Phạm Tiến Duật

Người soạn: Trương Thị Thái Hòa
BÀI THƠ VỀ TIỂU ĐỘI XE
KHÔNG KÍNH
I. ĐỌC - HIỂU CHÚ THÍCH
1. Tác giả
- Phạm Tiến Duật sinh năm 1941 mất năm 2007.
- Ông gia nhập quân đội, tham gia hoạt động trên tuyến đường Trường Sơn.
- Giọng điệu thơ ông sôi nổi, trẻ trung, hồn nhiên và sâu sắc.
2. Văn bản
a. Xuất xứ:
Bài thơ về tiểu đội xe không kính nằm trong tập thơ “Vầng trăng quầng lửa” được tặng giải nhất cuộc thi thơ của báo Văn Nghệ năm 1969.

b. Đại ý:
Mượn hình tượng chiếc xe không có kính và những anh lính tếu táo đùa giỡn, nhà thơ tái hiện cái khốc liệt và ác nghiệt của chiến tranh với mưa bom bão đạn nhưng trên tất cả là ý chí tinh thần vì miền Nam phía trước.
Những chiếc xe từ trong bom rơi
Đã về đây họp thành tiểu đội
Bếp Hoàng cầm ta dựng giữa trời
Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN:
1. Ý nghĩa hình tượng chiếc xe không kính:
Có hàng vạn chiếc xe “không kính” đang vượt qua mưa bom bão đạn, vượt qua đèo cao dốc thẳm, khe suối, ngầm sông, chạy trong đêm tối mịt mùng để chở hàng, tiếp viện cho miền Nam. Chiếc xe không kính mang sức mạnh thần kì của một dân tộc đang chiến đấu vì độc lập - tự do.
2. Các khổ thơ
Khổ 1:
Cách nói mộc mạc, tự nhiên giải thích xe không có kính:
Tác giả sử dụng cấu trúc thơ hỏi - đáp, một câu thơ có ba từ không “không có kính” “không phải” “vì xe không có kính” giải thích nguyên nhân rất thực, đầy chất lính với thái độ thản nhiên bởi chiến tranh nóng bỏng, nguy hiểm, đầy chết chóc. Từ trong lửa đạn mưa bom, hình ảnh người lính nổi bật với tư thế hiên ngang “Ung dung buồng lái ta ngồi, nhìn đất nhìn trời nhìn thẳng”, cái nhìn đĩnh đạc, dũng mãnh và hiên ngang.
Khổ 2
Những điều người chiến sĩ nhìn thấy trong cuộc trường chinh dài dằng dặc:
Những hình ảnh thơ chẳng khác nào một đoạn phim quay nhanh với gió thổi, cánh chim chiều và ánh sao đêm, hình ảnh gió được nhân hóa chuyển đổi cảm giác đầy ấn tượng “gió vào xoa mắt đắng”, người lính bất chấp nguy hiểm, chiến trường đang cần họ với lí tưởng và niềm tin sáng ngời “nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim”, con đường chiến đấu vì chính nghĩa, vì lẽ sống. Điệp từ tăng tốc “thấy” - “nhìn thấy”- “nhìn thấy” với những động từ “đột ngột” - “sa” - “ùa vào” nhịp thơ nhanh góp phần đặc tả tốc độ phi thường của chiếc xe quân sự đang lướt nhanh trong bom đạn, hỗ trợ cho miền Nam.
Khổ 3
Chất hiện thực của đời sống chiến tranh hóa thành thơ tự nhiên, ngộ nghĩnh, đáng yêu thông qua hình tượng chiếc xe băng băng trên đường ra trận với niềm lạc quan phơi phới.
“Không có kính, ừ thì có bụi
Bụi phun tóc trắng như người già”
Giọng điệu ngang tàng, nghịch ngợm, trẻ trung đầy chất lính, gợi nhiều ý nghĩa sâu xa, người lính chiến đấu sẵn sàng chấp nhận hiện thực nghiệt ngã, khốc liệt. Mái tóc xanh năm nào đã thay đổi “Bụi phun tóc trắng như người già”, so sánh hóm hỉnh, độc đáo, nụ cười “ha ha” ngộ nghĩnh, dễ thương. Trong gian khổ có tình đồng chí đồng đội ấm áp.
Khổ 4
Những khó khăn người lính phải nếm trải không thể nào kể cho xiết, những xốn xang khó chịu từ “gió” đến “bụi” rồi đến “mưa”...
Lối thơ giàu hình ảnh, thơ trong văn xuôi, giọng thơ ngang tàng thể hiện cái hiên ngang, bất chấp khó khăn “mưa tuôn”, “gió xối” nhưng giọng thơ lại rất thản nhiên với thái độ bất chấp. Những người lính mang suy nghĩ lạc quan,nhẹ nhõm cố gắng vượt qua trở ngại trùng điệp trong chiến tranh. Đặc biệt câu thơ cuối “mưa ngừng, gió lùa mau khô thôi” dường như đó là thái độ quên mình hồn nhiên, thoải mái với sáu thanh bằng trong câu thơ bảy chữ.
Khổ 5
Hình ảnh tiểu đội xe không kính và cuộc trú quân giữa rừng
Sức mạnh của những anh bộ đội cụ Hồ được nhân lên gấp bội khi họ họp thành một tiểu đội anh hùng.
“Những chiếc xe từ trong bom rơi
Đã về đây họp thành tiểu đội”
Đó là những chiếc xe gan góc, vượt qua khó khăn thử thách, mưa bom bão đạn, băng băng trên đường đi tới, những người lính từ bốn phương ấy chung lý tưởng chiến đấu, gặp nhau thành bè bạn. “Gặp bè bạn suốt dọc đường đi tới. Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi”, cái bắt tay của tình đoàn kết gắn bó, tình đồng đội đồng chí, ngôn ngữ thơ giản dị, lời thơ chi tiết đậm chất tự sự trữ tình.
Khổ 6:
Đoàn xe đi sâu vào chiến trường gian khổ, những sinh hoạt thường nhật trên đường đi tới:
Bếp Hoàng Cầm dã chiến là một sáng tạo của bộ đội ta trong chiến tranh, tứ thơ tự nhiên, gợi lên sự ấm áp, thân ái của tình đồng chí. Những vật dụng bình thường nhưng không tầm thường “bếp... dựng giữa trời”, “chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy”, bữa cơm của tình đồng đội giản đơn nhưng lại thiêng liêng ấm áp với cảm xúc gia đình. Điệp ngữ “lại đi” “lại đi” “trời thêm xanh” và hình ảnh “võng mắc chông chênh đường xe chạy” mang ý nghĩa khái quát về cuộc chiến đầy gian khổ hiểm nguy.
Khổ 7
Hòa quyện hiện thực nghiệt ngã và chất lãng mạn bay bổng trong khổ thơ cuối.

Cái dữ dội và khốc liệt của chiến tranh, chiếc xe vận tải quân sự mang trên mình đầy những thương tích. Chiếc xe như một dũng sĩ kiên cường “không có kính rồi xe không có đèn. Không có mui xe thùng xe có xước”. Sự đối lập giữa hai phương diện vất chất và tinh thần, không có chỉ sự thiếu thốn về vật chất và có chỉ tinh thần vững vàng. Chiếc xe bị biến dạng đến trơ trụi nhưng vẫn chạy băng băng ra tiền tuyến “Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước. Chỉ cần trong xe có một trái tim”. Trái tim là hình ảnh hoán dụ tượng trưng, trái tim biết yêu thương hi sinh, đủ để cân bằng cho biết bao gian khổ của chiến tranh.
III. TỔNG KẾT
1. Nội dung
Bằng những hình ảnh độc đáo, chiếc xe không kính, bài thơ khắc họa hình ảnh người lái xe ở Trường Sơn trong thời chống Mĩ với tư thế hiên ngang, tinh thần lạc quan, dũng cảm, bất chấp khó khăn nguy hiểm và ý chí chiến đấu giải phóng miền Nam.
2. Nghệ thuật
Bài thơ mang chất liệu hiện thực sinh động của cuộc sống ở chiến trường, ngôn ngữ và giọng điệu giàu tính khẩu ngữ, tự nhiên khỏe khoắn.
IV. CỦNG CỐ - DẶN DÒ
1. Chọn ba khổ thơ học thuộc
2. Sưu tầm những tấm picture, bưu thiếp gợi ấn tượng về anh lính thời chiến tranh.
3. Cảm nhận của em về câu thơ mượn tứ thơ từ bài hát “Đôi bờ” (Nước Nga)
Sông xanh màu lục ngạn lững lờ trôi
Bích thúy thiên nga khẽ thẫn thờ
Người thiếu phụ não lòng hoa tàn rũ
Bóng trai làng ngạn đôi bờ kẻ chia xa
Tâm thanh đợi mong chờ người ra lính
Đôi bờ xa ngạn liễu thúy tâm thanh