G
N
Ừ
M
O
À
CH
Ô
C
Y
Ầ
H
T
Ý
QU
P
Ớ
L
Ờ
I
G
Ự
D
VỀ
8/5
THA
NK
YOU

Tình huống thứ nhất Tình huống thứ hai

Điều cô muốn
nói trong 2
tình huống
trên là gì?
Nhận xét về
cách nói đó.

Cô giáo hỏi một
bạn học sinh có
đeo đồng hồ:
“Mấy giờ rồi em
nhỉ?”
 Cô giáo muốn
hỏi giờ học sinh

Nam đi học muộn,
đến sân trường gặp
cô giáo chủ nhiệm,
cô hỏi:
“Mấy giờ rồi em
nhỉ?”
 Cô giáo nhắc nhở
việc bạn Nam đi học
muộn

Tía em hừng đông đi cày bừa
Má em hừng đông đi cày bừa
Tía em là một người nông dân
Má em cũng là người nông dân
Cùng sống trên đồng bao la…..

? Từ “tía, má” chỉ ai?
? Từ “tía, má” được sử dụng
ở địa phương nào?

t

TRI THỨC TIẾNG VIỆT VÀ THỰC
HÀNH TIẾNG VIỆT:

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ NGHĨA
HÀM ẨN CỦA CÂU;
TỪ NGỮ ĐỊA PHƯƠNG VÀ TỪ
NGỮ TOÀN DÂN

I.Tri thức Tiếng Việt

1. Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn
của câu

Dựa vào phần Tri thức tiếng Việt trong SGK và việc tìm
hiểu các ví dụ em hãy cho biết:
 Thế nào là nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu?
a. Nghĩa tường minh: là phần thông báo được thể hiện trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu, là loại nghĩa chúng ta có thể nhận ra trên bề
mặt câu chữ.
b. Nghĩa hàm ẩn: là phần thông báo không được thể hiện trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu mà được suy ra từ câu chữ và ngữ cảnh. Đây là
loại nghĩa mà người nói, người viết thật sự muốn đề cập đến.
=> Nghĩa hàm ẩn thường được sử dụng trong văn chương và trong
đời sống hàng ngày.

Phần nổi = Nghĩa tường minh

Phần chìm = Nghĩa hàm ẩn

Thảo luận 3 phút
theo cặp đôi:
BT1/86
Xác định nghiã
tường minh và
nghĩa hàm ẩn
trong các câu:.

BT1a/86.
- Bác có thấy con lợn cưới của tôi
chạy qua đây không?
- Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi
chẳng thấy con lợn nào chạy qua
đây cả.
(Truyện cười dân gian Việt Nam, Khoe của)

a.

1. Bài tập 1a/86: Xác
định nghĩa tường
minh và nghĩa hàm
ẩn

 Nghĩa tường minh:
 Câu hỏi của anh tìm lợn hỏi anh mặc áo mới:
Bác có thấy con lợn của tôi chạy qua đây
không?
 Câu trả lời của mặc áo mới: tôi chẳng con lợn
nào chạy qua đây cả.
Nghĩa hàm ẩn: Mục đích của cả anh tìm lợn và
anh mặc áo mới trong hai câu nói trên là khoe
khoang: khoe con lợn cưới và chiếc áo mới. Dựa
vào thông tin thừa (lợn “cưới”, từ lúc “tôi mặc cái
áo mới này”) mà người nói đã cố tình thêm vào
câu nói, chúng ta có thể nhận ra nghĩa hàm ẩn đó.

Lập
bảng so
sánh
nghĩa
tường
minh và

Nghĩa tường
Nghĩa hàm ẩn
minh
Phần
thông
báo
người
nói
Giống
muốn hướng đến người nghe

Khác

Phần thông
báo diễn đạt
trực tiếp
bằng từ ngữ
trong câu

Phần thông
báo được suy
ra từ những
từ ngữ trong
câu

2. Từ toàn dân và từ địa phương:
chức năng và giá trị

2. Từ ngữ toàn dân và từ ngữ địa phương: chức năng và giá trị
a.Từ ngữ toàn dân: là từ ngữ được toàn dân biết, chấp nhận và sử dụng
rộng rãi trong giao tiếp.
b.Từ ngữ địa phương: là từ ngữ chỉ được sử dụng ở một hoặc một số địa
phương nhất định.
=> Trong các tác phẩm văn chương, điện ảnh, từ ngữ địa phương được
dùng như một biện pháp tu từ với mục đích tô đậm màu sắc địa
phương và làm cho nhân vật trở nên chân thật hơn, sinh động hơn.

Xét ví dụ SGK/79
Dừng lại đây bắt một mớ chim đi, tía!

(Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)
Vì sao trong lời thoại, tác giả lại dùng từ địa phương
tía mà không phải từ toàn dân cha?
Từ “tía” được sử dụng chủ yếu ở vùng Nam Bộ
 Tác dụng: giúp tác giả tô đậm màu sắc, đặc trưng của con người Nam Bộ trong tác
phẩm của mình. Đồng thời làm cho nhân vật trở nên chân thật, sinh động hơn.

Nhìn hình đoán vật

heo - lợn

thơm – dứa

Gọi tên sự vật bằng từ địa phương – từ toàn dân

ly - cốc

bông - hoa

chén - bát

mãng cầu - na

trà –chè

nón-mũ

II. Thực hành

2. Bài tập 2/86-87: (Thảo luận cặp đôi)
Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước và thực hiện yêu cầu:
a. Xác định nghĩa hàm ẩn trong câu câu nói: “Thế thì tao cho mượn
cái này!” của người chủ nhà. Nghĩa hàm ẩn này được thể hiện
trong câu nói nào sau đó?
b. Người đầy tớ thực sự muốn nói gì qua câu: “Hay là ông cho tôi
mượn cái chày giã cua vậy!”?
c. Sau khi đọc xong truyện cười này, em hiểu thế nào về thành ngữ
Vắt cổ chày ra nước? Đặt câu có sử dụng thành ngữ này

2. Bài tập 2/86-87: (Thảo luận cặp đôi)
Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước và thực hiện yêu cầu:
a.
Nghĩa hàm ẩn của câu: “Thế thì tao cho mượn cái
này” – Người chủ nhà muốn người đầy tớ vận cái khố
tải vào người và khi nào khát thì vặn ra uống.

Nghĩa hàm ẩn này được thể hiện trong câu nói sau đó:
“Vận vào người khi khát vặn ra mà uống”.

2. Bài tập 2/86-87: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra
nước và thực hiện yêu cầu:
b.
Hàm ý của người đầy tớ được thể hiện trong câu nói tiếp
theo: “Dạ! Vắt cổ chày cũng ra nước!”: Mượn chày giã cua để
khi khát vặn cổ chày ra lấy nước mà uống.
=> Tầng nghĩa hàm ẩn cuối cùng trong câu nói của người đầy tớ:
Mỉa mai chủ nhà quá keo kiệt (Dựa vào tri thức nền: chày không
thể vặn ra nước được).

2. Bài tập 2: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước
và thực hiện yêu cầu:
c.
Truyện cười Vắt cổ chày ra nước giúp chúng ta hiểu sâu
sắc hơn ý nghĩa của thành ngữ “Vắt cổ chày ra nước”:
quá keo kiệt –> nghĩa hàm ẩn của thành ngữ này.
Đặt câu với thành ngữ: “Vắt cổ chày ra nước!”: Anh
ta đúng là vắt cổ chày ra nước, không bao giờ cho người
ăn xin một đồng nào!

2. Bài tập 3/87: (Thảo luận nhóm)
Đọc lại truyện Văn hay trong mục Đọc mở rộng theo thể loại
và trả lời các câu hỏi:
a. Câu nói của người vợ: “Ông lấy giấy khổ to mà viết có hơn
không?” có nghĩa hàm ẩn gì?
b. Thầy đồ có hiểu đúng câu nói của vợ mình hay không? Dựa vào
đâu em biết được điều đó?
c. Theo em, nghĩa hàm ẩn do người nói/ người viết tạo ra và nghĩa
hàm ẩn do người nghe/ người đọc suy ra có phải lúc nào cũng trùng
nhau không? Vì sao?

3. Bài tập 3/87: Đọc truyện cười Văn hay
và thực hiện yêu cầu:
a.
Nghĩa hàm ẩn của câu: “Ông lấy giấy khổ to ra
mà viết có hơn không?” được thể hiện rõ qua
lượt thoại tiếp theo của người vợ: “Ông chả biết
tính toán gì cả, giấy khổ to bỏ đi còn gói hàng,
chứ giấy khổ nhỏ thì dùng làm gì được.”
=> Người vợ trêu đùa người chồng về khả năng
viết lách của ông: bản thảo có thể bỏ đi.

3. Bài tập 3: Đọc truyện cười Văn hay và
thực hiện yêu cầu:
b.
Thầy đồ không hiểu đúng ý của vợ mình. Điều
này được thể hiện qua chi tiết: Thầy đồ lấy làm
đắc chí cho là vợ khen tài văn chương của mình,
ý văn dồi dào giấy khổ nhỏ không đủ chép.

3. Bài tập 3: Đọc truyện cười Văn hay và
thực hiện yêu cầu:
c.
Nghĩa hàm ẩn do người nói/người viết tạo ra và
nghĩa hàm ẩn do người nghe/người đọc suy ra
không phải lúc nào cũng trùng nhau. Vì hàm ý
(ý định của người nói/người viết) và cách hiểu
của người nghe/người đọc có thể khác nhau.
Điều này phụ thuộc vào tri thức nền và kĩ năng
ngôn ngữ của mỗi người.

4. Bài tập 4/87: Hướng dẫn về nhà

Sưu tầm truyện cười mang nghĩa
hàm ẩn và phân tích nghĩa hàm ẩn có
trong truyện cười đó (ít nhất một
truyện cười)

2. Bài tập 5/87: (Hoạt động cá nhân)
Các từ in đậm dưới đây được sử dụng ở vùng miền nào?
Chúng có tác dụng gì trong việc biểu đạt giá trị của tác phẩm?
a. Qủa tôi nom thấy con rắn dài đúng hai mươi thước không kém
một tấc, một phân nào!
(Truyện cười dân gian Việt Nam, Con rắn vuông)

b. Khoai sắn tình quê rất thiệt thà!
(Tố Hữu, Nhớ đồng)

c. Thò tay mà bứt cọng ngò
Thương em đứt ruột giả đò ngó lơ.
(Ca dao)

5. Bài tập 5/87: Từ ngữ địa phương (Thảo luận cặp
đôi)

a. Từ “nom”: được sử dụng ở miền Bắc
Qua từ “nom”, người đọc nhận thấy lời thoại nhân vật trong truyện
phản ánh chân thật lời ăn tiếng nói hàng ngày của người miền Bắc.

b. Từ “thiệt thà”: được sử dụng ở cả miền trung và miền Nam
Đặt từ “thiệt thà” trong ngữ cảnh bài thơ Nhớ
đồng của Tố Hữu (với cụm từ '”chừ đây”), chúng
ta sẽ thấy màu sắc Trung Bộ hiện ra rõ nét.

c. Từ “giả đò”: được sử dụng ở miền Nam
Từ “giả đò” (cùng với các từ ngữ “ngò”,
“ngó lơ”) đã làm nên màu sắc riêng –
màu sắc Nam Bộ cho câu ca dao.

VẬN DỤNG

Nhiệm vụ 1:
Trò chơi “Chú ếch con”

Bài học

Câu 1: Cho biết hàm ý của những câu
sau:
(1) Bây giờ mới 11 giờ thôi.
(2)Bây giờ đã 11 giờ rồi.
Gợi ý đáp án:
(1)Còn sớm, cứ từ từ
(2)Muộn rồi, nhanh lên

Câu 2: Là lớp trưởng, khi thấy lớp học có rác bẩn,
em sẽ nhắc nhở các bạn trong lớp như thế nào? Hãy
sử dụng một câu có chứa hàm ý để nhắc nhở các bạn.

Gợi ý đáp án: “Hôm nay ai trực nhật nhỉ?”
Hoặc “Bạn nào không trực nhật sẽ bị trừ bao
nhiêu điểm rèn luyện nhỉ?”

Câu 3: Tìm một câu có hàm ý từ chối cho lời đề nghị
sau:
Ngày mai đi chơi với mình nhé!
Gợi ý đáp án:
- Tiếc quá, mình đã hứa phụ mẹ dọn dẹp nhà cửa rồi.
Hoặc: - Ngày mai, mình có lịch học tiếng Anh ở trung tâm rồi.

Câu 4: Trống vào lớp đã 10 phút, Hiếu mới hớt hải chạy vào.
Thầy giáo nhìn đồng hồ nói:…
? Em hãy diễn đạt ý của thầy bằng hai câu. Một câu có nghĩa
tường minh, một câu có hàm ý nhở Hiếu về việc đi học muộn.

Gợi ý đáp án:
- Em đi học muộn 10 phút rồi đấy (Nghĩa tường minh).
- Bây giờ là mấy giờ rồi? (Nghĩa hàm ẩn)

Câu 5: Hãy chỉ ra một hàm ý theo cách hiểu của
em trong câu: “Trời sắp mưa rồi đấy!”

Gợi ý đáp án:
- Lấy quần áo vào.
- Nhớ mang áo mưa theo.
- Đừng đi, kẻo ướt.

Nhiệm vụ 2

*Nhiệm vụ 2: Kĩ thuật “viết tích cực”
Viết đoạn hội thoại (khoảng ba đến bốn câu)
trong đó có ít nhất một câu có nghĩa hàm ẩn
và một từ ngữ địa phương nơi em sống
(BT6, SGK, Tr.87).

 Hình thức: Đoạn hội thoại, khoảng 3 – 4 câu
 Yêu cầu: Sử dụng ít nhất một câu có nghĩa hàm ẩn
và một từ ngữ địa phương nơi em sống.

Gợi ý

Hoa và Thanh nói chuyện với nhau.
Hoa: Ê bà, hôm qua tôi đang đi đường, có một bác vẫy tay tao
dừng lại rồi hỏi: Con ơi, cho bác hỏi hồ Hoàn kiếm ở mô rứa?
Thanh: Rồi bà có chỉ cho bác ấy không?
Hoa: Ủa, thế bà hiểu bác ấy nói gì à?
Câu mang nghĩa hàm ẩn: “Ủa, thế bà hiểu bác ấy nói gì à?”
(Hàm ý là Hoa không hiểu lời của bác đi đường nói nên đã
không chỉ đường cho bác ấy).
Từ địa phương: “mô” (đâu), “rứa” (thế) -> phản ánh chân
thật lời ăn tiếng nói hàng ngày của người miền Trung.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
 HS hoàn thiện các bài tập phần Thực hành Tiếng Việt.
 Tìm thêm các bài tập về sử dụng từ nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn;
từ ngữ địa phương và từ ngữ toàn dân
 Chuẩn bị nội dung thực hành Đọc mở rộng theo thể loại: Văn hay