vượt thác qua ba trùng vi thạch trận:
-Trùng vi thứ nhất:
Thiên nhiên hung hãn tấn công – ông đò ở thế thủ
Sông Đà
+chia thành năm cửa trận :bốn cửa tử và một cửa sinh, cửa sinh được ngụy trang nằm lập lờ bí hiểm phía tả ngạn.
+Đánh phủ đầu, liên tiếp tấn công tứ phía:
đá trái thúc gối đội cả thuyền lên túm lấy-đòi lật ngửa ông đò
Ông đò
+Bị tấn công ồ ạt – bị thương:
mắt hoa lên, mặt méo bệch
+Tìm cách tránh đòn, chống đòn và thoát hiểm:
Giữ mái chèo khỏi bị hất lên
Cố nén vết thương, hai chân vẫn kẹp chặt cuống lái
Tiếng chỉ huy ngắn gọn tỉnh táo
dũng cảm ngoan cường
Ở trùng vi hai:
Ông đò dần lấy lại thế chủ động
Sông Đà
+Thêm nhiều cửa tử, cửa sinh lại bố trí lệch sang phía bờ hữu ngạn nhằm đánh lừa con thuyền.
+Dòng nước hùm beo hồng hộc tế mạnh trên sông đá
Ông lái đò :
+Nắm chắc binh pháp- thuộc qui luật - đổi chiến thuật
dày dặn kinh nghiệm
trí tuệ, thông minh
tài thao lược, biết địch biết ta
phẩm chất cần có của 1 dũng tướng
+“Cưỡi lên thác…như là cưỡi hổ”
dũng mãnh tràn đầy hào khí
+“Nắm chặt được bờm sóng đúng luồng rồi ghì cương lái...mà phóng nhanh vào cửa sinh...”
hành động nhanh, chính xác mềm mại uyển chuyển, dũng mãnh mà tài hoa điệu nghệ
+ Đám thuỷ quân định níu thuyền lôi vào tập đoàn cửa tử
ông đã có cách trị: đứa thì ông tránh mà rảo bơi chèo lên, đứa thì ông chặt đôi ra để mở đường tiến
 Một con người có nhiều kinh nghiệm, có hành động chuẩn xác, mau lẹ, quyết đoán.
Hình ảnh ông đò hiện lên với vẻ đẹp : Dũng mãnh, trí tuệ
Điệu nghệ, tài hoa
Ở trùng vi thứ ba:
Ông đò hoàn toàn chủ động
Sông Đà
+ Ít cửa nhưng đều là luồng chết cả
+Cửa sinh nằm giữa bọn đá hậu vệ của con thác, cửa đi rất hẹp
 vô cùng hiểm hóc
Ông đò
+Hoàn toàn chủ động: Cứ phóng thẳng thuyền, chọc thủng cửa giữa mà vượt qua cổng đá.
+Vượt qua với 1 tốc độ đáng kinh ngạc: Vút, vút…Thuyền như một mũi tên xuyên nhanh qua hơi nước
→ nghệ thuật chèo đò
Vẻ đẹp của tay lái nở hoa trên sóng nước
*Sau cuộc chiến
Cho thuyền cập bến, lên hang đốt lửa nướng ống cơm lam, bàn tán về cá anh vũ, cá dầm xanh......
 phong thái ung dung tự tại mang vẻ đẹp giản dị đời thường
TIỂU KẾT
*Nội dung:
-Qua ba lần vượt trùng vi thạch trận, tác giả ca ngợi sự trí dũng tài hoa, ca ngợi tư thế chiến thắng của con người trước thiên nhiên hung hãn
-Tiêu biểu cho muôn người lao động vô danh, họ âm thầm bền bỉ và đam mê hết mình với công việc, đóng góp cho cuộc đời
Vẻ đẹp của ông lái đò: người lao động – người anh hùng – người nghệ sĩ tài hoa
*Nghệ thuật:
-Nhân hóa
-Vận dụng tri thức quân sự, võ thuật, nghệ thuật xiếc..
III.TỔNG KẾT:
-Thiên tùy bút ngợi ca vẻ đẹp hùng vĩ & thơ mộng của ds Đà
- Đặc biệt là tôn vinh ngợi ca vẻ đẹp cao quí của con người lao động
Bài ca về thiên nhiên đất nước – bài ca về lao động
-Cho thấy:
+Tấm lòng nhà văn thiết tha yêu thiên nhiên, cuộc sống, & con người lao động dựng xây cuộc đời
+Phong cách nghệ thuật tài hoa, uyên bác