Tiết 86:
Câu cảm thán

I. Đặc điểm hình thức
và chức năng

II. Luyện tập

I. Đặc điểm hình
thức và chức năng

1.

Phân tích ngữ liệu:
Thảo luận nhóm bàn:
Đọc ví dụ a, b (sgk-tr43)

Tìm câu cảm thán?
Đặc điểm hình thức nào cho biết đó là câu cảm thán?

a)
Hỡi ơi lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng lão cũng có
thể làm liều như ai hết... Một người như thế ấy!... Một
người đã khóc vì trót lừa một con chó!... Một người
nhịn ăn để tiền lại làm ma, bởi không muốn liên lụy đến
hàng xóm láng giềng... Con người đáng kính ấy bây giờ
cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư? Cuộc đời quả thật
cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn...
 Dấu hiệu nhận biết: + Từ cảm thán: “Hỡi ơi”.
+ Kết thúc bằng dấu chấm than (!)

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
b) Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn
Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới?
Đâu những bình minh cây xanh nắng gội,
Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng
Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt,
Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?
Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?

 Dấu hiệu nhận biết: + Từ cảm thán: “Than ôi!”
Kết thúc bằng dấu chấm than (!)

Khi viết đơn, biên
bản, hợp đồng
hay trình bày kết
quả giải một bài
toán,… có thể
dùng câu cảm
thán không? Vì
sao?

Câu cản thán dùng để bộc lộ trực tiếp
cảm xúc của người nói (người viết).
Ngôn ngữ trong các văn bản
hành chính – công vụ nói chung
và trong trình bày kết quả các
văn bản khoa học là ngôn ngữ
của tư duy lô-gíc cần độ chính
xác và khách quan cao, vì thế
không được phép dùng kèm các
câu cảm thán.

a. Đẹp vô cùng Tổ quốc ta ơi!

 Tự hào

b. Bỗng lòe chớp đỏ
Thôi rồi , Lượm ơi!

 Thương xót

c. Ha ha! Một lưỡi gươm!

 Vui mừng

 Câu cảm thán bộc lộ cảm xúc rất đa dạng: tự hào, sung sướng,
vui mừng, thán phục; đau đớn, hối hận, nuối tiếc, trách móc ….
->Việc xác định cảm xúc cho câu cảm thán phải căn cứ vào từ ngữ
cảm thán và ngữ cảnh cụ thể.

Câu cảm thán là câu dùng để bộc lộ
trực tiếp tình cảm, cảm xúc của người
nói, người viết đối với người, sự vật,
sự việc được nói tới.

2. Ghi nhớ:

Câu cảm thán được cấu tạo nhờ
những từ ngữ cảm thán như: ôi, than
ôi, hỡi ơi, chao ơi (ôi), trời ơi; thay,
biết bao, xiết bao, biết chừng nào,…
Khi viết, câu cảm thán thường kết
thúc bằng dấu chấm than.

Lưu ý
Có trường hợp câu cảm thán được kết thúc bằng dấu
chấm hoặc dấu chấm lửng.
VD: Ôi, con đã cho bố bất ngờ quá lớn.

Không phải câu nào chứa dấu chấm than/ từ cảm
thán/ bộc lộ cảm xúc cũng là câu cảm thán.
VD: - Một người như thế ấy!
- Có biết bao người đã ra trận và mãi mãi không trở về.

Bài tập nhanh

a. Anh đến muộn quá.
 Trời ơi, anh đến muộn quá!

Hãy thêm các từ ngữ cảm
thán và dấu chấm than để
chuyển đổi các câu sau
thành câu cảm thán:

b. Trăng đêm nay đẹp.
Trăng đêm nay đẹp biết bao!

c. Chân tôi đau quá.
 Ôi, chân tôi đau quá!

II. Luyện tập

Những
câu
sau
đây
có
phải
đều
là
câu
Bài tập 1:
cảm thán không? Vì sao?
a) Than ôi! Sức người khó lòng địch nổi với sức trời! Thế
đê không sao cự lại được với thế nước! Lo thay! Nguy
thay! Khúc đê này hỏng mất.
b) Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!
c) Chao ôi, có biết đâu rằng: hung hăng, hống hách láo
chỉ tổ đem thân mà trả nợ cho những cử chỉ ngu dại của
mình thôi. Tôi đã phải trải cảnh như thế. Thoát nạn rồi,
mà còn ân hận quá, ân hận mãi.

Những câu câu cảm thán có chứa từ ngữ cảm thán là:
a) Than ôi! Sức người khó lòng địch nổi với sức trời!
Thế đê không sao cự lại được với thế nước! Lo thay!
Nguy thay! Khúc đê này hỏng mất.
b) Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!
c) Chao ôi, có biết đâu rằng: hung hăng, hống hách
láo chỉ tổ đem thân mà trả nợ cho những cử chỉ ngu
dại của mình thôi. Tôi đã phải trải cảnh như thế.
Thoát nạn rồi, mà còn ân hận quá, …

Ai làm cho bể kia đầy
Cho ao kia cạn cho gầy cò con?
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
Tôi có chờ đâu, có đợi đâu
Đem chi xuân lại gợi thêm sầu
Anh mà chết là chỉ tại cái tội
ngông cuồng dại dột của tôi.
Tôi biết làm thế nào bây giờ?

Bài 2: Phân tích tình
cảm, cảm xúc được
thể hiện trong những
câu sau đây. Có thể
xếp những câu này
vào kiểu câu cảm
thán được không? Vì
sao?

Ai làm cho bể kia đầy
Cho ao kia cạn cho gầy cò con?

 Lời than thở của người nông
dân dưới chế độ phong kiến.

Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?

 Lời than thở của người chinh
phụ trước nỗi truân chuyên do
chiến tranh gây ra.

Tôi có chờ đâu, có đợi đâu
Đem chi xuân lại gợi thêm sầu

 Tâm trạng bế tắc của nhà thơ
trước cuộc sống (trước CMT8)

Anh mà chết là chỉ tại cái tội
ngông cuồng dại dột của tôi.
Tôi biết làm thế nào bây giờ?

 Sự ân hận của Dế Mèn trước
cái chết thảm thương, oan ức
của Dế Choắt.

Ai làm cho bể kia đầy
Cho ao kia cạn cho gầy cò con?
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
Tôi có chờ đâu, có đợi đâu
Đem chi xuân lại gợi thêm sầu
Anh mà chết là chỉ tại cái tội
ngông cuồng dại dột của tôi.
Tôi biết làm thế nào bây giờ?

 Đều bộc lộ tình cảm,
cảm xúc, nhưng không
phải là câu cảm thán, vì
không có hình thức đặc
trưng của kiểu câu cảm
thán (từ ngữ cảm thán
và dấu chấm than).